श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती

श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी हा पुण्यामधील प्रसिध्द गणपती आहे. श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती हा हिंदुस्थानातील मानाचा पहिला सार्वजनिक गणपती नसून केसरीवाड्याचा गणपती हा देशातील पहिला सार्वजानिक गणपती आहे, जो पुण्यातील मानाचा ५ वा गणपती आहे, भाऊसाहेब रंगारी हा मानाचा गणपती नाही . [१] [२]

गणपतीची मूर्ती[संपादन]

श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी यांनी 1892 मध्ये या गणेशाच्या मूर्तीची स्थापना केली. [३] राक्षसावर प्रहार करून त्याला यमसदनी पाठवणाऱ्या गणेशाची ही मूर्ती अतिशय वेगळेपण जपणारी असुन, लाकूड आणि भुसा वापरून ही मूर्ती तयार केली गेली आहे. स्थापनेपासून आजपर्यंत ही मूर्ती बदलण्यात आलेली नाही. स्वातंत्र्यपूर्व काळात क्रांतीकारी चळवळीमध्ये भाऊसाहेब यांचा सक्रीय सहभाग होता. त्यामुळे इंग्रजांचा अन्याय मोडून काढून स्वातंत्र्य मिळवून देण्याचे त्यांचे जे ध्येय होते त्याचे प्रतिबिंब या मूर्तीच्या घडणावळीत पाहायला मिळते. [४] [५][६]

पार्श्वभूमी[संपादन]

श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती

सन १८५७ रोजी मंगल पांडे यांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या उठावाने ब्रिटिश साम्राज्याविरुद्ध पहिल्यांदाच सशस्त्र क्रांतीची मशाल पेटवली गेली आणि हिंदूस्थानाच्या स्वातंत्र्य समराची सुरूवात झाली. इंग्रजांनी त्यांच्या विरुद्ध झालेला उठाव सैनिकांचे बंड म्हणून मोडीत काढला आणि क्रांतिकारकांची मुस्काटदाबी केली आणि तो उठाव मोडून काढला. या उठावाचे परिणाम हळू हळू देशात इतरत्र सर्वदर दिसू लागले. या उठावातून बाहेर पडलेले क्रांतीचे विचार, स्वातंत्र्याचे विचार सर्वदूर पसरत होते. १८५७ च्या उठावानंतर ब्रिटिशांनी कमालीचे दडपशाहीचे धोरण अवलंबले होते. या दडपशाहीमुळे स्वातंत्र्याचे विचार सर्वसामान्य समाजापर्यंत पोहोचवण्यात अनेक अडथळे येत होते.

१८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात पुण्यात भारतमातेच्या स्वातंत्र्यासाठी प्रयत्न करणारे क्रांतिकारक श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी उर्फ भाऊ लक्ष्मण जावळे. श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी म्हणजे पुण्यातील एक प्रसिद्ध अग्रगण्य व्यक्तिमत्व. भाऊसाहेब लक्ष्मण जावळे हे त्यांच पूर्ण नाव. श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी हे राजवैद्य होते. राहत्या घरी त्यांचा धर्मार्थ दवाखाना होता. देशभरातून त्यांचेकडे उपचारासाठी पीडित रुग्ण येत असत. भाऊसाहेब स्वतः अध्यात्मवादी नव विचारांचे होते. त्यांचा धार्मिक विषयांचा देखिल गाढा अभ्यास होता. त्यांचा राहता वाडा म्हणजे शनिवार वाड्याचा पिछाडीचा भाग. त्याला शालूकरांचा बोळ म्हणत. या परिसरामध्ये शालू विणण्याचे आणि शालू रंगविण्याचे काम चालायचे. श्रीमंत भाऊसाहेबांचा शालू रंगवण्याचा व्यवसाय होता या त्यांच्या व्यवसायावरून त्यांना रंगारी हे आडनाव रूढ झाले.

श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती

स्वातंत्र्याच्या विचारांपासून सर्वसामान्य माणूस दुर जात आहे हि बाब भाऊसाहेबांना अस्वस्थ करत होती. ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून आपल्याला स्वातंत्र्य मिळवायचे असेल तर आपला जाती, धर्मामध्ये विभागलेला समाज एकत्र आला पाहिजे अशी समाजाला दिशा देणारी विचार धारणा भाऊसाहेबांची होती. भाऊसाहेबांच्या मनात ब्रिटिश साम्राज्यविरोधात करावयाच्या कारवायासंदर्भात खल सुरु होता अशा पूरक वातावरणात आपले स्नेही सरदार नानासाहेब खासगीवाले यांच्या सोबत झालेल्या चर्चेमधून भाऊसाहेबांना क्रांतीची वाट आणखी सुकर झाली आणि त्यांच्या मनामध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सवाची कल्पना मूर्त स्वरूप धारण करू लागली आणि भाऊसाहेबांचा विचार पक्का झाला आणि भाऊसाहेबांनी आपल्या राहत्या वाड्यात आपल्या सहकाऱ्यांची एक बैठक बोलावली. या बैठकीस महर्षी अण्णासाहेब पटवर्धन, बाळासाहेब नातू, गणपतराव घोटावडेकर, लखुशेठ दंताळे, बळवंत नारायण सातव, खांडोबा तरवडे, मामा हसबनीस, दगडूशेठ हलवाई आणि नानासाहेब पटवर्धन इत्यादी तत्कालीन मान्यवर व्यक्ती या बैठकीस उपस्थित होत्या. या बैठकीत भाऊसाहेब रंगारी यांचे नेतृत्वाखाली सार्वजनिक गणेशोत्सवाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली. [७] सन १८९२ मध्ये भाऊसाहेबांच्या नेतृत्वाखाली पुण्यात एकूण तीन गणपती बसवण्यात आले श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती, गणपतराव घोटावडेकर यांचा गणपती, आणि नानासाहेब खासगीवाले यांचा गणपती या तीन गणपतींची दहा दिवसांच्या उत्सवानंतर अनंत चतुदर्शी दिवशी मिरवणूक काढण्यात आली. या सार्वजनिक मिरवणुकीत काशिनाथ ठाकूजी जाधव यांचा सवाद्य मेळाहि होता. अशा प्रकारे उत्सवाच्या माध्यमातून संपूर्ण समाज एकत्र करून समाजाला विधायक दिशा देण्याचं महत्वाचं राष्ट्रकार्य श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी यांनी पार पाडलं. जाती पंथामध्ये अडकलेला समाज श्री गणेशाच्या उत्सवाच्या माध्यमातून एकत्र आला आणि ब्रिटीश साम्राज्यविरोधात एकत्रित समाजाची नवी ताकद जोमाने उभी राहिली, केवळ पुण्यातच नव्हे तर या उत्सवामुळे देशभरातील स्वातंत्र्य चळवळीला नवी दिशा मिळाली. पुढच्या वर्षी या सार्वजनिक उत्सवाचे स्वरूप वाढत गेले. क्रांतीचे लोकशिक्षण या उत्सवाच्या माध्यमातून समाजापर्यंत पोहोचविण्यात भाऊसाहेब यशस्वी झाले. [८] [९] [१०] [११] [१२]

श्री. काशीनाथ ठकूजी जाधव[संपादन]

श्री. काशीनाथ ठकूजी जाधव (वैद्य) यांना सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे व्यवस्थापक तसेच देखाव्याचे जनक म्हणून ओळखले जाते, श्री. काशीनाथ ठकूजी जाधव (वैद्य) हे पेहलवानकी मुळे आणि गणेशोत्सवातील पुढारीपणामुळे सर्वांशी परिचित होते, त्याचबरोबर आयुर्वेदिक औषधी वनस्पतींची त्यांना चांगली माहिती होती. श्रीमंत भाऊसाहेबांचा आयुर्वेदाचा वसा आणि वारसा त्यांचे मानसपुत्र श्री. काशीनाथ ठकूजी जाधव यांचे कडे आला. वैद्य म्हणून कुष्ठरोगावर औषधे देण्यात त्यांचा हातखंडा होता अनेक दुर्धर रोगींची त्यांनी सुटका केली होती.

श्रीमंत भाऊसाहेबांप्रमाणे ते सुद्धा कडवे क्रांतीकारक होते अनेक स्वातंत्र्य चळवळीत ते स्वतः कार्यक्षमरित्या कार्यरत होते तसेच त्यांनी अनेक सत्याग्रहांमध्ये उत्स्फूर्त सहभाग घेतला होता. १९३२ साली काशिनाथ बुवांना राजकारणामध्ये आणि क्रांतिकार्यातील सक्रिय सहभागामुळे कारावासही सोसावा लागला. त्यांनी गणपतीपुढे आरास करून दाखविण्याची प्रथा सुरु केली म्हणून गणपतीपुढील आरास चे जनक म्हणून उत्सवात त्यांचे स्थान अढळ आहे . श्री गणेश विसर्जन मिरवणुकीत पहिला सवाद्य मेळा सहभागी करण्याचा मान काशिनाथ बुवांकडे जातो . काशिनाथ बुवा त्याकाळी मेळ्याचे संमेलन भरवत असत आणि स्पर्धाही घेत असत, उत्तम आणि चांगल्या मेळ्याला ते पारितोषित ही देत असत. १९२४ च्या दरम्यान जिवंत वाघ, सिंहाचे बछडे उभे करून त्याचे देखावे दाखविले. त्याच बरोबर मेळ्याचे कार्यक्रम घेणे, संपूर्ण पुणे शहरातील सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे नियोजन त्याकाळी भाऊसाहेबांच्या वाड्यातून व्हायचे त्याचा कार्यभार श्री. काशिनाथ बुवा ठकूजी जाधव (वैद्य) यांच्याकडे होता. नवीन स्थापन होणाऱ्या मंडळांना मार्गदर्शन करणे, गणेशोत्सवाचे नियोजन, मिरवणुकांचे नियोजन करणे इत्यादी कारभार श्री. काशिनाथ बुवा ठकूजी जाधव (वैद्य) यांच्याकडे होता. [१३]

संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]

  1. ^ "‘टिळक नव्हे भाऊसाहेब रंगारी हेच गणेशाेत्सवाचे जनक’, ...तर ट्रस्ट हायकाेर्टात जाणार". divyamarathi (mr मजकूर). 2017-07-11. 2019-08-30 रोजी पाहिले. 
  2. ^ Correspondent, dna (2012-09-24). "This mandal pioneered sarvajanik Ganeshotsav in India". DNA India (en मजकूर). 2019-08-30 रोजी पाहिले. 
  3. ^ "इथे झाला प्रारंभ सार्वजनिक उत्सवाचा..". Loksatta (mr-IN मजकूर). 2014-08-29. 2019-08-30 रोजी पाहिले. 
  4. ^ "Pune: Bhau Rangari Ganpati, a symbolic icon that represented India, turns 125". The Indian Express (en-IN मजकूर). 2016-08-31. 2019-08-30 रोजी पाहिले. 
  5. ^ वृत्तसेवा, प्रभात. "श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्ट" (en-US मजकूर). 2019-08-30 रोजी पाहिले. 
  6. ^ Team, Lokrajya (2017-11-18). "भाऊसाहेब रंगारी : सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे जनक". लोकराज्य (en-US मजकूर). 2019-08-30 रोजी पाहिले. 
  7. ^ "Meet Pune’s most revered Ganeshas and people’s ‘Manache Ganpati’". Hindustan Times (en मजकूर). 2017-08-28. 2019-08-30 रोजी पाहिले. 
  8. ^ "Who really started Ganeshotsav in Pune?". Hindustan Times (en मजकूर). 2017-07-20. 2019-08-30 रोजी पाहिले. 
  9. ^ "‘भाऊसाहेब रंगारी’ची नोटीस". Maharashtra Times (mr मजकूर). 2017-07-18. 2019-08-30 रोजी पाहिले. 
  10. ^ "लोकमान्य टिळक की, भाऊसाहेब रंगारी यावरुन सुरु आहे वाद". Majha Paper (mr मजकूर). 2018-08-25. 2019-08-30 रोजी पाहिले. 
  11. ^ "रंगारी 'जनक' तर टिळक 'प्रसारक', पुन्हा वाद". Maharashtra Times (mr मजकूर). 2017-09-05. 2019-08-30 रोजी पाहिले. 
  12. ^ "Pune: Row over history of community Ganesh festival". The Indian Express (en-IN मजकूर). 2017-07-16. 2019-08-30 रोजी पाहिले. 
  13. ^ [www.dailykesari.com "श्री. का. ठ. जाधव यांचे निधन"] Check |url= scheme (सहाय्य). १३ एप्रिल १९५८.