होर्मुझची सामुद्रधुनी

होर्मुझची सामुद्रधुनी

वाहतूक मार्ग

होर्मुझची सामुद्रधुनी (फारसी: تنگه هرمز, अरबी: مَضيق هُرمُز) ही आशियाच्या मध्य पूर्व भागातील इराणच्या आखाताला ओमानच्या आखातासोबत जोडणारी एक अरुंद सामुद्रधुनी आहे. इराणच्या आखाताला अरबी समुद्र व हिंदी महासागरासोबत जोडणारा हा एकमेव दुवा असून ही सामुद्रधुनी जगातील सर्वात महत्त्वाच्या व मोक्याच्या सागरी स्थानांपैकी एक आहे. हिच्या उत्तरेस इराण तर दक्षिणेस संयुक्त अरब अमिराती व ओमान हे देश आहेत. जगातील एकूण खनिज तेल वाहतूकीच्या २० टक्के वाहतूक ह्या सामुद्रधुनीद्वारे होते व येथील जहाजांची वर्दळ व वाहतूक नियंत्रित करण्यासाठी शिस्तबद्ध मार्ग आखून देण्यात आले आहेत.

ह्या सामुद्रधुनीच्या इराणजवळील स्थानामुळे अनेकदा इराण व अमेरिकेदरम्यान तणावाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. ३ जुलै १९८८ रोजी अमेरिकन नौसेनेने २९० प्रवासी असलेले इराण एर फ्लाइट ६५५ हे विमान चुकीने पाडले होते.

तेलव्यापार

उगमस्थान आणि गंतव्यस्थानानुसार सामुद्रधुनीतून होणारा तेलाचा व्यापार, २०१४-२०२४

२०२३-२०२५ दरम्यान जगातील २०% द्रवीभूत नैसर्गिक वायू आणि समुद्री मार्गाने होणाऱ्या तेलाच्या व्यापारापैकी २५% व्यापार या सामुद्रधुनीतून झाला. यावरून तिचे जागितक व्यापारातील महत्त्व लक्षात येते.

अमेरिकेच्या ऊर्जा माहिती प्रशासनानुसार २०११ मध्ये इराणच्या आखातातून दररोज सरासरी १४ तेलवाहू जहाजे या सामुद्रधुनीमार्गे २७ लाख घनमीटर (१.७ कोटी बॅरल) कच्चे तेल घेऊन बाहेर पडले. या कच्च्या तेलाच्या निर्यातीपैकी ८५% पेक्षा जास्त तेल आशियाई बाजारपेठांमध्ये गेले. यातील मोठा भाग जपान, भारत, दक्षिण कोरिया आणि चीन येथे आयात केला गेला. २०१८ मध्ये या सामुद्रधुनीतून दररोज २.१ कोटी बॅरल तेलाची वाहतूक झाली, ज्याचे मूल्य २०१९ च्या किमतींनुसार १.२ अब्ज डॉलर्स इतके होते.

जर हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून होणारी वाहतूक दीर्घकाळासाठी विस्कळीत झाली, तर जपान, भारत, दक्षिण कोरिया आणि चीन यांसारख्या प्रमुख आशियाई आयातदार देशांसाठी तेलाच्या पुरवठ्याचे मोठे संकट निर्माण होऊ शकते.

इराणच्या आखाताभोवतीचा प्रदेश जागतिक खत उत्पादन आणि निर्यातीचे देखील एक प्रमुख केंद्र आहे. इराण, कतार, सौदी अरेबिया आणि ओमान हे देश युरिया आणि अमोनियासह नायट्रोजनयुक्त खतांचे जगातील आघाडीचे निर्यातदार आहेत. २०२० च्या दशकात या प्रदेशाचा वाटा जागतिक युरिया निर्यातीत साधारणपणे ३०-३५ टक्के आणि अमोनिया निर्यातीत २०-३० टक्के राहिला आहे. एकूणच, आंतरराष्ट्रीय स्तरावर व्यापार होणाऱ्या खतांपैकी ३० टक्क्यांपर्यंत खते सामान्यतः हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून प्रवास करतात.

तस्करी

हॉर्मुझची सामुद्रधुनीच्या दोन किनाऱ्यांवरील ओमानचा विलग भाग असलेला मुसंदम द्वीपकल्प आणि इराणचा दक्षिण किनारा यांच्यामध्ये सर्रास अवैध व्यापार होत असतो. मुसंदममधील खासाब हे शहर या सामुद्रधुनी ओलांडून होणाऱ्या तस्करीच्या अर्थव्यवस्थेचे मुख्य केंद्र आहे. सामुद्रधुनीच्या सर्वात अरुंद भागात दोन्ही किनारपट्टींमधील भौगोलिक अंतर सुमारे फक्त ५० किमी (३१ मैल) इतके असल्याने तस्कर वेगवान होड्यांद्वारे जलद वाहतूक करतात.

इलेक्ट्रॉनिक्स, घरगुती उपकरणे, सिगारेट आणि आरामदायी वाहने यांसारख्या वस्तू सहसा संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये खरेदी केल्या जातात, जमिनीवरून खासाबपर्यंत नेल्या जातात आणि त्यानंतर इराणवरील आंतरराष्ट्रीय निर्बंध टाळण्यासाठी सामुद्रधुनीतून इराणमध्ये पाठवल्या जातात. याच्या उलट दिशेने इराणी बोटी पशुधनाची, प्रामुख्याने मेंढ्या आणि शेळ्यांची वाहतूक करतात. ही जनावरे अमीरातीॉ आणि सौदी अरेबियातील बाजारपेठांसाठी, विशेषतः ईद-अल-अधा सारख्या इस्लामिक सणांच्या काळात पाठवली जातात. याशिवाय, इराणमधून ओमानमध्ये अंमली पदार्थ आणि कागदपत्रे नसलेल्या स्थलांतरितांचीही तस्करी केली जाते.

ही तस्करी भौगोलिकदृष्ट्या विलग असलेल्या मुसंदम प्रदेशाला उत्पन्नाचा मोठा स्रोत असल्याने ओमानी अधिकारी साधारणपणे खासाबमधील या व्यापाराकडे दुर्लक्ष करतात. याउलट, इराणी अधिकारी अधिकृतपणे या प्रकाराचा प्रतिकार करतात. इराणच्या सीमा शुल्क आणि उत्पादन शुल्क विभागाने असा अंदाज वर्तवला आहे की, या तस्करीमुळे इराणी अर्थव्यवस्थेतील हजारो नोकऱ्यांचे नुकसान होते आणि दरवर्षी अब्जावधी डॉलर्सचा सीमा शुल्क महसूल बुडतो. आंतरराष्ट्रीय निर्बंधांच्या तीव्रतेनुसार या काळ्या बाजाराचे प्रमाण बदलत असते; निर्बंध जेवढे कडक असतील, तेवढी इराणमध्ये तस्करीच्या वस्तूंची मागणी वाढते. बराक ओबामा यांच्या अध्यक्षपदाच्या शेवटच्या काळात ही तस्करी मंदावली होती, परंतु त्यानंतरच्या वर्षांत प्रादेशिक संघर्ष वाढल्यामुळे तस्करीमध्ये पुन्हा वाढ झाली आहे.

हे सुद्धा पहा

• अबू मुसा बेट
• बंदर लेंगेह
• हॉर्मोझगान प्रांत
• हॉर्मुझचे साम्राज्य
  • हॉर्मुझचा पोर्तुगीज विजय
• महान कुरुश
• अफोन्सो डी अल्बुकर्क