आवळा

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

आवळा (डोंगरी आवळा)-हिंदीत आमला-ऑंवला (फायलॅंथस ऑफिशिनॅलिस) हे तुरटआंबट चवीचे, हिवाळ्यात येणारे, हिरव्या रंगाचे अत्यंत औषधी फळ आहे.

आवळ्याचे झाड

आवळ्याला आयुर्वेदामध्ये फार महत्त्व आहे. ते एक उत्तम रसायन आहे.

आवळा एक फळ देणारे वृक्ष आहे. हे सुमारे २० फीट ते २५ फुट पर्यंत लांब झारीय व्रूक्ष आहे. हे एशियाच्या व्यतिरिक्त यूरोप आणि अफ्रीका मध्ये मिळतो. हिमालयी क्षेत्र आणि प्राद्वीपीय भारत मध्ये आवळा चे व्रूक्ष अधिकांश रूपाने मिळतात. याचे फूल घंट्याच्या आकाराचे असतात. याचे फळ सामान्यरूपे छोटे असतात, परंतू प्रसंस्कृत झाडावर थोड़े मोठे फळ लागतात. याचे फळ हिरवे, चिकने आणि गरयुक्त असतात. स्वाद मध्ये याचे फळ तुरट असतात. साम्राज्य - पादप

विभाग - मैंगोलियोफाइटा

वर्ग - मैंगोलियोफाइटा

जाति - रिबीस

प्रजाति - आर यूवा-क्रिस्पा

वैज्ञानिक नाव- रिबीस यूवा-क्रिस्पा

संस्कृत मध्ये इसे अमृता, अमृतफल, आमलकी, पंचरसा इत्यादि, अंग्रेजी मध्ये 'एॅंब्लिक माइरीबालन' या इण्डियन गूजबेरी (Indian gooseberry) आणि लैटिन मध्ये 'फ़िलैंथस एॅंबेलिका' (Phyllanthus emblica) म्हणतात. हे वृक्ष समस्त भारतात जंगलात आणि बाग-बगीच्यात असतो. याची ऊंची 2000 ते 25000 फुट पर्यंत, साल राखाडी रंगाची, पाने चिंचेच्या पानांसारखी, परंतू काही मोठे आणि फूले पिवळ्या रंगाचे छोटे-छोटे असतात. फुलांच्या जागी गोल, चमकणारे, पिकल्यावर लाल रंगाचे, फळ लागतात जे आवळा नावाने ओळखले जाते. वाराणसी चा आवळा सगळ्यात चांगला समजला जातो. हे वृक्ष कार्तिक मध्ये बहरतो.

आयुर्वेदानुसार हरीतकी (हड़) आणि आवळा दोन सर्वोत्कृष्ट औषधि आहेत. या दोघांमध्ये आवळ्याला जास्त महत्त्व आहे. चरक च्या मतानुसार शारीरिक अवनति ला थांबवणारे अवस्थास्थापक द्रव्यांमध्ये आवळा सगळ्यात प्रधान आहे. प्राचीन ग्रंथकारांनीं याला शिवा (कल्याणकारी), वयस्था (अवस्थाला बनवून ठेवणारे) तथा धात्री (आई सारखे समान रक्षा करणारा) म्हणले आहे.

शेती

आवळ्याचे झाड एशिया आणि यूरोप मध्ये मोठ्या प्रमाणावर आवळ्याची शेती होते. आवळ्याचे फळ औषधीय गुणांनी युक्त असतात. म्हणून याची व्यवसायिक शेती शेतकऱ्यांना लाभदायक असते.

भारताचे हवामान आवळ्याच्या शेती साठी सर्वात उपयुक्त मानले जाते. (उत्तर प्रदेश चा प्रतापगढ़ जनपद आवळ्यांसाठी प्रसिद्ध) इसके उपरान्त ब्रिटेन, फ्रांस, इटली, स्कॉटलैंड, नॉर्वे आदि देशों में इसकी खेती सफलतापूर्वक की जाती है। इसके फलों को विकसित होने के लिए सूर्य का प्रकाश आवश्यक माना जाता है। हालांकि आंवले को किसी भी मिट्टी में उगाया जा सकता है, लेकिन काली जलोढ़ मिट्टी को इसके लिए उपयुक्त माना जाता है। कई बार ऑंवला में फल नहीं लगते जैसी समस्या आती है मगर आवश्यक यह है की जहॉं ऑंवला का पेड़ हो उसके आसपास दूसरे ऑंवले का पेड़ होना भी आवश्यक है तभी उसमें फल लगते हैं|

आंवले को बीज के उगाने की अपेक्षा कलम लगाना ज्यादा अच्छा माना जाता है। कलम पौधा जल्द ही मिट्टी में जड़ जमा लेता है और इसमें शीघ्र फल लग जाते हैं।

कम्पोस्ट खाद का उपयोग कर भारी मात्रा में फल पाए जा सकते हैं। आंवले के फल विभिन्न आकार के होते हैं। छोटे फल बड़े फल की अपेक्षा ज्यादा तीखे होते हैं।

आवळ्याच्या झाडाची फांदी

आवळा हा केसांच्या समस्यांवर गुणकारी आहे. त्यामुळे आवळ्याचा अर्क अन्य तेलात मिसळून केसाला लावायचे 'आमला तेल' बनवतात.

आवळ्यापासून आवळा सुपारी, आवळा कॅंडी, आवळा लोणचे, असे साठवणुकीचे पदार्थ तयार करता येतात. आवळा जुना झाला, पिकला, भाजला, उकडला, उन्हात वाळवला तरी त्याचे गुण कमी होत नाहीत. यात पांच रस आहेत (मधुर, अम्ल, तिक्त, कटू, तुरट). कच्चा आवळा मिठासोबत खाल्ल्यास शरीरास सर्व रस (षड्रस) मिळतात. च्यवनप्राश या प्रसिद्ध औषधाचा मुख्य घटक आवळा हा आहे. आवळासेवनाने शरीरातील पित्त कमी होण्यास मदत होते.

आवळा हे कोरडवाहू फळपीक आहे. या फळामध्ये ‘क’ जीवनसत्व भरपूर प्रमाणात असते.

ज्यांचे जन्मनक्षत्र भरणी आहे त्यांचा आवळा हा आराध्यवृक्ष आहे.

रायआवळा (फायलॅंथस ॲसिडस किंवा सिक्का ॲसिडा) नावाचे एक आवळ्याच्या चवीचे पण वेगळे फळ आहे.

रासायनिक संघटन आवळ्याच्या 100 ग्राम रसात 921 मि.ग्रा. आणि गरात 720 मि.ग्रा. विटामिन सी असते. आर्द्रता 81.2, प्रोटीन 0.5, वसा 0.1, खनिज द्रव्य 0.7, कार्बोहाइड्रेट्स 14.1, कैल्शियम 0.05, फॉस्फोरस 0.02, प्रतिशत, लौह 1.2 मि.ग्रा., निकोटिनिक एसिड 0.2 मि.ग्रा. असते याच्या व्यतिरिक्त यात गैलिक एसिड, टैनिक एसिड, शर्करा (ग्लूकोज), अलब्यूमिन, काष्ठौज इत्यादी तत्व पण असतात.


संदर्भ[संपादन]