श्रीपाद वैद्य

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

श्रीपाद वैद्य हे 'पर्यावरणीय मानव विकास' या विषयाचे जनक, सर्वप्रथम व्याख्याकर्ता, रिसर्च चॅंपियन व अॅडव्होकेट आहेत.[१][२][३] ते लेखक, कवी व नवनिर्मितीकार सुद्धा आहेत. पर्यावरणीय मानव विकास या विषयाच्या व्याख्येच्या अनुशंगाने पाणी, अन्न, उर्जा, नवनवीन खेळ, नवनिर्मिती, इकोवर्शिप, विज्ञान, साहित्य, लेखन, कला, इत्यादि सारख्या पर्यावरणीय मानव विकासात महत्त्वाच्या ठरणार्या बाबींमध्ये त्यांचे विक्रम उपाययाेजनेसह दिशानिर्देश करुन जनजागृती करतात. ते या क्षेत्रातील अग्रणी रेकॉ़र्ड सेटर आहेत.[४][५][६][७] 'पर्यावरणीय मानव विकास' या क्षेत्रातील त्यांच्या नि:स्वार्थ योगदानासाठी त्यांना पुरस्कार प्राप्त आहेत.[८][९][१०][११][१][१२] त्यांच्या ५० हून अधिक, विविध राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरांवरील विक्रमांनी पर्यावरणीय मानव विकासाच्या कार्यात भर पडली आहे. जगाच्या पाठीवर कोठेही पर्यावरणीय मानव विकास साधू इच्छिणारा निःस्वार्थ स्वयंसेवक हा कोणत्याही बाह्य मदतीची अपेक्षा न ठेवता स्वताःच सततचे प्रयत्न करत राहू शकतो, याचे उदाहरण दाखवायचे झाल्यास त्यांचे कार्य सहज बोलके व प्रेरणादायी असे आहे. [१२][१३][१४][८][१५][१६][१७][१८][१९][२०][६][२१][२२][२३][२]. मानवी जीवनाला सुखी, समृद्ध व सक्षम करणारी पर्यावरणीय मानव विकासाची नवी दिशा त्यांनी दाखविली.[१] १९९३ पासून अाजतागायत ते निरपेक्षपणे पर्यावरणीय मानव विकासासाठी प्रचार, प्रसार व अनुसंधानातून सातत्यपूर्ण योगदान देत आले असून त्यांनी यासंबंधित ज्ञान 'सा विद्या या विमुक्तये' (The knowledge is that which liberates) या उक्तीनुसार सर्वांसाठी मुक्त करुन विविध माध्यमांद्वारे जगभरात प्रसिद्ध केलेले अाहे.

श्रीपाद वैद्य
SHRIPAD VAIDYA.jpg
जन्म श्रीपाद वैद्य
5 may 1969
नागपूर
राष्ट्रीयत्व भारतीय
नागरिकत्व भारतीय
धर्म हिंदू
वडील कृष्णराव शंकर वैद्य
आई शारदा कृष्णराव वैद्य
पुरस्कार दिल्ली येथे भारत गौरव पुरस्काराने सन्मानित


सुरुवातीचे जीवन[संपादन]

श्रीपाद वैद्य यांचा जन्म ५ मे, १९६९ रोजी नागपूर येथे मध्यमवर्गीय मराठी कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील कृष्णराव व आई शारदा यांचे आराध्य हे श्रीदेव दत्त असल्याने त्यांचे नाव श्रीपाद असे ठेवण्यात आले. त्यांच्या वडिलांनी भारतीय सैन्यात सेवारत असताना चीन व पाकिस्तान विरुद्ध झालेल्या १९६५ सहित एकूण तीन युद्धांत सक्रिय सहभाग नोंदविला होता. नागपूर विद्यापीठ / राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठातून त्यांनी बी.ई., एल एल.बी., एम.बी.ए या पदव्या प्राप्त केल्या. त्यांनी दिल्ली येथील एका नामवंत इन्स्टिट्यूट मधून पोस्ट ग्रॅज्यूएशन डिप्लोमा इन इकोलॉजी अॅन्ड एनव्हायर्नमेंट हा अभ्यासक्रम पूर्ण केला व इतरही पर्यावरणमित्र विषयांसंबंधीत विविध सर्टिफिकेट कोर्सेस केले. त्यांनी भगवद्गीतेचाही अभ्यास केला.[२४]

पर्यावरणीय मानव विकास[संपादन]

'पर्यावरणीय मानव विकास' या विषयाची व्याख्या इंग्रजीमध्ये अशी आहे : The systematic process of using knowledge and eco-innovations for satisfying fundamental human needs along with creation of better environment, freedom and more opportunities to spread happiness and bring about wellbeing of ordinary people.[१] पर्यावरणीय मानव विकास ही एक नीटनेटकी अशी धोरणात्मक योजनाप्रणाली आहे ज्याचा उद्देश उपलब्ध ज्ञानाच्या आधारे सृजनात्मक अशा निसर्गदत्त नवनिर्मितींचा उपयोग मानवाच्या मूलभूत गरजा भागविण्यासाठी तसेच पर्यावरण संवर्धन, जास्तीच्या सुसंधी आणि अधिकची मोकळीक घडविताना सर्वसामांन्यांचे कल्याण साधून त्यांना सुखी करणे हा आहे.[१]

पर्यावरणीय मानव विकासातील उल्लेखनीय कार्ये[संपादन]

पाणी विषयक[संपादन]

जगातील पहिला स्वस्त साैर वाॅटर फिल्टर (World's first identified inexpensive solar water filter)[संपादन]

[२५]त्यांनी केलेल्या या नवनिर्मितीचे जनहितार्थ सादरीकरण करण्यासाठी त्यांनी आय.आय.टी. कानपूर यांच्या 'TECHKRITI 2012' या कार्यक्रमाचे विशेष आमंत्रण स्विकारुन तेथे सहभाग नाेंदवला. या नवनिर्मितीसाठी त्यांची विविध राष्ट्रीय व वर्ल्ड रेकॉर्डस् यांनी नाेंद घेतली.[२६][२५][२७][२८][२९][३०][३१][३२][३३] पिण्याचे अशुद्ध पाणी पिण्यायोग्य करणारी अशी ही त्यांची नवनिर्मिती कमी खर्चाची असली तरीही संपूर्ण शास्त्रीय सिद्धांतांवर कार्य करते. मुख्य म्हणजे ही नवनिर्मिती सूर्यकिरणांचा थेट वापर करत असल्याने सोलर बॅटरी, सोलर पॅनल, इत्यादिंची आवश्यकता नसून त्यामुळे होणारे ई-वेस्ट (e-waste) सुद्धा आपोआप टळून प्रदुषणाला आळा बसतो. यात इतर कोणत्याही उर्जा उपकरणाचा वापर केला जात नाही. विशेष सामग्री किंवा तज्ज्ञ व्यक्तीची अावश्यकता नसल्याने अतिदुर्गम भागातही या नवनिर्मितीचा वापर शक्य हाेतो. अनुकरणातून प्रसार घडत गेल्याने अनेकांना सोयीचे ठरते. या नवनिर्मितीची रचना ढोबळमानाने अशी सांगता येईल. यामध्ये दोन उभी डब्यासारखी पात्रे एकावर एक ठेवलेली असतात. या दोन्ही पात्रांना धूळ आत जाऊ नये म्हणून झाकणे असली तरीही या झाकणांना कापसाच्या वाती असलेल्या पारदर्शक नळ्या जाऊ शकतील इतकी छिद्रे असतात. या नळ्या पारदर्शक असल्याने त्यातून सूर्यकिरणे आत जातात. शुद्ध करण्याचे पाणी वरील पात्रात साठवतात जे पारदर्शक असल्याने त्यातही सूर्यकिरण आतपर्यंत जातात. पारदर्शक नळ्या या कापसाच्या वातीने भरल्या असतात. या पारदर्शक नळ्यांचे एक टोक वरच्या पात्रात बुडलेले असते. वरच्या पात्रातून झाकणाच्या छिद्रांमधून बाहेर निघून या नळ्या खालच्या पात्रातील झाकणाच्या छिद्रातून आत सोडलेल्या असतात. यात सोयीनुसार वरील पात्र हे काचेचे किंवा तत्सम पेट बरणी असू शकते व खालचे पात्र म्हणजे मातीचे स्वच्छ मडके सुद्धा चालेल. वरच्या पात्रातील अशुद्ध पाणी हे पारदर्शक नळ्यांमधून कॅपिलरी पंम्पिंग (Capillary Pumping) च्या तत्वावर प्रथम वर चढते व मग गुरुत्वाकर्षणाच्या तत्वावर खालच्या पात्रात घसरत जाते. यात नळ्यांमधील कापसाच्या वाती या आधीपासूनच ओल्या असतील हे बघावे. नळ्यांमधून खालच्या पात्रात जमा होणारे पाणी गरज वाटल्यास चारकोल किंवा लोणारी कोळसा इत्यादिच्या चाळणीतूनही नेता येते मात्र सहसा याची गरज पडत नाही. उन्हाळ्यात तळाला गेलेले तसेच पावसाळ्यात मिळणारे मातकट पाणीही यात शुद्ध होते हे विशेष कारण सर्वसाधारण फिल्टर्स गाळयुक्त पाण्याने अकार्यक्षम होतात.

  • वॉटर क्रेडिट : जल संरक्षण व संवर्धनाच्या दृष्टिने अतिशय महत्त्वपूर्ण अशा पर्यावरणपूरक 'वॉटर क्रेडिट' या संकल्पनेला वैद्य यांनी सर्वप्रथम मांडले.[३४] या संकल्पनेला विविध समर्थने प्राप्त झालेली आहेत.[३५][३६][३७]
  • रुटर पॉट : झाडांच्या कुंड्यांतून बाहेर वाहून माेठ्या प्रमाणात वाया जाणार्या पिण्याच्या पाण्याची बचत करण्यासाेबतच झाडाला याेग्यप्रकारे व कमी देखभालीत नियमित पाणी-पुरवठा करणारी अशी ही साेपी, घरच्या घरी सहज शक्य, प्रतीकृतीगत समाजेापयाेगी निसर्गमित्र नवनिर्मिती त्यांनी केली.[६][३८][३९][४०][४१][५][४२]

अन्न विषयक[संपादन]

  • फूड ऑफ फ्यूचर : पिण्याच्या पाण्याचे वाढते दुर्भिक्ष लक्षात घेऊन व समुद्राच्या तसेच जमिनितील खार्या पाण्याचा उपयाेग करुन घेणारी 'फूड ऑफ फ्यूचर' ही संकल्पना मांडताना त्यांनी इको-फ्रेंड्ली भाजी म्हणून रानघोळ (Portulaca Oleracea) चे महत्त्व शोधून ते लक्षात आणून दिले.[४३][४४][४५][४६][४७][४८][४९][५०][५१]
  • खार्या (saline) जमिनींची सुपीकता : खार्या (saline) जमिनींची सुपीकता वाढविण्यासाठी 'खार्या (saline) जमिनीवर वाढणारे वृक्षारोपण' (salt sustained plantation) करण्याचे सुचविताना त्यांनी यासाठी एक साधे,सहज शक्य व प्रतीकृतीगत असे साधन नवनिर्मित केले ज्याद्वारे आर्द्र हवामानाच्या हवेत असलेली पाण्याची वाफ ही वृक्षाला उपयोगी अशा खार्या पाण्यात बदलते. यामुळे पिण्यायोग्य पाण्याची संसाधने प्रभावित न होता वृक्ष वाढतात. वृक्ष वाढीमुळे पाऊस पडतो व जमीन सुपीक होते हे सर्व जाणतात. समुद्राच्या / खार्या पाण्याच्या स्रोतांचा पाईपलाईनच्या माध्यमातून सर्वदूर वापर शक्य व्हावा या उद्देशाने त्यांनी छत / गच्चीवरील सॉल्ट सस्टेनेबल भाजीपाल्याचा बगीचा तसेच कुंडीतील सॉल्ट सस्टेनेबल वृक्ष (Salt sustainable plants) ही संकल्पना मांडली.[५२][५३][३१][३२][४४][४५]
  • मध : 'बैट्च फ्लॉवर हनी' (Batch Flower Honey) ही ४५ प्रकारच्या वृक्षवनस्पतींपासूनच्या मधाचे वर्गीकरण करुन मधाचा उपयोग वाढविणारी अशी त्यांची नवनिर्मिती आहे.[५४][५५]
  • दूध : दुभत्या जनावरांच्या आहारात नियमित प्राधान्याने असलेल्या वनस्पतींचा उल्लेख त्याच्या दुधाच्या लेबल / टॅगवर करण्याची संकल्पना त्यांनी मांडली. उदाहरणार्थ, 'कडूनिंबाचा पाला नियमित खाणार्या दुभत्या जनावराचे दूध' असा टॅग, इत्यादि. दुभत्या जनावरांच्या आहारानुसार त्यांच्या दुधाचे महत्त्व वाढविणारी ही नवसंकल्पना पशुवैद्यक, आहारतज्ज्ञ, आयुर्वेदतज्ज्ञ तसेच ग्रामीण उद्योजकता वाढीशी संबंधित अशी आहे. [५६]

उर्जा विषयक[संपादन]

  • स्पॉन्टेनियस हीट एनर्जी रिझर्व्ह (spontaneous heat energy reserve) : 'स्पॉन्टेनियस हीट एनर्जी रिझर्व्ह' या नवीन ऊर्जा स्त्रोतावर पुस्तकाचे लेखन करणारे ते सर्वांत पहिले लेखक आहेत. स्पॉन्टेनियस हीट एनर्जी ही जागतिक तापमानवाढीवर अंकुश आणण्यासाठीचा एक उपाय ठरु शकणारी नवीन ऊर्जा स्त्रोत आहे, हे त्यांनी निदर्शनास आणून दिले. स्पॉन्टेनियस हीट एनर्जी हे नवीन ऊर्जा स्त्रोताचे भंडार असल्याचे त्यांनी शाेधले.[५७][५८][५९][६०][६१][६२][२४][६३][६४]
  • गुरुत्वाकर्षण उर्जा चक्र (Gravity energy wheel) : त्यांनी जगातील पहिल्या वेट ऑपरेटेड गुरुत्वाकर्षण उर्जा चक्र (Gravity energy wheel) मॉडेलची नवनिर्मिती केली ज्याचा उपयोग गुरुत्वाकर्षण उर्जे संबंधित अनुसंधान कार्यात शक्य आहे. चक्राचे गुरुत्वाकर्षण केंद्र अतिशय कमी प्रमाणात बाह्य उर्जा वापरुन सतत बदलत ठेवता येऊ शकते व त्यायोगे गुरुत्वाकर्षणाचा फायदा घेऊन चक्र फिरते ठेवता येते, हे त्यांनी या मॉडेलद्वारे दाखविले.[६५][६६][६७][६८][६९][७०][७१][७२][७३][७४][७५]

नवनवीन खेळ[संपादन]

श्रीपाद वैद्य यांनी 'दिशा', 'लकचेज','थ्री इन वन रेस' यांसारखे नवनवीन खेळ शाेधले असून विविध स्पोर्टिंग चैलेंजेस चे ते आेरिजिनेटर आहेत. देश-विदेशात तसेच नवीन खेळांच्या विश्वकोशात या खेळांची नाेंद घेतल्या गेलेली आहे.[७६][७७][७८][८][७९][८०][८१][८२][११][८३][८४] खेळभावना प्रोत्साहित करणार्या त्यांच्या विक्रमांच्या संदर्भातील विविध चॅलेंजेस जगभरात प्रदर्शित झालेले आहेत.[१५][२३][८५][८६]

दिशा :[संपादन]

या खेळात आई व मूल मिळून एक चमू तयार होतो. म्हणजेच काय तर एक पालक व एक पाल्य किंवा एक छोटा व एक मोठा असे मिळून एक टीम (चमू) तयार होते. असे विविध चमू एकमेकांशी स्पर्धा करतात मात्र खेळताना एकावेळेस एकच चमू आपला खेळ सादर करतो. खेळताना एक मार्ग निश्चित केला जातो, यात जमिनीवर दोन समांतर रेषा आखून मार्ग दाखवितात. या दोन समांतर रेषांमध्ये दोन ते तीन फूटांचे सुविधायुक्त अंतर असते. या दोन रेषांमधील मार्गावर चमूला चालत समोर जायचे असते. हा मार्ग काही अंतरावर उजवीकडे किंवा डावीकडे असा वेडावाकडा परंतु काटकोनात काढलेला असतो. या मार्गाचा आराखडा (लांबी व रुपरेशा) सर्वानुमते ठरविला जातो. सुमारे पाच वर्षे वयाची लहान मुले आपल्या आईला किंवा वडिलांना सहखेळाडू बनवून हा खेळ खेळू शकतात. हा खेळ दोन माेठे व्यक्तीसुद्धा एक चमू तयार करुन अशाच इतर चमूंशी खेळू शकतात. लहान मूल असल्यास ते मोठ्या व्यक्तीच्या पावलावर पाऊल ठेवून उभे राहील व मोठ्या व्यक्तीच्या दोन्ही हातांना पकडून आधार घेईल. यावेळी दोघांची तोंडे एकाच दिशेने राहतील. या मार्गाची सुरुवात व शेवट समजण्यासाठी चिन्हांकित असेल. मोठ्या खेळाडूच्या डोळ्यांवर पट्टी बांधली असल्याने त्याला दिसणार नाही मात्र तो लहान खेळाडूच्या सूचनांनुसार चालत राहील. दोघांची पाऊले एकाच वेळेस पडतील. लहान खेळाडूची पाऊले जमिनीवर आल्यास चूक समजल्या जाऊन ती मोजली जाईल. यामध्ये खेळाडूला केवळ त्याच सूचनांचा वापर करता येईल ज्या सूचना खेळाच्या सुरुवातीला सर्वमान्य राहतील. अशा सूचना कमीत-कमी म्हणजे मोजक्याच असाव्यात, उदा. मागे व्हा, पुढे जा, उजवीकडे वळा, डावीकडे वळा, थांबा, उजवीकडे सरका, डावीकडे सरका. चालताना खेळाडूची पाऊले समांतर रेषांना लागल्यास किंवा ठरविलेल्या सूचनांपेक्षा वेगळ्या सूचना दिल्या गेल्यास ती चूक समजण्यात येईल. मार्गावरुन चालताना केलेल्या अशा विविध चूकांची एकूण बेरीज करुन त्या अंकाची नोंद घेतली जाईल. जर चमूत दोन्ही व्यक्ती मोठे असतील तर हा खेळ खेळताना त्यांतील एक डाेळ्याला पट्टी बांधून समोर चालेल व दूसरा खेळाडू त्याच्या मागे मागे चालून त्याला सूचना देत राहील, मात्र त्याला स्पर्श करणार नाही. तसे केल्यास ती चूक ठरेल व मोजल्या जाईल. स्पर्धेतील सर्व चमू एकप्रकारचे असावेत म्हणजे एका चमूत बालक-पालक असल्यास सर्व चमूत बालक-पालकच असावेत. जो चमू सर्वांत कमी वेळात हे मार्गक्रमण पूर्ण करेल तो विजयी ठरेल. प्रत्येक चमूने केलेल्या एकूण चुकांचाही विजयी होणे वा ना होणे यावर प्रभाव पडेल, कारण सुरुवातीलाच एक ठराविक कालमर्यादा सर्वानुमते ठरविल्या गेलेली असेल. जर या कालमर्यादेएवढा किंवा त्यापेक्षा कमी असा दोन चमूंच्या उपलब्धींमध्ये (मार्गक्रमण पूर्ण करण्याचा कालावधी) फरक असेल तर मग दोन्ही चमूंच्या एकूण चुका बघितल्या जातील व ज्या चमूच्या कमीत-कमी चुका राहतील त्या चमूला विजयी घोषीत करण्यात येईल. या खेळाने लहान मुलांमध्ये दिशाज्ञान व समयसूचकतेचा सराव होतो. पालकांसोबत खेळल्याने मुलांचा आनंद वाढीस लागतो व एकोपा वाढतो. हा खेळ दिव्यांग इतरांसाेबत खेळू शकतात, त्यामुळे समानसंधीतून एेक्याची भावना असते. कोणत्याही महागड्या साधनांची आवश्यकता नसल्याने मुलांच्या खेळण्यात अार्थिक बाबी अडसर ठरु शकत नाही. पालक सोबत खेळल्याने हा खेळ पाल्यांसाठी सुरक्षित ठरतो. इतर खेळांप्रमाणेच खेळ भावना वाढीस लागते.[७७][७८]

लकचेज :[संपादन]

हा खेळ सर्वसाधारणपणे पारंपारिक बुद्धिबळासारखा वाटला तरी यात बराच फरक आहे. यात फासा (Dice) चा वापर खेळताना केला जातो. पटावरील सर्व सोंगट्या या बुद्धिबळातील नियमांनुसार चालत असल्या तरी प्रतिस्पर्ध्याची सोंगटी बाद (Capture) करण्याची वेळ आल्यास दोन्ही खेळाडुंना फासा फेकावा लागतो. यात जाे खेळाडू दुसर्या स्पर्धकाची सोंगटी बाद करु इच्छितो त्याच्या फास्यावरील अंक (१ ते ६) हे ज्या खेळाडुची सोंगटी बाद हाेत आहे त्याच्या फास्यावरील अंकांच्या बरोबरीत किंवा जास्त असावी तरच सोंगटी बाद हाेईल अन्यथा दुसरी कोणतीही चाल चालावी लागेल. शह (Check) किंवा शह-मात (Check-mate) देताना मात्र फासा वापरला जाणार नाही. या खेळात इतर कोणतेही पाॅईंट्स खेळताना मोजले जाणार नाही, केवळ शह-मात झाल्यास विजय ठरेल अन्यथा सामना बरोबरीत समजला जाईल. यात एकावेळी दोन प्रतिस्पर्धी खेळाडू खेळत असले तरी इच्छुक दर्शक दोन वेगवेगळ्या समान सदस्यांचे गट बनवून, एका स्पर्धकाला एक गट याप्रमाणे पाठिंबा देऊ शकतात. यात या गटातील प्रत्येक सदस्य फासा फेकेल व त्या अंकांची एकूण बेरीज ही त्या गटाचा स्कोर समजून त्याचा वापर सोंगटी बाद किंवा नाबाद ठरविण्यासाठी होईल. जर दर्शकांची संख्या सहज मोजता येण्याजोगी नसेल (खूप जास्त असेल) तर फास्याच्या उपयोगाएेवजी मत मागवण्याचा पर्याय राहू शकताे. अशा प्रकारे आपले मत सांगणारे व्यक्ती हे तेथे प्रत्यक्ष उपस्थित नसले तरी चालेल तसेच असा मत नोंदविणारा व्यक्ती हा कोणत्याही एका गटाशी बांधील असेलच असे नाही. जीवनात बुद्धिच्या उपयोगा सोबतच वेळोवेळी मिळणारे सहकार्यदेखील महत्त्वाचे ठरते, असा अर्थबाेध या खेळात दडलेला दिसतो.[७६]

थ्री इन वन रेस :[संपादन]

ही एक धावण्याची स्पर्धा आहे ज्यात तीन जण एक विशिष्ट रचना करुन धावतात. याच प्रमाणे इतर स्पर्धकही आपापली रचना करुन धावतात. यामध्ये तीन सहभागींपैकी वजनाने हलका असणारा सहभागी हा इतर दोन सहभागींच्या आधाराने वर उचललेल्या स्थितीत उभा असताे. ज्या दिशेने धावायचे असेल त्या दिशेने तोंड करुन इतर दोघे सहभागी एकामागे दुसरा असे उभे राहतात. पाठीमागील सहभागी हा आपले दोन्ही हात समोरच्या सहभाग्याच्या दोन्ही खांद्यांवर घट्ट पकडून ठेवतो. समोरचा सहभागी आपले दोन्ही हात पाठीमागे खाली घेतो व दोन्ही हातांची बोटे एकमेकांत घट्ट फसवून ठेवतो. वर उभा राहणारा सहभागी हा समोरच्याच्या पाठीमागे खाली बांधलेल्या हातांवर पाय ठेऊन दोन्ही सहभागींच्या मध्ये वर चढतो. असे करताना ताे पाठीमागील सहभागीच्या दोन्ही हातांचा अापल्या हातांनी घट्ट पकडून आधार घेतो. या रचनेनुसार वर उचललेल्या स्थितीत मध्यभागी उभा असलेल्या सहभागीचे वजन खालील दोन सहभागी वाटून घेत असतात. अशाप्रकारे झालेली ही रचना एकत्रितपणे पुढे धावते. इतरही चमू याचप्रमाणे रचना करुन धावतात. असे करताना वर उचललेल्या स्थितीत उभा असलेल्या सहभागीचे पाय जमिनीला टेकू नये. तसेच पाठीमागील सहभागी खेळाडुचे समोरच्याच्या खांद्यांवरील दोन्ही हात सुटता कामा नये. यामध्ये सुरक्षितता म्हणून हेल्मेट, क्नी-पॅड, इत्यादि वापरल्यास उत्तम. जो चमू कमीतकमी वेळात ठरविलेले अंतर पूर्ण करेल तो विजेता ठरेल किंवा जो चमू न पडता जास्तीत जास्त अंतर धावून जाईल ताे विजेता ठरेल. या खेळामुळे परस्पर सहयोगाची व साहसाची भावना वाढीस लागण्यास मदत होते.[८३][८४]

नवनिर्मिती[संपादन]

  • इको-इन्नोव्हेशनस् : त्यांच्या ५० हून अधिक निसर्गमित्र नवनिर्मितींमुळे (Eco-innovations Galore) इ.स. २००९ ला त्यांची विक्रमांच्या पुस्तकात नोंद झाली. इको-इन्नोव्हेशनस् विकासासाठी ते जगातील सर्वात पहिले रेकॉर्ड होल्डर (विक्रमवीर) आहेत.[५६][८७][८८][५७][५८][६०][८९][९०][९१][९२][९३][९४][९५][९६][९७][९८]
  • मच्छर किडा सापळा (Mosquito Larva Trap) : जनउपयोगाच्या हेतुने प्रतीकृतीगत अशा कमखार्चिक, निसर्गमित्र मच्छर किडा सापळ्याची त्यांनी नवनिर्मिती केली. ह्यात मच्छरांच्या जीवन चक्राचा उपयोग करताना कोणत्याही प्रकारचे प्रदूषण टाळून, उर्जेविना मच्छरांचा बंदोबस्त करता येऊ शकतो हे त्यांनी या नवनिर्मितीद्वारे दाखविले.[१७][९९][१००]

इकोवर्शिप[संपादन]

  • इकोवर्शिप प्रसार : आराध्य वृक्षांच्या माध्यमातून इकोवर्शिप म्हणजेच निसर्गपूजेचा प्रसार करणारे जगातील पहिले नक्षत्रवन वृक्षारोपण त्यांनी नागपूरात केले.[१०१][१०२][१०३][१०४][१०५] निसर्गाप्रती आदरयुक्त आत्मीयता वाढावी व त्यायोगे निसर्गसंवर्धन घडावे या उद्देशाने आजवर नामस्वरुपात / निर्गुणस्वरुपात असलेल्या निसर्गदत्त या दैवताची सगुणस्वरुपातील मूर्तीपूजा त्यांनी सुरू केली. या निसर्गदत्त निसर्गपूजेद्वारे आपल्या अाजूबाजूचा निसर्ग हेच खरे ईश्वराचे स्वरूप असल्याची भावना वृद्धींगत होऊन निसर्गपूजा संकल्पांच्या माध्यमातून निसर्गसेवा घडते, जी आजच्या काळाची निकडीची आवश्यकता आहे. नक्षत्रवन निसर्गपूजेसंबंधित त्यांच्या विश्वविक्रमामुळे व्यक्तिसापेक्ष अशा अाराध्य वृक्षाराेपणाच्या संकल्पनेची जगात अाेळख निर्माण झाली. त्यामुळे जगभरात विविध ठिकाणी आराध्य वृक्षाराेपणाला सदर्भ प्राप्त होऊन आपसूकच हातभार लागला. [१०६][८][८१][८२][८०][७९][१०७][१०८][१०९]

विज्ञान विषयक[संपादन]

  • पर्यावरणीय सिद्धांत : त्यांनी एकूण चार पर्यावरणीय सिद्धांत मांडले.[११०][१११][११२][११३] ते खालीलप्रमाणे :
  1. पर्यावरणीय सहिष्णूता सिद्धांत (Theory of Environmental Bearability) : जेव्हा एखाद्या सजीवाचा पर्यावरणीय बदलांशी अल्पकाळ किंवा अल्पप्रभावासाठी साक्षात्कार हाेतो तेव्हा त्या सजीवात या पर्यावरणीय बदलांशी जुळवून घेण्याकरिता अल्प असे बदल घडतात. मात्र असे पर्यावरणीय प्रभाव संपुष्टात येताच, त्यांच्यामुळे निर्माण झालेले सजीवांमधील बदलसुद्धा नाहीसे होऊन, तो सजीव पूर्वस्थितीला प्राप्त होतो. असे तेव्हाच घडते जेव्हा हे पर्यावरणीय प्रभाव त्या सजीवाच्या सहिष्णूता क्षमतेच्या मर्यादेचे उल्लंघन करित नाही. उदाहरण : घराबाहेर थंडीत फिरताना हातमोजे घातले नसल्यास हात सुजू शकतात मात्र घरातील उबदार वातावरणात परत आल्यावर हातांची स्थिती पूर्ववत होते.
  2. पर्यावरणीय प्रतीरोध सिद्धांत (Theory of Environmental Opposition) : जेव्हा एखाद्या सजीवावर होणारे पर्यावरणीय प्रभाव हे त्याच्या शारिरीक सहिष्णूतेच्या (सहनशीलतेच्या) मर्यादा आेलांडतात तेव्हा हा सिद्धांत लागू होतो. यात सजीवावर होणारा कोणताही पर्यावरणीय प्रभाव त्या सजीवाच्या सहनशीलतेच्या मर्यादेच्या जास्त प्रमाणात किंवा जास्त वेळाकरिता असतो तेव्हा अशा दीर्घकालीन किंवा तीव्र प्रभावाने सजीवाच्या शरिरावर काही बदल होतात. मात्र यानंतर सजीवाचे शरीर निसर्गतः असा सिद्धिकारक उलट परिणाम उत्पन्न करते ज्यामुळे पर्यावरणीय प्रभावांनी शरिरावर होणार्या बदलांची स्थिती अगदी विरुद्ध आणि जास्त परिमाणांनी पालटली जाते. उदाहरण : सहनशीलतेपेक्षा जास्त थंडीत पावसात फिरल्यावर थंडी बाधते. यामुळे शरीराचे तापमान कमी होण्याचा तात्पुरता बदल पर्यावरणीय प्रभावाने घडू बघतो मात्र त्यानंतर शरीर सिद्धिकारक उलट परिणाम उत्पन्न करते ज्यामुळे घरी आल्यावर शरीराचे तापमान वाढते व ताप आल्यासारखे होते.
  3. पर्यावरणीय विनाश सिद्धांत (Theory of Environmental Destruction) : जेव्हा एखाद्या सजीवावर होणारे पर्यावरणीय प्रभाव हे अतीशय मोठ्या असहनीय प्रमाणात आणि अती दीर्घकाळासाठी (असहनीय काळासाठी) कार्यरत राहतात तेव्हा अशा प्रभावांमुळे सजीवाच्या शरीरावर कायमस्वरुपी बदल होतात व या बदलांना पलटविणारा असा कोणताही सिद्धिकारक उलट परिणाम सजीवाचे शरीर उत्पन्न करु शकत नाही. उदाहरण : असहनीय हिमलोटात किंवा बर्फाळ प्रदेशातील अतीथंड पाण्यात पडल्यास शरिराचे तापमान कमी होते मात्र ही स्थिती पलटविण्यासाठी शरीर कोणतेही उलट परिणाम उत्पन्न करु शकत नाही.
  4. पर्यावरणीय सृजन सिद्धांत (Theory of Environmental Creation) : जेव्हा एखाद्या सजीवाच्या शरिरावर असा पर्यावरणीय प्रभाव पडतो जो अतीशय अल्प प्रमाणात पण परिणामकारक काळासाठी अशा पद्धतीने कार्यरत राहतो जेणेकरुन शरिराचे विशेष ध्यानाकर्षण होत नाही, तेव्हा असा पर्यावरणीय प्रभाव सहजतेने सर्वसाधारण परिस्थितीत सजीवाच्या शरिरावर निश्चित असे बदल घडवितात मात्र शरिराकडून यासाठी कोणताही सिद्धिकारक उलट परिणाम उत्पन्न होत नाही. उदाहरण : ऊष्ण प्रदेशातून थंड प्रदेशात किंवा थंड प्रदेशातून ऊष्ण प्रदेशात स्थानांतरित झालेल्या लोकांच्या वर्णछटेत कालांतराने फरक दिसून येतो. व्यक्तिच्या शरिराचा सतत कपड्यांनी झाकलेल्या भागाचा रंग व कपड्यांनी झाकला नसलेल्या भागाचा रंग यातही तफावत आढळते.
  • पर्यावरणीय इलेक्ट्रोपॅथी विज्ञान : पर्यावरणीय इलेक्ट्रोपॅथी विज्ञान या त्यांच्या संशोधना अंतर्गत त्यांनी, इलेक्ट्रोपॅथी विज्ञानात सांगितलेल्या विदेशी वनस्पतींच्या एेवजी १२८ प्रकारच्या देशी वनस्पतींचा पर्याय शोधला. त्यांचा हा शोध स्थानिक वनस्पतींच्या वृक्षारोपणासोबतच स्थानिक संशोधन व विकासाला चालना देणारा असा होता. श्रीपाद वैद्य हे इलेक्ट्रोपॅथी विकासाकरिता जगातील पहिले भारतीय इन्नोव्हेटर / नवनिर्मितीकार ठरले. तसेच इलेक्ट्रोपॅथीकरिता विश्वविक्रमात नोंद झालेले जगातील पहिले व्यक्ती ठरले.[११३][११४]

साहित्य व लेखन विषयक[संपादन]

कला विषयक[संपादन]

कॉईन स्टॅकींग या कलाप्रकारात त्यांनी विविध प्रयोग यशस्वी केले ज्याची नोंद विविध विक्रमस्वरुपात झाली. जगातील सर्वात वेगवान स्टॅकींग म्हणजेच एका मिनीटात ७३ नाणी स्टॅक करण्याचा विक्रम त्यांच्या नावे आहे. त्यांनी कॉईन स्टॅक्ड उभी थ्री-डी शब्दरचना, श्री गणेश स्वरुपाची रचना, इत्यादि सारख्या नवनिर्मितींची सुरुवात करुन या कलेला प्रसारित करण्याचा प्रयत्न केला.[१४४][१४५][१४६][१४७][१४८]

इतर सहभाग व सहयोग[संपादन]

  • पर्यावरण वाहिनी सदस्य : मार्च १९९३ पासून पुढील दोन वर्षांच्या काळात ते नागपूर जिल्हा पर्यावरण वाहिनी (पर्यावरण व वन मंत्रालय, भारत सरकार) या समितीचे मानद सदस्य होते.या काळात त्यांनी पर्यावरण संवर्धनाकरिता, विशेषतः जल प्रदूषण कमी करण्याकरिता भरीव कार्य केले.[१२४][१४९][१५०][१२८][१५१][९०][९१][९२][९४]
  • युनायटेड नेशन्स एनव्हायर्नमेंट प्रोग्राम (UNEP) च्या जागतिक पर्यावरण दिवस (World Environment Day) कार्यक्रमातील संकल्प सहभागाबद्दल त्यांना प्रशस्तीपत्र प्राप्त आहेत.[१५२][३१]

पुरस्कार[संपादन]

कार्य प्रकाशित झालेली पुस्तके[संपादन]

  • हूज हू इन द वर्ल्ड - २६वे संस्करण - २००८
  • हूज हू इन द वर्ल्ड - २७वे संस्करण - २००९
  • हूज हू इन द वर्ल्ड - २८वे संस्करण - २०१०
  • हूज हू इन सायन्स अॅन्ड इंजीनियरींग - ११वे संस्करण - २०१०
  • हूज हू इन द वर्ल्ड - ३०वे संस्करण - २०१२
  • हूज हू इन द वर्ल्ड - ३१वे संस्करण - २०१३
  • हूज हू इन द वर्ल्ड - ३२वे संस्करण - २०१४
  • हूज हू इन द वर्ल्ड २०१६
  • हूज हू इन सायन्स अॅन्ड इंजीनियरींग २०१६

संदर्भ[संपादन]

  1. १.० १.१ १.२ १.३ १.४ १.५ "Vaidya's new subject in record book". The Times Of India (Nagpur Times). April 4, 2018. पान क्रमांक Page 4. 
  2. २.० २.१ "FIRST ECO-INNOVATOR CHAMPION TO DEFINE THE SUBJECT OF 'ENVIRONMENTAL HUMAN DEVELOPMENT – India Book of Records". India Book of Records (en-US मजकूर). 2018-04-18. 2018-09-13 रोजी पाहिले. 
  3. "Record Holders Republic (INDIA)". www.rhrindianrecords.co.in. 2018-09-13 रोजी पाहिले. 
  4. "Shripad Vaidya". The Hitavada (Nagpur). December 25, 2017. 
  5. ५.० ५.१ "'इकाेचँम्पियन' श्रीपाद वैद्य यांचे 'रुटर पॉट' लिम्का बुकमध्ये". पुण्य नगरी (नागपूर). २७ नोव्हेंबर, २०१७. पान क्रमांक ६. 
  6. ६.० ६.१ ६.२ "Shripad Vaidya entered in Limca Book for his Eco-innovation ‘Rooter Pot’". www.nagpurtoday.in (en-US मजकूर). 2018-09-13 रोजी पाहिले. 
  7. "Record Holders Republic (INDIA)". www.rhrindianrecords.co.in. 2018-09-13 रोजी पाहिले. 
  8. ८.० ८.१ ८.२ ८.३ ८.४ "Adv Vaidya presented Best Citizen Award". The Hitavada (Nagpur). May 6, 2017. पान क्रमांक 7. 
  9. ९.० ९.१ "Shripad Vaidya awarded". The Times Of India (Nagpur Times) (Nagpur). May 17, 2017. 
  10. १०.० १०.१ "श्रीपाद वैद्य". तरुण भारत (नागपूर). १ मे, २०१७. पान क्रमांक १८. 
  11. ११.० ११.१ ११.२ "वैद्य यांना बेस्ट सिटीझन अवार्ड". सकाळ (नागपूर). ८ मे, २०१७. 
  12. १२.० १२.१ "Nagpur’s Sripad Vaidya achieves hattrick in Guinness Book of World Records". www.nagpurtoday.in (en-US मजकूर). 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  13. "Most dried peas moved in one minute using a straw". Guinness World Records (en-GB मजकूर). 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  14. Records, Guinness World (2013-09-12). Guinness World Records 2014 (en मजकूर). Guinness World Records. आय.एस.बी.एन. 978-1-908843-56-2. 
  15. १५.० १५.१ Guinness World Records / Pea | HD Stock Video 838-957-680 | Framepool & RightSmith Stock Footage (en-US मजकूर). 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  16. "Meeting Vijaya Ghose – the record keeper". dna (en-US मजकूर). 2015-05-17. 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  17. १७.० १७.१ "Eco-Friendly Mosquito Larva Trap". The Coca-Cola Company (en-IN मजकूर). 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  18. "Details". miraclesworldrecords.com. 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  19. "Eco-innovation | Open Access articles | Open Access journals | Conference Proceedings | Editors | Authors | Reviewers | scientific events". research.omicsgroup.org (en मजकूर). 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  20. "Guinness World Records List". Netdata. 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  21. "Limca Book of Records". www.limcabookofrecords.in. 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  22. "Limca Book of Records". www.limcabookofrecords.in. 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  23. २३.० २३.१ LBR, Team (2018-05-05). Limca Book of Records: India at Her Best (en मजकूर). Hachette India. आय.एस.बी.एन. 9789351952404. 
  24. २४.० २४.१ २४.२ २४.३ "Environmentalist-poet eyes Guinness record". THE TIMES OF INDIA. "Vaidya is the first Nagpurian to get two Limca records within a year in two distinct fields. One is for writing his first book on ‘Spontaneous Heat Energy Reserve’ which deals with the subject of ecofriendly energy source, to reduce global warming." 
  25. २५.० २५.१ "Elite World Records". www.eliteworldrecords.org. 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  26. "An accessible Solar Water Filter for Nagpurians". The Hitavada (Nagpur). 19 January, 2012. पान क्रमांक 5. "An environment friendly person is working with dedication for the welfare of nature and practicing new ideas for the same.It (the filter) can be easily available in villages if promoted properly." 
  27. "श्रीपाद वैद्य यांची दुहेरी लिम्का रेकॉर्ड हँटट्रिक". देशाेन्नती (मराठी मजकूर) (नागपूर). ४ जानेवारी, २०१२. पान क्रमांक २. "समाजाेपयाेगी आणि पर्यावरणमित्र शाेधकार्याच्या संबंधित प्राप्त झालेल्या राष्ट्रीय विक्रमांसाठी त्यांचे सर्वत्र स्वागत हाेत आहे." 
  28. "श्रीपाद वैद्य यांची लिम्का रेकॉर्ड्सची हँटट्रिक". तरुण भारत (नागपूर). ६ जानेवारी, २०१२. पान क्रमांक ९. 
  29. "श्रीपाद वैद्य". लाेकमत (नागपूर). ८ जानेवारी, २०१२. पान क्रमांक ४. "त्यांना आय.आय.टी. कानपूर येथील कार्यक्रमात सहभागी हाेण्याचे निमंत्रण प्राप्त झाले आहे." 
  30. "India Records Academy". indiarecordsacademy.com. 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  31. ३१.० ३१.१ ३१.२ "श्रीपाद वैद्य". लाेकमत (नागपूर). १८ जून, २०१३. पान क्रमांक ४. 
  32. ३२.० ३२.१ "श्रीपाद वैद्य". तरुण भारत (नागपूर). १७ जून, २०१३. 
  33. "DOCILE SOLAR WATER FILTER | Gandhian Young Technological Innovation Award". gyti.techpedia.in (en मजकूर). 2018-11-02 रोजी पाहिले. 
  34. "Water credits: A new way to conserve precious resource – Times of India". The Times of India. 2018-09-15 रोजी पाहिले. 
  35. "This tech fest’s theme is water". dna (en-US मजकूर). 2012-01-23. 2018-09-15 रोजी पाहिले. 
  36. Idea Of Water Credit. Limca Book of Records. 2012. 
  37. "Water | arnoneumann". arnoneumann.wordpress.com (en मजकूर). 2018-09-15 रोजी पाहिले. 
  38. NYOOOZ. "Shripad Vaidya entered in Limca Book for his Eco-innovation ‘Rooter Pot’ | Nagpur NYOOOZ". NYOOOZ (en मजकूर). 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  39. "rooter-pot | Our Nagpur". Our Nagpur (en-GB मजकूर). 2018-09-15 रोजी पाहिले. 
  40. "Nature". Rooter Pot, to save water, stay green. Limca Book Of Records (Editorial) Hachette India. 2017. पान क्रमांक 243. आय.एस.बी.एन. ISBN 978-93-82867-24-1. 
  41. "श्रीपाद वैद्य". महाराष्ट्र टाईम्स (नागपूर). २८ नाेव्हेंबर २०१७. पान क्रमांक २. 
  42. "Save water, stay green using rooter pot". पान क्रमांक 13. 
  43. "ENVIRONMENTAL FOOD INNOVATION: SALT SUSTAINED VEGETABLE “Portulaca Oleracea” AS A FOOD OF FUTURE". 
  44. ४४.० ४४.१ New food resource discovered. New Delhi: Diamond pocket books (P.) LTD. 2016. pp. Page number 44. आय.एस.बी.एन. ISBN 978-93-85975-91-2. 
  45. ४५.० ४५.१ Saving water through innovative pots. Limca Book Of Records. 2015. 
  46. "कृष्णानेही शिताचे महत्त्व पटवून दिले आहे". तरुण भारत - आकांक्षा (नागपूर). १६ जानेवारी, २०१५. 
  47. "श्रीपाद वैद्य". तरुण भारत (नागपूर). ११ ऑक्टाेबर, २०१४. पान क्रमांक १४. 
  48. "Shripad Vaidya". The Hitavada (Nagpur). October 13, 2014. पान क्रमांक 8. 
  49. "'हुज हू' मध्ये श्रीपाद वैद्य यांची नाेंद". पुण्य नगरी (नागपूर). १५ ऑक्टाेबर, २०१४. पान क्रमांक ७. 
  50. "'हुज हू' में श्रीपाद वैद्य". नवभारत (नागपूर). १७ अक्टूबर, २०१४. पान क्रमांक ४. 
  51. "श्रीपाद वैद्य 'हूज हू' मध्ये". महाराष्ट्र टाइम्स (नागपूर). २८ ऑक्टाेबर, २०१४. पान क्रमांक ४. 
  52. "Green for salt sustained plantations Technique can turn saline lands fertile". The Times Of India (Nagpur). June 14, 2013. "Saline lands and wastelands can also become productive with the use of this technique over the years." 
  53. "पर्यावरणमित्र श्रीपाद वैद्य 'हूज हू इन द वर्ल्ड' मध्ये". देशोन्नती (नागपूर). ७ जून, २०१३. पान क्रमांक ८. 
  54. Honey derived from a Medicinal Plant. India Book of Records (Diamond Books). 2013. 
  55. Limca Book of Records 2011. Limca Book of Records. 2011. 
  56. ५६.० ५६.१ Innovation Galore of eco-friendly innovations. Limca Book of Records. 2009. 
  57. ५७.० ५७.१ "लिम्का बुकमध्ये नागपूरचे श्रीपाद वैद्य यांनी नाेंदविले दाेन रेकॉर्डस्". लाेकमत (नागपूर). ११ मे, २००९. पान क्रमांक २. 
  58. ५८.० ५८.१ "लिम्का बुकात श्रीपाद वैद्य यांची दुहेरी नाेंद". तरुण भारत (नागपूर). ११ मे, २००९. पान क्रमांक १२. 
  59. "श्रीपाद वैद्य". सकाळ (नागपूर). १२ मे, २००९. 
  60. ६०.० ६०.१ "श्रीपाद वैद्य यांचा दुहेरी विक्रम". लाेकसत्ता (नागपूर). ११ मे, २००९. पान क्रमांक ३. 
  61. "श्रीपाद वैद्य लिम्का बुक में दर्ज". लाेकमत समाचार (नागपूर). १२ मे, २००९. 
  62. ६२.० ६२.१ The First Book of Spontaneous Heat Energy Reserve, an eco-friendly natural energy source to reduce global warming. Limca Book of Records. 2009. 
  63. "निसर्ग मित्र ऊर्जा स्त्रोत की खोज". नवभारत (नागपूर). २५ जून, २००८. पान क्रमांक ३. 
  64. "नागपूरच्या श्रीपाद वैद्य यांना नवीन ऊर्जास्त्रोताचा शोध". लोकसत्ता (नागपूर). १ जुलै, २००८. पान क्रमांक ६. 
  65. "Invented Weight Operated Gravity Energy Wheel". World Records India – Indian World Record Book 2018| 2017 | 2016 (en-US मजकूर). 2018-09-18 रोजी पाहिले. 
  66. "GRAVITY ENERGY WHEEL (TOUCH POWERED) | Gandhian Young Technological Innovation Award". gyti.techpedia.in (en मजकूर). 2018-09-18 रोजी पाहिले. 
  67. "श्रीपाद वैद्य यांनी साकारले 'ग्रँव्हिटी एनर्जी व्हील मॉडेल'". देशाेन्नती (नागपूर). ४ जून, २०१५. 
  68. "City's ecologist invents gravity energy wheel". Lokmat Times (Nagpur). 2 June, 2015. पान क्रमांक 6. "Vaidya, with the help of his innovation model, practically showed how one can use gravitational force for rotating the wheel and became first innovator of gravity energy wheel." 
  69. "श्रीपाद ने बनाया ग्रैविटी का मॉडल". लाेकमत समाचार (नागपूर). २ जून, २०१५. पान क्रमांक २. 
  70. "नागपूरकराने केली जगातील पहिल्या 'ग्रैव्हीटी एनर्जी व्हील' ची निर्मिती". सकाळ (नागपूर). ११ जुलै, २०१५. 
  71. "उर्जा निर्माण में गुरुत्वाकर्षण बल प्रयाेग". दैनिक भास्कर (नागपूर). १ जून, २०१५. पान क्रमांक १६. 
  72. "जगातील पहिल्या 'ग्रँव्हिटी एनर्जी व्हील' निर्मितीचा दावा". लोकसत्ता (नागपूर). २६ मे, २०१५. पान क्रमांक ३. 
  73. "जगातील पहिल्या 'ग्रँव्हिटी एनर्जी व्हील' मॉडेलचा शाेध". पुण्य नगरी (नागपूर चाैफेर पुरवणी) (नागपूर). २७ मे, २०१५. पान क्रमांक १. 
  74. "जगातील पहिले 'ग्रँव्हिटी व्हील' नागपूरच्या संशाेधकाचे यश". तरुण भारत (फुल ऑन पुरवणी) (नागपूर). १६ जुलै, २०१५. पान क्रमांक २. 
  75. "Nagpurian Sripad Vaidya invents World’s First Gravity Energy Wheel". www.nagpurtoday.in (en-US मजकूर). 2018-11-01 रोजी पाहिले. 
  76. ७६.० ७६.१ "New Sport: Luckchase". www.topendsports.com (en मजकूर). 2018-09-20 रोजी पाहिले. 
  77. ७७.० ७७.१ "New Sport: Disha". www.topendsports.com (en मजकूर). 2018-09-20 रोजी पाहिले. 
  78. ७८.० ७८.१ Best Citizens Of India. International Publishing House. 2017. पान क्रमांक 136. 
  79. ७९.० ७९.१ ७९.२ "श्रीपाद वैद्य बेस्ट सिटीझन अवार्डने सन्मानित". पुण्यनगरी (नागपूर). ३० एप्रिल, २०१७. पान क्रमांक ३. 
  80. ८०.० ८०.१ ८०.२ "श्रीपाद वैद्य को बेस्ट सिटिजन अवार्ड". नवभारत (नागपूर). ३० अप्रैल, २०१७. पान क्रमांक ३. "निसर्ग के प्रति सद्भावना, आदर व असीम भक्ति जागृत होना समय की माँग है अाैर इसे ध्यान में रखते हुए उन्होंने भारत के सर्वप्रथम नक्षत्रवन प्रसारक निसर्गदत्त मंदिर की नींव नागपुर में रखी." 
  81. ८१.० ८१.१ ८१.२ "Shripad Vaidya gets 'Best Citizen of India – 2017' award". Lokmat times (Nagpur). 1 May, 2017. 
  82. ८२.० ८२.१ ८२.२ "श्रीपाद वैद्य यांना बेस्ट सिटीझन अवार्ड". देशोन्नती (नागपूर). १ मे, २०१७. 
  83. ८३.० ८३.१ "New and Unique Sports". www.topendsports.com (en मजकूर). 2018-10-27 रोजी पाहिले. 
  84. ८४.० ८४.१ "New Sport: Three-in-one Race". www.topendsports.com (en मजकूर). 2018-10-27 रोजी पाहिले. 
  85. "WR: Fastest paper clip chain making". The Coca-Cola Company (en-IN मजकूर). 2018-11-12 रोजी पाहिले. 
  86. "Most rubber bands stretched over the face in one minute". 
  87. "Environmentalist poet eyes Guinness record". "Vaidya’s name also figures in the 26th edition of the famous American publication ‘Who’s Who In The World’ as the first record holder in the field of development of eco-innovation." 
  88. "Shripad Vaidya". The Hitavada (Nagpur). March 17, 2011. पान क्रमांक 8. "'Who's Who in the World' Records in America has taken Vaidya's entry as the first record holder in the world for development of eco-innovations. He is also included in the book, 'Who's Who in Science and Engineering 2011'." 
  89. "श्रीपाद वैद्य का सुयश". नवभारत (नागपूर). ९ सितंबर, २००९. 
  90. ९०.० ९०.१ "श्रीपाद वैद्य यांची लिम्का रेकॉर्ड हॅटट्रिक". लोकमत (नागपूर). ९ मार्च, २०११. पान क्रमांक ३. 
  91. ९१.० ९१.१ "श्रीपाद वैद्य यांची लिम्का रेकॉर्ड ची हॅटट्रिक". तरुण भारत (नागपूर). ५ मार्च, २०११. पान क्रमांक ११. 
  92. ९२.० ९२.१ "श्रीपाद वैद्य यांची लिम्का रेकॉर्ड हॅटट्रिक". पुण्य नगरी (नागपूर). ६ मार्च, २०११. पान क्रमांक ५. 
  93. "वैद्य की उपलब्धि". नवभारत (नागपूर). ५ मार्च, २०११. 
  94. ९४.० ९४.१ "श्रीपाद वैद्यंची लिम्का रेकॉर्ड मध्ये हॅटट्रिक". सकाळ (नागपूर). ५ मार्च, २०११. पान क्रमांक २. 
  95. "श्रीपाद वैद्य यांची लिम्का रेकॉर्ड हॅटट्रिक". देशोन्नती (नागपूर). ५ मार्च, २०११. पान क्रमांक २. "इको इन्नोव्हेशन्स विकासासाठी जगातील पहिले रेकॉर्ड होल्डर म्हणून अमेरिकेच्या हूज हू इन द वर्ल्ड प्रकाशनाने त्यांची नोंद घेतलेली आहे." 
  96. ९६.० ९६.१ ९६.२ Sakal Papers (2010-06-26). book, nagpur. 2018-10-01 रोजी पाहिले. 
  97. ९७.० ९७.१ "श्रीपाद वैद्य". लोकमत (नागपूर). १३ सप्टेंबर, २०१०. पान क्रमांक २. 
  98. ९८.० ९८.१ "श्रीपाद वैद्य". सकाळ (नागपूर). १७ सप्टेंबर, २०१०. 
  99. "श्रीपाद वैद्य यांची नवनिर्मिती". महासागर (नागपूर). २३ मार्च, २०१५. पान क्रमांक ३. 
  100. "श्रीपाद वैद्य". लोकमत (नागपूर). २६ मार्च, २०१५. पान क्रमांक ४. 
  101. www.unicorndesigners.co.uk, Unicorn Designers -. "World Record Holders and Breakers – Shripad Vaidya". www.recordholdersrepublic.co.uk. 2018-09-25 रोजी पाहिले. 
  102. "A green act of faith – Times of India". The Times of India. 2018-09-25 रोजी पाहिले. 
  103. First Eco-worship Promotional Centre. India Book of Records (Diamond Books). 2012. 
  104. "आस्था से ही बचेंगे पेड". लोकमत समाचार (नागपूर). १० नवंबर, २०११. पान क्रमांक ३. "उपराजधानी के युवा पर्यावरणविद श्रीपाद वैद्य है, जो पेडों को बचाने के लिए अनूठे ढंग से काम लेते" 
  105. १०५.० १०५.१ "नक्षत्रवन मंदिर बदलत्या पर्यावरणाचे आधारस्तंभ". तरुण भारत (नागपूर). १८ मार्च, २००९. पान क्रमांक ४. 
  106. १०६.० १०६.१ "Details". miraclesworldrecords.com. 2018-09-29 रोजी पाहिले. 
  107. १०७.० १०७.१ "निसर्गदत्तांचे चैतन्यमयी स्थान". महाराष्ट्र टाइम्स (नागपूर). २८ जून, २०१६. पान क्रमांक ६. 
  108. १०८.० १०८.१ "नक्षत्रवन वृक्षारोपण एक शास्त्रीय परंपरा". तरुण भारत (नागपूर). १६ मार्च, २०१३. 
  109. "Nagpur needs to do a lot more for environment". The Times of India (Nagpur). March 6, 2013. 
  110. "चिकित्सा विज्ञान के लिए पर्यावरणीय सिद्धांत प्रतिपादित किए श्रीपाद ने !". लोकमत समाचार (नागपूर). १८ सितंबर, २००४. पान क्रमांक १३. 
  111. "ज्यों जल बिन मीन, त्यों सूत्र बिना विज्ञान". लोकमत समाचार (नागपूर). १९ सितंबर, २००४. पान क्रमांक १२. 
  112. "श्रीपाद वैद्य यांचा शोध स्वीकृत". तरुण भारत (नागपूर). १८ ऑक्टाेबर, २००४. 
  113. ११३.० ११३.१ "2014I265 – INVENTION OF ENVIRONMENTAL ELECTROPATHY BY DEVELOPMENT OF ENVIRONMENTAL THEORY AND FORMULAS APPLICABLE TO ELECTROPATHY – UNIQUE WORLD RECORDS LIMITED". www.uniqueworldrecords.com (en-US मजकूर). 2018-09-24 रोजी पाहिले. 
  114. Records, Unique World (2016-12-25). Unique World Records 2016: Unique World Records 2016 Digital Edition (en मजकूर). Symbion Books. आय.एस.बी.एन. 9789352587711. 
  115. ११५.० ११५.१ The Longest Title of Book. India Book of Records (Diamond Books). 2011. 
  116. ११६.० ११६.१ Limited, Unique World Records (2013-04-24). Unique World Records 2013: Book of World Records (en मजकूर). Symbion Books. आय.एस.बी.एन. 9789351047612. 
  117. ११७.० ११७.१ "श्रीपाद वैद्य यांच्या 'निसर्ग' पुस्तकाचे प्रकाशन". पुण्य नगरी (नागपूर). १ एप्रिल, २०१०. पान क्रमांक ३. 
  118. ११८.० ११८.१ "विश्वविक्रमी पुस्तकाचे प्रकाशन". सकाळ (नागपूर). १ एप्रिल, २०१०. पान क्रमांक ८. 
  119. ११९.० ११९.१ "Shripad Vaidya's book on eco-friendly poems out". The Hitavada (Nagpur). March 31, 2010. 
  120. १२०.० १२०.१ "श्रीपाद वैद्य यांच्या पुस्तकाचे प्रकाशन". तरुण भारत (नागपूर). १ एप्रिल, २०१०. पान क्रमांक १३. 
  121. १२१.० १२१.१ "तब्बल ३५५ शब्दांचे शीर्षक". सकाळ (नागपूर). २६ जून, २०१०. 
  122. "Longest Poetry on Nature in Hinglish Language". World Records India – Indian World Record Book 2018| 2017 | 2016 (en-US मजकूर). 2018-10-01 रोजी पाहिले. 
  123. "पर्यावरण संरक्षण कायदा". लोकसत्ता (नागपूर). ३० डिसेंबर, १९९४. 
  124. १२४.० १२४.१ "पर्यावरण वाहिनी". लोकसत्ता (नागपूर). २६ नोव्हेंबर, १९९४. 
  125. "दुर्गंधाचा गंध पर्यावरण कायद्यांना किती ?". लोकसत्ता (नागपूर). १९९४-९५. 
  126. "पर्यावरणाचा समतोल राखणारे वास्तुशास्त्र". लोकसत्ता (नागपूर). १३ जानेवारी, १९९५. 
  127. "प्रदूषणाच्या घटकांमुळे मानसिक आघात". लोकसत्ता (नागपूर). १९९५. 
  128. १२८.० १२८.१ "११ फुटी साप आणि आपण". लोकसत्ता (नागपूर). २१ डिसेंबर, १९९४. 
  129. "Medicine of the future". Lokmat Times (Nagpur). April 2, 1996. 
  130. "इलेक्ट्रोपॅथी चिकित्सा पद्धती एक दृष्टिक्षेप !". लोकमत (नागपूर). २४ मार्च, २००२. पान क्रमांक २. 
  131. "इलेक्ट्रोहोमिआेपॅथी संशोधन". लोकमत (नागपूर). ९ जून, २००२. पान क्रमांक २. 
  132. "उद्योग". जल्लोश काव्य संग्रह (कविता) (कोल्हापूर: मासिक ज्ञान विज्ञान प्रबोधिनी). १३ नोव्हेंबर, २००४. 
  133. "चिंबचिंब या पावसात". सकाळ (कविता) (नागपूर). ३० जुलै, २००६. पान क्रमांक ६. 
  134. "गंगा प्रदूषणाचा वेध". तरुण भारत (आसमंत) (नागपूर). २४ जुलै, २०११. पान क्रमांक १. 
  135. "पर्यावरण मित्र इलेक्ट्रोपॅथी". लोकमत (नागपूर). २५ ऑगस्ट, २००२. 
  136. "इलेक्ट्रोहोमिआेपॅथी आहे तरी काय ?". तरुण भारत (नागपूर). २२ जुलै, १९९९. पान क्रमांक ७. 
  137. "इलेक्ट्रोहोमिआेपॅथी आहे तरी काय ?". नवराष्ट्र (नागपूर). २९ मे, २००१. 
  138. "बालक-बालिकांचा योग्य अनुपात : एक चिंतन". तरुण भारत (नागपूर). २१ एप्रिल, २०११. पान क्रमांक ५. 
  139. "My Times My Voice". The Times of India (Nagpur). 14 January, 2012. पान क्रमांक 3. 
  140. "All civic bodies must have plans to protect all water sources". The Times of India (Nagpur). May 25, 2013. पान क्रमांक 7. 
  141. "लहान इच्छापत्राचा मसुदा श्रीपाद वैद्य यांच्या नावे". तरुण भारत (नागपूर). २८ एप्रिल, २०१२. पान क्रमांक ९. 
  142. "श्रीपाद वैद्य यांचे जगातील सर्वात लहान 'इच्छापत्र'". पुण्य नगरी (नागपूर). ८ जून, २०१२. पान क्रमांक ८. 
  143. Shortest Will. India Book of Records (Diamond Books). 2013. 
  144. "Vaidya's unique world record". The Times Of India (Nagpur). May 26, 2016. 
  145. "Celebrating with Times". The Times of India (Nagpur). September 19, 2018. पान क्रमांक 2. 
  146. LBR, Team (2018-05-05). Limca Book of Records: India at Her Best (en मजकूर). Hachette India. आय.एस.बी.एन. 9789351952404. 
  147. Most coins stacked (Limca Book of Records). Hachette Book Publishing India Pvt. Ltd. 2018. पान क्रमांक 022. आय.एस.बी.एन. ISBN 978-93-5195-217-6. 
  148. Fastest stacking of Rs 10 coins. Limca Book of Records (Hachette India). 2017. पान क्रमांक 30. आय.एस.बी.एन. ISBN 978-93-82867-24-1. 
  149. "निकृष्ट मलवाहिन्यांमुळे विहिरींचे पाणी प्रदूषित". लोकसत्ता (नागपूर). २ जून, १९९५. 
  150. "नागपुरातील बहुतांश शाळांत पिण्याच्या पाण्याचे प्रदूषण". लोकसत्ता (नागपूर). ९ सप्टेंबर, १९९३. 
  151. "Shripad Vaidya". The Hitavada (Nagpur). March 17, 2011. पान क्रमांक 8. "He was also the member of Nagpur District Paryavaran Vaahini Committee of Government of India" 
  152. १५२.० १५२.१ "पर्यावरणमित्र श्रीपाद वैद्य 'हूज हू इन द वर्ल्ड' मध्ये". देशोन्नती (नागपूर). ७ जून, २०१३. पान क्रमांक ८. 
  153. "अॅड. श्रीपाद वैद्य". तरुण भारत (नागपूर). १५ डिसेंबर, २०१४. 
  154. "Bharat Gaurav Award". The Times of India (Nagpur). December 1, 2014. 
  155. "श्रीपाद वैद्य भारत गाैरव अवार्ड से सम्मानित". दैनिक भास्कर (नागपूर). १ दिसंबर, २०१४. 
  156. "अॅड. श्रीपाद वैद्य यांना भारत गाैरव". महासागर (नागपूर). १ डिसेंबर, २०१४. 
  157. "श्रीपाद वैद्य यांना भारत गाैरव अवार्ड". देशोन्नती (नागपूर). २ डिसेंबर, २०१४. पान क्रमांक ३. 
  158. "श्रीपाद वैद्य". लोकमत (नागपूर). २ डिसेंबर, २०१४. पान क्रमांक ४. 
  159. "श्रीपाद वैद्य सम्मानित". नवभारत (नागपूर). १ दिसंबर, २०१४. पान क्रमांक ४. 
  160. "श्रीपाद वैद्य भारत गाैरव पुरस्काराने सन्मानित". सकाळ (नागपूर). ४ डिसेंबर, २०१४. पान क्रमांक ३. "देशाचा गाैरव वाढविण्यास ज्यांनी हातभार लावला अशा जगभरातील भारतीयांच्या कार्याची दखल या पुरस्काराद्वारे घेण्यात येते." 
  161. Bharat Jyoti Puraskar. Best Citizen Publishing House. 2018. पान क्रमांक 10. 
  162. "नागपूर भूषण पुरस्कार वितरण सोहळा उद्या". सकाळ (नागपूर). ११ डिसेंबर, २०१२. पान क्रमांक ८. 
  163. "Nagpur Bhushan Awards". The Times of India (Nagpur). December 12, 2012. 
  164. "कला, साहित्यक्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करणार्यांचा 'विशेष सेवा सन्मान'". सकाळ (नागपूर). १६ डिसेंबर, २०१२. पान क्रमांक ६. 
  165. "नागपूर भूषण पुरस्काराचे थाटात वितरण". तरुण भारत (नागपूर). १६ डिसेंबर, २०१२. पान क्रमांक १३. 
  166. "श्रीपाद वैद्य". तरुण भारत (नागपूर). १६ सप्टेंबर, २०१०. पान क्रमांक १४. 
  167. "'हूज हू' मध्ये श्रीपाद वैद्य यांची नोंद". पुण्य नगरी (नागपूर). १५ ऑक्टोबर, २०१४. पान क्रमांक ७. 
  168. "'हूज हू' में श्रीपाद वैद्य". नवभारत (नागपूर). १७ अक्टूबर, २०१४. पान क्रमांक ४. 
  169. "श्रीपाद वैद्य 'हूज हू' मध्ये". महाराष्ट्र टाइम्स (नागपूर). २८ ऑक्टोबर, २०१४. पान क्रमांक ४.