संवत्सर

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
(संवत या पानावरून पुनर्निर्देशित)

'संवत्सर म्हणजे सुमारे एक वर्षाचा कालावधी आहे. संवत्सर म्हणजे बारा मासांचा काळ असेही म्हणता येते. हा कालावधी सुमारे ३५४ दिवसांचा असतो. यास 'चांद्र वर्ष' असेही म्हणतात. गुढी पाडवा या दिवशी एक संवत्सर संपून दुसरे सुरू होते असे मानतात. संवत्सर म्हणजे साठ वर्षाचे कालचक्र असेही एक कालमापन आहे. ६० वर्षांत सूर्याभोवती गुरूच्या ५ आणि शनीच्या २ प्रदक्षिणा पूर्ण होतात आणि दोघांच्या आकाशातील स्थितीची पुनरावृत्ती होते. गुरूच्या प्रदक्षिणेचा १/१२ काळ म्हणजे एक संवत्सर होय. गुरूला सूर्याभोवती प्रदक्षिणा करण्यास ११.८६२६ वर्षे लागतात. म्हणजे १ संवत्सर म्हणजे ०.९८८५५ वर्ष होय. या फरकामुळे ८६ संवत्सरांमध्ये ८५ वर्षे पूर्ण होतात. जर संवत्सर आणि वर्षामध्ये एकास एक संबंध जोडायचा असेल तर ८५ वर्षांत एका संवत्सराचा लोप करावा लागतो. संवत्सर हा महाकालाचा एक भाग मानली जातो. सम्यक् वसन्ति मासादया:अस्मिन् ( ज्यात मास आदी विभाग व्यवस्थित सामावतात त्याला संवत्सर असे म्हणतात.

शालिवाहन शकाच्या संवत्सरांची नावे - ही नावे काही विशिष्ट घटनांची त्या त्या वर्षातील नोंद घेऊन केली असावीत. (भृगू संहिता - जातक खंड). हा काल दोन ते अडीच हजार वर्षांचा असावा. खाली देण्यात आलेली नावे 'चांद्र संवत्सरांची' आहेत. ही एकूण ६० संवत्सरे आहेत. ही साठ वर्षे संपली की (म्हणजे शेवटचे 'क्षय संवत्सर' झाल्यानंतर) पुन्हा प्रभव या नावाचे नवे संवत्सर सुरू होते. कंसात इसवी सनाचा क्रमांक दिला आहे.

  1. प्रभव (१९२७-२८, १९८७-८८)
  2. विभव (१९२८-२९, १९८८-८९)
  3. प्रमोद (१९२९-३०, १९८९-९०)
  4. शुक्ल (१९३०-३१, १९९०-९१)
  5. प्रजाधीश ( १९३१-३२, १९९१-९२)
  6. अंगिरा (१९३२-३३, १९९२-९३)
  7. श्रीमुख (१९३३-३४, १९९३-९४)
  8. भाव (१९३४-३५, १९९४-९५)
  9. युव (१९३५-३६, १९९५-९६)
  10. धातृ (१९३६-३७, १९९६-९७)
  11. ईश्वर (१९३७-३८, १९९७-९८)
  12. बहुधान्य (१९३८-३९, १९९८-९९)
  13. प्रमाथी (१९३९-४०, १९९९-२०००)
  14. विक्रम (१९४०-४१, २०००-२००१)
  15. वृष (१९४१-४२, २००१-२००२)
  16. चित्रभानु (१९४२-४३, २००२-२००३)
  17. सुभानु (१९४३-४४, २००३-२००४)
  18. तारण (१९४४-४५, २००४-२००५)
  19. पार्थिव (१९४५-४६, २००५-२००६)
  20. व्यय (१९४६-४७, २००६-२००७)
  21. शरत्‌ (सर्वजित) (१९४७-४८, २००७-२००८)
  22. सर्वधारी (१९४८-४९, २००८-२००९)
  23. विरोधी (१९४९-५०, २००९-२०१०)
  24. विकृत (१९५०-५१, २०१०-२०११)
  25. खर (१९५१-५२, २०११-२०१२)
  26. नंदन (१९५२-५३, २०१२-२०१३)
  27. विजय (१९५३-५४, २०१३-२०१४)
  28. जय (१९५४-५५, २०१४-२०१५)
  29. मन्मथ (१९५५-५६, २०१५-२०१६)
  30. दुर्मुख (१९५६-५७, २०१६-२०१७)
  31. विलंब (१९५७-५८, २०१७-२०१८)
  32. हेमलंब (१९५८-५९, २०१८-२०१९)
  33. विकारी (१९५९-६०, २०१९-२०२०)
  34. शार्वरी (१९६०-६१, २०२०-२०२१)
  35. प्लव (१९६१-६२, २०२१-२०२२)
  36. शुभकृत्‌ (१९६२-६३, २०२२-२०२३)
  37. शोभन (१९६३-६४, २०२३-२०२४)
  38. क्रोधी (१९६४-६५, २०२४-२०२५)
  39. विश्वावसु (१९६५-६६, २०२५-२०२६)
  40. पराभव (१९६६-६७, २०२६-२०२७)
  41. प्लवंग (१९६७-६८, २०२७-२०२८)
  42. कीलक (१९६८-६९, २०२८-२०२९)
  43. सौम्य (१९६९-७०, २०२९-२०३०)
  44. साधारण (१९७०-७१, २०३०-२०३१)
  45. विरोधकृत्‌ (१९७१-७२, २०३१-२०३२)
  46. परिधावी (१९७२-७३, २०३२-२०३३)
  47. प्रमादी (१९७३-७४, २०३३-२०३४)
  48. आनंद (१९७४-७५, २०३४-२०३५)
  49. राक्षस (१९७५-७६, २०३५-२०३६)
  50. नल (१९७६-७७, २०३६-२०३७)
  51. पिंगल (१९७७-७८, २०३७-२०३८)
  52. काल (युक्त) (१९७८-७९, २०३८-२०३९)
  53. सिध्दार्थ (१९७९-८०, २०३९-२०४०)
  54. रौद्र (१९८०-८१, २०४०-२०४१)
  55. दुर्मति (१९८१-८२, २०४१-२०४२)
  56. दुंदुभी (१९८२-८३, २०४२-२०४३)
  57. रुधिरोद्गारी (१९८३-८४, २०४३-२०४४)
  58. रक्ताक्षि (१९८४-८५, २०४४-२०४५)
  59. क्रोधन (१९८५-८६, २०४५-२०४६)
  60. क्षय (१९८६-८७, २०४६-२०४७)

हीच नावे विक्रम संवत्सरांची आहेत, पण त्यांचा इसवी सन वेगळा असतो.

शालिवान संवत्सराचे नाव वरील नावापैकी एक असते. ते कसे निश्‍चित करतात याचे गणित[संपादन]

१). शालिवाहन शकाच्या संख्येत १२ मिळवावे. या बेरजेला ६० ने भागावे जी बाकी राहील त्या अंकाइतक्या क्रमांकाचा संवत्सर, म्हणजे प्रभव संवत्सरापासून मोजल्यावर त्या क्रमांकावर जे नाव येईल ते त्या शकाचे नाव समजावे.

इ.स. २०१३सालच्या गुडीपाडव्याला शके १९३५ सुरू झाला.

१९३५ + १२ = १९४७

१९४७ ला ६० ने भागितल्यास भागाकार ३२ आणि बाकी २७ राहील.

या बाकी २७ अंकासाठी प्रथम संवत्सर ‘प्रभव’ पासून क्रमाने मोजल्यास २७ वे विजय संवत्सर येते. हे शके १९३५ या शकाचे नाव. इ.स. २०१४च्या शकाचे नाव जय; आणि २०१५साली मन्मथ या नावाचा शक-संवत्सर असेल.

विक्रम संवत्सराचे नाव काढण्याची रीत[संपादन]

विक्रम संवत्सराच्या आकड्यात ९ मिळवावे. या बेरजेला ६० ने भागावे. उरलेल्या बाकी एवढे अंक प्रभव संवत्सरापासून मोजावे म्हणजे विक्रम संवत्सराचे नाव मिळेल.

२०१३साली दिवाळीच्या पाडव्याला विक्रम संवत २०७० सुरू झाला.

२०७० + ९ = २०७९

२०७९ ला ६० ने भागल्यास भागाकार ३४ व बाकी ३९ उरते.

३९वे संवत्सर ‘विश्‍वावसु’ आहे.

म्हणून इ.स. २०१३साली दिवाळीच्या पाडव्यानंतर चालू झालेल्या विक्रम संवत्सराचे नाव विश्‍वावसु संवत्सर होते. इ.स. २०१४ला पराभव नावाचा विक्रम संवत होता, तर २०१५ सालच्या विक्रम संवत्सराचे नाव प्लवंग.


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

हेही पहा[संपादन]