श्रीपाद वैद्य

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
श्रीपाद वैद्य
SHRIPAD VAIDYA.jpg
जन्म श्रीपाद वैद्य
5 may 1969
नागपूर
राष्ट्रीयत्व भारतीय
नागरिकत्व भारतीय
धर्म हिंदू
वडील कृष्णराव शंकर वैद्य
आई शारदा कृष्णराव वैद्य
पुरस्कार दिल्ली येथे भारत गौरव पुरस्काराने सन्मानित

श्रीपाद वैद्य हे 'पर्यावरणीय मानव विकास' या विषयाचे जनक, सर्वप्रथम व्याख्याकर्ता, रिसर्च चॅंपियन व ऍडव्होकेट आहेत.[१][२][३] ते लेखक, कवी व नवनिर्मितीकार सुद्धा आहेत. पर्यावरणीय मानव विकास या विषयाच्या व्याख्येच्या अनुशंगाने पाणी, अन्न, उर्जा, नवनवीन खेळ, नवनिर्मिती, इकोवर्शिप, विज्ञान, साहित्य, लेखन, कला, इत्यादि सारख्या पर्यावरणीय मानव विकासात महत्त्वाच्या ठरणार्या बाबींमध्ये त्यांचे विक्रम उपाययाेजनेसह दिशानिर्देश करुन जनजागृती करतात. ते या क्षेत्रातील अग्रणी रेकॉ़र्ड सेटर आहेत.[४][५][६][७] 'पर्यावरणीय मानव विकास' या क्षेत्रातील त्यांच्या नि:स्वार्थ योगदानासाठी त्यांना पुरस्कार प्राप्त आहेत.[८][९][१०][११][१][१२] त्यांच्या ५० हून अधिक, विविध राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरांवरील विक्रमांनी पर्यावरणीय मानव विकासाच्या कार्यात भर पडली आहे. जगाच्या पाठीवर कोठेही पर्यावरणीय मानव विकास साधू इच्छिणारा निःस्वार्थ स्वयंसेवक हा कोणत्याही बाह्य मदतीची अपेक्षा न ठेवता स्वताःच सततचे प्रयत्न करत राहू शकतो, याचे उदाहरण दाखवायचे झाल्यास त्यांचे कार्य सहज बोलके व प्रेरणादायी असे आहे. [१२][१३][१४][८][१५][१६][१७][१८][१९][२०][६][२१][२२][२३][२]. मानवी जीवनाला सुखी, समृद्ध व सक्षम करणारी पर्यावरणीय मानव विकासाची नवी दिशा त्यांनी दाखविली.[१][२४] १९९३ पासून आजतागायत ते निरपेक्षपणे पर्यावरणीय मानव विकासासाठी प्रचार, प्रसार व अनुसंधानातून सातत्यपूर्ण योगदान देत आले असून त्यांनी यासंबंधित ज्ञान 'सा विद्या या विमुक्तये' (The knowledge is that which liberates) या उक्तीनुसार सर्वांसाठी मुक्त करुन विविध माध्यमांद्वारे जगभरात प्रसिद्ध केलेले आहे.


सुरुवातीचे जीवन[संपादन]

श्रीपाद वैद्य यांचा जन्म ५ मे, १९६९ रोजी नागपूर येथे मध्यमवर्गीय मराठी कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील कृष्णराव व आई शारदा यांचे आराध्य हे श्रीदेव दत्त असल्याने त्यांचे नाव श्रीपाद असे ठेवण्यात आले. त्यांच्या वडिलांनी भारतीय सैन्यात सेवारत असताना चीन व पाकिस्तान विरुद्ध झालेल्या १९६५ सहित एकूण तीन युद्धांत सक्रिय सहभाग नोंदविला होता.[२५] नागपूर महानगरपालिकेतर्फे आयोजित नागपूर महोत्सव २०१६ तील माजी सैनिकांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणार्या कार्यक्रमात कृष्णराव वैद्य यांचा मरणोपरांत सत्कार मुलगा या नात्याने श्रीपाद यांनी स्विकारला.

नागपूर विद्यापीठ / राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठातून त्यांनी बी.ई., एल एल.बी., एम.बी.ए या पदव्या प्राप्त केल्या. त्यांनी विविध प्रकारच्या कोळसा खाणींसहित सोन्याच्या खाणींचा (जगातील सर्वात खोल खाणींपैकी एक समजल्या जाणारी कोलार येथील चॅंम्पियन माईन) देखील अनुभव घेतला. त्यांनी दिल्ली येथील एका नामवंत इन्स्टिट्यूट मधून पोस्ट ग्रॅज्यूएशन डिप्लोमा इन इकोलॉजी ऍन्ड एनव्हायर्नमेंट हा अभ्यासक्रम पूर्ण केला व इतरही पर्यावरणमित्र विषयांसंबंधीत विविध सर्टिफिकेट कोर्सेस केले. त्यांनी भगवद्गीतेचाही अभ्यास केला.[२६]

पर्यावरणीय मानव विकास[संपादन]

'पर्यावरणीय मानव विकास' या विषयाची व्याख्या इंग्रजीमध्ये अशी आहे : The systematic process of using knowledge and eco-innovations for satisfying fundamental human needs along with creation of enriched environment, peace, competence and more opportunities to spread happiness and bring about well-being of ordinary people.[१] पर्यावरणीय मानव विकास ही एक नीटनेटकी अशी धोरणात्मक योजनाप्रणाली आहे जिचा उद्देश उपलब्ध ज्ञानाच्या आधारे सृजनात्मक अशा निसर्गमित्र नवनिर्मितींचा उपयोग मानवाच्या मूलभूत गरजा भागविण्यासाठी तसेच समृद्ध पर्यावरण, शांती, सक्षमता व अधिकच्या सुसंधी घडविताना सर्वसामांन्यांचे कल्याण साधून त्यांना सुखी करणे हा आहे.[१][२४][२७][२८]

पर्यावरणीय मानव विकासात खालील बाबी दिशादर्शक आणि चिंतनीय ठरतात :

  • नैसर्गिक संसाधनांचे पर्यावरणीय मानव विकासात अनन्यसाधारण असे महत्त्व आहे.

पर्यावरणीय मानव विकासातील उल्लेखनीय कार्ये[संपादन]

पाणी विषयक[संपादन]

जगातील पहिला स्वस्त साैर वाॅटर फिल्टर (World's first identified inexpensive solar water filter)[संपादन]

[२९][३०]त्यांनी केलेल्या या नवनिर्मितीचे जनहितार्थ सादरीकरण करण्यासाठी त्यांनी आय.आय.टी. कानपूर यांच्या 'TECHKRITI 2012' या कार्यक्रमाचे विशेष आमंत्रण स्विकारुन तेथे सहभाग नाेंदवला. या नवनिर्मितीसाठी त्यांची विविध राष्ट्रीय व वर्ल्ड रेकॉर्डस् यांनी नाेंद घेतली.[३१][२९][३२][३३][३४][३५][३६][३७][३८] पिण्याचे अशुद्ध पाणी पिण्यायोग्य करणारी अशी ही त्यांची नवनिर्मिती कमी खर्चाची असली तरीही संपूर्ण शास्त्रीय सिद्धांतांवर कार्य करते. मुख्य म्हणजे ही नवनिर्मिती सूर्यकिरणांचा थेट वापर करत असल्याने सोलर बॅटरी, सोलर पॅनल, इत्यादिंची आवश्यकता नसून त्यामुळे होणारे ई-वेस्ट (e-waste) सुद्धा आपोआप टळून प्रदुषणाला आळा बसतो. यात इतर कोणत्याही उर्जा उपकरणाचा वापर केला जात नाही. विशेष सामग्री किंवा तज्ज्ञ व्यक्तीची अावश्यकता नसल्याने अतिदुर्गम भागातही या नवनिर्मितीचा वापर शक्य हाेतो. अनुकरणातून प्रसार घडत गेल्याने अनेकांना सोयीचे ठरते. या नवनिर्मितीची रचना ढोबळमानाने अशी सांगता येईल. यामध्ये दोन उभी डब्यासारखी पात्रे एकावर एक ठेवलेली असतात. या दोन्ही पात्रांना धूळ आत जाऊ नये म्हणून झाकणे असली तरीही या झाकणांना कापसाच्या वाती असलेल्या पारदर्शक नळ्या जाऊ शकतील इतकी छिद्रे असतात. या नळ्या पारदर्शक असल्याने त्यातून सूर्यकिरणे आत जातात. शुद्ध करण्याचे पाणी वरील पात्रात साठवतात जे पारदर्शक असल्याने त्यातही सूर्यकिरण आतपर्यंत जातात. पारदर्शक नळ्या या कापसाच्या वातीने भरल्या असतात. या पारदर्शक नळ्यांचे एक टोक वरच्या पात्रात बुडलेले असते. वरच्या पात्रातून झाकणाच्या छिद्रांमधून बाहेर निघून या नळ्या खालच्या पात्रातील झाकणाच्या छिद्रातून आत सोडलेल्या असतात. यात सोयीनुसार वरील पात्र हे काचेचे किंवा तत्सम पेट बरणी असू शकते व खालचे पात्र म्हणजे मातीचे स्वच्छ मडके सुद्धा चालेल. वरच्या पात्रातील अशुद्ध पाणी हे पारदर्शक नळ्यांमधून कॅपिलरी पंम्पिंग (Capillary Pumping) च्या तत्वावर प्रथम वर चढते व मग गुरुत्वाकर्षणाच्या तत्वावर खालच्या पात्रात घसरत जाते. यात नळ्यांमधील कापसाच्या वाती या आधीपासूनच ओल्या असतील हे बघावे. नळ्यांमधून खालच्या पात्रात जमा होणारे पाणी गरज वाटल्यास चारकोल किंवा लोणारी कोळसा इत्यादिच्या चाळणीतूनही नेता येते मात्र सहसा याची गरज पडत नाही. उन्हाळ्यात तळाला गेलेले तसेच पावसाळ्यात मिळणारे मातकट पाणीही यात शुद्ध होते हे विशेष कारण सर्वसाधारण फिल्टर्स गाळयुक्त पाण्याने अकार्यक्षम होतात. यात पाणी शुद्ध होण्याची प्रक्रिया क्रमाक्रमाने अशी घडत जाते : सर्वप्रथम उपलब्ध मातकट पाणी वरच्या पात्रात टाकल्यावर पाण्यातील जड गाळ / माती वरच्या पात्राच्या तळाशी बसते. वरील पात्र पारदर्शक असल्याने पाण्यात सूर्यकिरणे प्रवेश करून पाणी निर्जंतूक करतात. यानंतर थोडे स्वच्छ झालेले पाणी कॅपिलरी सिद्धांताचा वापर करून सूक्ष्म पद्धतीने सर्व नळ्यांमधून कापसाच्या ओल्या वातींच्या साहाय्याने वर उचलले जाते. पाणी कॅपिलरी पद्धतीने वर उचलले जाताना त्यातील तेलयुक्त पदार्थ कापसामध्ये सुरूवातीलाच शोषून घेतले जातात. तेलासारख्या अशुद्धता जास्त प्रमाणात शोषल्याने कापसांच्या वातींचा रंग आपोआपच बदलतो व एखाद्या इंडीकेटर (Indicator) सारखे कार्य करते. यामुळे अशा वाती लगेच बदलता येतात. कापसाच्या वापराने निर्जंतूकिकरण होण्यास मदत मिळते. पाणी कॅपिलरी (Capillary) पद्धतीने वरच्या पात्रातील नळ्यांतून वर बाहेर उचलले जाताना एक अतिशय सूक्ष्म व प्रभावी क्रिया सतत घडत असते. पाण्याचा सूक्ष्म थेंब नळीत पुढे पुढे सरकताना त्यावर सतत सूर्यकिरणे पडत असतात. त्यामुळे सर्वसाधारण प्रकाशातही त्याचे लगेच बाष्पीभवन होते. मात्र हे बाष्प नळीत बंद असल्याने आकाशात उडून जाऊ शकत नाही. नळीतील आर्द्रतेमुळे ते लगेच द्रव रुपात येते. अशाप्रकारे बाष्पीभवन व द्रवीभूत होण्याची क्रिया सतत घडत जाण्याची एक शृंखला सुरू असते ज्यामुळे पाण्याची शुद्धता वाढते. वरच्या पात्रातून बाहेर पडून नळीत सर्वात वर पोहोचल्यावर या नळ्या खाली वळून खालच्या पात्रात प्रवेश करतात. असे करताना यात खाली सरकणार्या थेंबाला गुरूत्वाकर्षणाचे बळ प्राप्त असते. यामुळे नळीत पोकळी निर्माण होऊन कॅपिलरी क्रियेला आपसूकच बळकटी मिळते. खालील पात्रात इच्छा असल्यास लोणारी कोळसा इत्यादिंचे अधिकचे फिल्टर बसविता येते. पारदर्शक नळीची लांबी विचारात घेता पाण्याचा एक थेंब तेवढ्याच लांबीइतक्या जाडीच्या चाळणीतून (Filter) गाळल्या जात असतो, हे महत्त्वाचे. पाणी वाहून नेणार्या एकूण कापसाच्या वाती असलेल्या नळ्यांच्या संख्येवर या फिल्टरची क्षमता ठरते. अशा प्रकारे खालील पात्रात शुद्ध पाणी जमा होते इतकेच नव्हे तर पाण्याची गोडीही वाढते. यात इतर कोणत्याही ऊर्जा वाया जात नाही. अतिदुर्गम भागातही याची उभारणी व वापर शक्य असा आहे. कोणतेही प्रदूषण न करता पाणी शुद्ध करण्याची ही एक शास्त्रीय पद्धत आहे.

  • वॉटर क्रेडिट : जल संरक्षण व संवर्धनाच्या दृष्टिने अतिशय महत्त्वपूर्ण अशा पर्यावरणपूरक 'वॉटर क्रेडिट' या संकल्पनेला वैद्य यांनी सर्वप्रथम मांडले.[३९] या संकल्पनेला विविध समर्थने प्राप्त झालेली आहेत.[४०][४१][४२][४३][४४]
  • रुटर पॉट : झाडांच्या कुंड्यांतून बाहेर वाहून माेठ्या प्रमाणात वाया जाणार्या पिण्याच्या पाण्याची बचत करण्यासाेबतच झाडाला याेग्यप्रकारे व कमी देखभालीत नियमित पाणी-पुरवठा करणारी अशी ही साेपी, घरच्या घरी सहज शक्य, प्रतीकृतीगत समाजेापयाेगी निसर्गमित्र नवनिर्मिती त्यांनी केली.[६][४५][४६][४७][४८][५][४९]

अन्न विषयक[संपादन]

  • फूड ऑफ फ्यूचर : पिण्याच्या पाण्याचे वाढते दुर्भिक्ष लक्षात घेऊन व समुद्राच्या तसेच जमिनितील खार्या पाण्याचा उपयाेग करुन घेणारी 'फूड ऑफ फ्यूचर' ही संकल्पना मांडताना त्यांनी इको-फ्रेंड्ली भाजी म्हणून रानघोळ (Portulaca Oleracea) चे महत्त्व शोधून ते लक्षात आणून दिले.[५०][५१][५२][५३][५४][५५][५६][५७][५८]
  • खार्या (saline) जमिनींची सुपीकता : खार्या (saline) जमिनींची सुपीकता वाढविण्यासाठी 'खार्या (saline) जमिनीवर वाढणारे वृक्षारोपण' (salt sustained plantation) करण्याचे सुचविताना त्यांनी यासाठी एक साधे,सहज शक्य व प्रतीकृतीगत असे साधन नवनिर्मित केले ज्याद्वारे आर्द्र हवामानाच्या हवेत असलेली पाण्याची वाफ ही वृक्षाला उपयोगी अशा खार्या पाण्यात बदलते. यामुळे पिण्यायोग्य पाण्याची संसाधने प्रभावित न होता वृक्ष वाढतात. वृक्ष वाढीमुळे पाऊस पडतो व जमीन सुपीक होते हे सर्व जाणतात. समुद्राच्या / खार्या पाण्याच्या स्रोतांचा पाईपलाईनच्या माध्यमातून सर्वदूर वापर शक्य व्हावा या उद्देशाने त्यांनी छत / गच्चीवरील सॉल्ट सस्टेनेबल भाजीपाल्याचा बगीचा तसेच कुंडीतील सॉल्ट सस्टेनेबल वृक्ष (Salt sustainable plants) ही संकल्पना मांडली.[५९][६०][३६][३७][५१][५२]
  • मध : 'बैट्च फ्लॉवर हनी' (Batch Flower Honey) ही ४५ प्रकारच्या वृक्षवनस्पतींपासूनच्या मधाचे वर्गीकरण करुन मधाचा उपयोग वाढविणारी अशी त्यांची नवनिर्मिती आहे.[६१][६२]
  • दूध : दुभत्या जनावरांच्या आहारात नियमित प्राधान्याने असलेल्या वनस्पतींचा उल्लेख त्याच्या दुधाच्या लेबल / टॅगवर करण्याची संकल्पना त्यांनी मांडली. उदाहरणार्थ, 'कडूनिंबाचा पाला नियमित खाणार्या दुभत्या जनावराचे दूध' असा टॅग, इत्यादि. दुभत्या जनावरांच्या आहारानुसार त्यांच्या दुधाचे महत्त्व वाढविणारी ही नवसंकल्पना पशुवैद्यक, आहारतज्ज्ञ, आयुर्वेदतज्ज्ञ तसेच ग्रामीण उद्योजकता वाढीशी संबंधित अशी आहे. [६३]

उर्जा विषयक[संपादन]

  • स्पॉन्टेनियस हीट एनर्जी रिझर्व्ह (spontaneous heat energy reserve) : 'स्पॉन्टेनियस हीट एनर्जी रिझर्व्ह' या नवीन ऊर्जा स्त्रोतावर पुस्तकाचे लेखन करणारे ते सर्वांत पहिले लेखक आहेत. स्पॉन्टेनियस हीट एनर्जी ही जागतिक तापमानवाढीवर अंकुश आणण्यासाठीचा एक उपाय ठरु शकणारी नवीन ऊर्जा स्त्रोत आहे, हे त्यांनी निदर्शनास आणून दिले. स्पॉन्टेनियस हीट एनर्जी हे नवीन ऊर्जा स्त्रोताचे भंडार असल्याचे त्यांनी शाेधले.[६४][६५][६६][६७][६८][६९][२६][७०][७१]
  • गुरुत्वाकर्षण उर्जा चक्र (Gravity energy wheel) : त्यांनी जगातील पहिल्या वेट ऑपरेटेड गुरुत्वाकर्षण उर्जा चक्र (Gravity energy wheel) मॉडेलची नवनिर्मिती केली ज्याचा उपयोग गुरुत्वाकर्षण उर्जे संबंधित अनुसंधान कार्यात शक्य आहे. चक्राचे गुरुत्वाकर्षण केंद्र अतिशय कमी प्रमाणात बाह्य उर्जा वापरुन सतत बदलत ठेवता येऊ शकते व त्यायोगे गुरुत्वाकर्षणाचा फायदा घेऊन चक्र फिरते ठेवता येते, हे त्यांनी या मॉडेलद्वारे दाखविले.[७२][७३][७४][७५][७६][७७][७८][७९][८०][८१][८२]

नवनवीन खेळ[संपादन]

श्रीपाद वैद्य यांनी 'दिशा', 'लकचेज','थ्री इन वन रेस'[८३][८४],'खोगोस्का'[८५][८३],वन इन टेन[८६][८७], बाॅलपाथर[८६][८८], यांसारखे नवनवीन खेळ शाेधले. देश-विदेशात तसेच नवीन खेळांच्या विश्वकोशात या खेळांची नाेंद घेतल्या गेलेली आहे.[८९][९०][९१][८][९२][९३][९४][९५][११][९६][८४] खेळांद्वारे आव्हानात्मक वृत्ती संरचनात्मकतेच्या वाटेवर येण्यास मदत होऊन समाजात शांतीचा मार्ग प्रशस्त होतो. यादृष्टिने महागड्या खेळांपासून वंचित राहिलेले, घरच्या घरी सहज उपलब्ध साधनांद्वारे खेळून जागतीक पातळीवरही आपले काैशल्य दाखवू शकतील अशा विविध स्पोर्टिंग चॅलेंजेसचे महत्त्व त्यांनी निदर्शनास आणून दिले. अनेक स्पोर्टिंग चॅलेंजेस चे ते ओरिजिनेटर आहेत. खेळभावना प्रोत्साहित करणार्या त्यांच्या राष्ट्रीय व विश्वविक्रमांच्या संदर्भातील विविध चॅलेंजेस जगभरात प्रदर्शित झालेले आहेत.[१५][२३][९७][९८][९९][१००]

विक्रम प्राप्त स्पोर्टिंग चॅलेंजेस[संपादन]

  • मोस्ट रबर बॅन्डस् स्ट्रेच्ड ओवर द फेस इन वन मिनट (Most rubber bands stretched over the face in one minute)[९८][१०१][१०२][१०३][१०४][१०५][१०६][१०७][३०][१०८][१०९][११०][१११][११२][११३]
  • मोस्ट ड्राइड पीज मुव्ह्ड् इन वन मिनट युजिंग अ स्ट्राॅ (Most dried peas moved in one minute using a straw)[९९][१०७][३०][१०८][१०९][११०][१११][११३]
  • मोस्ट स्पून्स बॅलेन्स्ड ऑन द फेस (Most spoons balanced on the face)[१०७][३०][१०८][१०९][११४][११०][१११][११५][११२][११३]
  • द लाॅंगेस्ट पेपर क्लिप चेन इन ३० सेकंड्स (The longest paper clip chain in 30 seconds)[११३][११६][११७][११८]
  • फास्टेस्ट पेपर क्लिप चेन इन वन मिनीट (Fastest paper clip chain in one minute)[११९]
  • फास्टेस्ट काॅइन स्टॅकिंग इन वन मिनीट (Fastest coin stacking in one minute)[१२०][१२१]
  • स्टॅकिंग मोस्ट काॅइन्स इन्टू अ टाॅवर बाय वन हॅन्ड इन वन मिनट (Stacking most coins into a tower by one hand in one minute)[१२०]
  • मोस्ट काॅइन्स् स्टॅक्ड् ऑन द फिस्ट (Most coins stacked on the fist)[१२२]
  • मोस्ट काॅइन्स् स्टॅक्ड् ऑन मेजरिंग स्केल (Most coins stacked on measuring scale)[१२२]
  • मोस्ट काॅइन्स् स्टॅक्ड् ऑन द फिस्ट रेस्टिंग ऑन द टेबल (Most coins stacked on the fist resting on the table)[१२२]
  • मोस्ट काॅइन्स् बॅलॅन्स्ड ऑन द एल्बो ऍन्ड काॅट् (Most coins balanced on the elbow and caught)[१२२]
  • मोस्ट काॅइन्स् स्टॅक्ड् ऑन द सिंगल काॅलम (Most coins stacked on the single column)[१२२]
  • टाॅलेस्ट काॅइन टाॅवर स्टॅक्ड् ऑन द लिटल फिंगर (Tallest coin tower stacked on the little finger)[१२२]
  • टाॅलेस्ट काॅइन टाॅवर स्टॅक्ड् ऑन फोरफिंगर (Tallest coin tower stacked on forefinger)[१२२]
  • टाॅलेस्ट काॅइन टाॅवर स्टॅक्ड् ऑन थंबनेल (Tallest coin tower stacked on thumbnail)[१२२]
  • टाॅलेस्ट काॅइन टाॅवर स्टॅक्ड् ऑन द टिप ऑफ मिडल फिंगर (Tallest coin tower stacked on the tip of the middle finger)
  • टाॅलेस्ट काॅइन टाॅवर स्टॅक्ड् ऑन बायसेप (Tallest coin tower stacked on bicep)
  • मोस्ट काॅइन्स् स्टॅक्ड् विथ वन हॅन्ड इन ३० सेकंडस् (Most coins stacked with one hand in 30 seconds)
  • मोस्ट काॅइन्स् बॅलॅन्स्ड ऑन द फेस (Most coins balanced on the face)
  • मोस्ट कॅन्डीज ड्राॅप्ड इन वन मिनीट युजिंग अ स्ट्राॅ (Most candies dropped in one minute using a straw)
  • फास्टेस्ट टाईम टु प्लेस हंड्रेड ड्राइड पीज इन अ बाॅक्स युजिंग अ स्ट्राॅ (Fastest time to place 100 dried peas in a box using a straw)
  • मोस्ट टेनीस बाॅल्स हेल्ड इन हॅन्ड ऍट वन्स (Most tennis balls held in hand at once)[१२३][१२४][१२५][१२६]

दिशा[संपादन]

या खेळात आई व मूल मिळून एक चमू तयार होतो. म्हणजेच काय तर एक पालक व एक पाल्य किंवा एक छोटा व एक मोठा असे मिळून एक टीम (चमू) तयार होते. असे विविध चमू एकमेकांशी स्पर्धा करतात मात्र खेळताना एकावेळेस एकच चमू आपला खेळ सादर करतो. खेळताना एक मार्ग निश्चित केला जातो, यात जमिनीवर दोन समांतर रेषा आखून मार्ग दाखवितात. या दोन समांतर रेषांमध्ये दोन ते तीन फूटांचे सुविधायुक्त अंतर असते. या दोन रेषांमधील मार्गावर चमूला चालत समोर जायचे असते. हा मार्ग काही अंतरावर उजवीकडे किंवा डावीकडे असा वेडावाकडा परंतु काटकोनात काढलेला असतो. या मार्गाचा आराखडा (लांबी व रुपरेशा) सर्वानुमते ठरविला जातो. सुमारे पाच वर्षे वयाची लहान मुले आपल्या आईला किंवा वडिलांना सहखेळाडू बनवून हा खेळ खेळू शकतात. हा खेळ दोन माेठे व्यक्तीसुद्धा एक चमू तयार करुन अशाच इतर चमूंशी खेळू शकतात. लहान मूल असल्यास ते मोठ्या व्यक्तीच्या पावलावर पाऊल ठेवून उभे राहील व मोठ्या व्यक्तीच्या दोन्ही हातांना पकडून आधार घेईल. यावेळी दोघांची तोंडे एकाच दिशेने राहतील. या मार्गाची सुरुवात व शेवट समजण्यासाठी चिन्हांकित असेल. मोठ्या खेळाडूच्या डोळ्यांवर पट्टी बांधली असल्याने त्याला दिसणार नाही मात्र तो लहान खेळाडूच्या सूचनांनुसार चालत राहील. दोघांची पाऊले एकाच वेळेस पडतील. लहान खेळाडूची पाऊले जमिनीवर आल्यास चूक समजल्या जाऊन ती मोजली जाईल. यामध्ये खेळाडूला केवळ त्याच सूचनांचा वापर करता येईल ज्या सूचना खेळाच्या सुरुवातीला सर्वमान्य राहतील. अशा सूचना कमीत-कमी म्हणजे मोजक्याच असाव्यात, उदा. मागे व्हा, पुढे जा, उजवीकडे वळा, डावीकडे वळा, थांबा, उजवीकडे सरका, डावीकडे सरका. चालताना खेळाडूची पाऊले समांतर रेषांना लागल्यास किंवा ठरविलेल्या सूचनांपेक्षा वेगळ्या सूचना दिल्या गेल्यास ती चूक समजण्यात येईल. मार्गावरुन चालताना केलेल्या अशा विविध चूकांची एकूण बेरीज करुन त्या अंकाची नोंद घेतली जाईल. जर चमूत दोन्ही व्यक्ती मोठे असतील तर हा खेळ खेळताना त्यांतील एक डाेळ्याला पट्टी बांधून समोर चालेल व दूसरा खेळाडू त्याच्या मागे मागे चालून त्याला सूचना देत राहील, मात्र त्याला स्पर्श करणार नाही. तसे केल्यास ती चूक ठरेल व मोजल्या जाईल. स्पर्धेतील सर्व चमू एकप्रकारचे असावेत म्हणजे एका चमूत बालक-पालक असल्यास सर्व चमूत बालक-पालकच असावेत. जो चमू सर्वांत कमी वेळात हे मार्गक्रमण पूर्ण करेल तो विजयी ठरेल. प्रत्येक चमूने केलेल्या एकूण चुकांचाही विजयी होणे वा ना होणे यावर प्रभाव पडेल, कारण सुरुवातीलाच एक ठराविक कालमर्यादा सर्वानुमते ठरविल्या गेलेली असेल. जर या कालमर्यादेएवढा किंवा त्यापेक्षा कमी असा दोन चमूंच्या उपलब्धींमध्ये (मार्गक्रमण पूर्ण करण्याचा कालावधी) फरक असेल तर मग दोन्ही चमूंच्या एकूण चुका बघितल्या जातील व ज्या चमूच्या कमीत-कमी चुका राहतील त्या चमूला विजयी घोषीत करण्यात येईल. या खेळाने लहान मुलांमध्ये दिशाज्ञान व समयसूचकतेचा सराव होतो. पालकांसोबत खेळल्याने मुलांचा आनंद वाढीस लागतो व एकोपा वाढतो. हा खेळ दिव्यांग इतरांसाेबत खेळू शकतात, त्यामुळे समानसंधीतून ऐक्याची भावना असते. कोणत्याही महागड्या साधनांची आवश्यकता नसल्याने मुलांच्या खेळण्यात आर्थिक बाबी अडसर ठरु शकत नाही. पालक सोबत खेळल्याने हा खेळ पाल्यांसाठी सुरक्षित ठरतो. इतर खेळांप्रमाणेच खेळ भावना वाढीस लागते.[९०][९१]

लकचेज[संपादन]

हा खेळ सर्वसाधारणपणे पारंपारिक बुद्धिबळासारखा वाटला तरी यात बराच फरक आहे. यात फासा (Dice) चा वापर खेळताना केला जातो. पटावरील सर्व सोंगट्या या बुद्धिबळातील नियमांनुसार चालत असल्या तरी प्रतिस्पर्ध्याची सोंगटी बाद (Capture) करण्याची वेळ आल्यास दोन्ही खेळाडुंना फासा फेकावा लागतो. यात जाे खेळाडू दुसर्या स्पर्धकाची सोंगटी बाद करु इच्छितो त्याच्या फास्यावरील अंक (१ ते ६) हे ज्या खेळाडुची सोंगटी बाद हाेत आहे त्याच्या फास्यावरील अंकांच्या बरोबरीत किंवा जास्त असावी तरच सोंगटी बाद हाेईल अन्यथा दुसरी कोणतीही चाल चालावी लागेल. शह (Check) किंवा शह-मात (Check-mate) देताना मात्र फासा वापरला जाणार नाही. या खेळात इतर कोणतेही पाॅईंट्स खेळताना मोजले जाणार नाही, केवळ शह-मात झाल्यास विजय ठरेल अन्यथा सामना बरोबरीत समजला जाईल. यात एकावेळी दोन प्रतिस्पर्धी खेळाडू खेळत असले तरी इच्छुक दर्शक दोन वेगवेगळ्या समान सदस्यांचे गट बनवून, एका स्पर्धकाला एक गट याप्रमाणे पाठिंबा देऊ शकतात. यात या गटातील प्रत्येक सदस्य फासा फेकेल व त्या अंकांची एकूण बेरीज ही त्या गटाचा स्कोर समजून त्याचा वापर सोंगटी बाद किंवा नाबाद ठरविण्यासाठी होईल. जर दर्शकांची संख्या सहज मोजता येण्याजोगी नसेल (खूप जास्त असेल) तर फास्याच्या उपयोगाऐवजी मत मागवण्याचा पर्याय राहू शकताे. अशा प्रकारे आपले मत सांगणारे व्यक्ती हे तेथे प्रत्यक्ष उपस्थित नसले तरी चालेल तसेच असा मत नोंदविणारा व्यक्ती हा कोणत्याही एका गटाशी बांधील असेलच असे नाही. जीवनात बुद्धिच्या उपयोगा सोबतच वेळोवेळी मिळणारे सहकार्यदेखील महत्त्वाचे ठरते, असा अर्थबाेध या खेळात दडलेला दिसतो.[८९]

थ्री इन वन रेस[संपादन]

ही एक धावण्याची स्पर्धा आहे ज्यात तीन जण एक विशिष्ट रचना करुन धावतात. याच प्रमाणे इतर स्पर्धकही आपापली रचना करुन धावतात. यामध्ये तीन सहभागींपैकी वजनाने हलका असणारा सहभागी हा इतर दोन सहभागींच्या आधाराने वर उचललेल्या स्थितीत उभा असताे. ज्या दिशेने धावायचे असेल त्या दिशेने तोंड करुन इतर दोघे सहभागी एकामागे दुसरा असे उभे राहतात. पाठीमागील सहभागी हा आपले दोन्ही हात समोरच्या सहभाग्याच्या दोन्ही खांद्यांवर घट्ट पकडून ठेवतो. समोरचा सहभागी आपले दोन्ही हात पाठीमागे खाली घेतो व दोन्ही हातांची बोटे एकमेकांत घट्ट फसवून ठेवतो. वर उभा राहणारा सहभागी हा समोरच्याच्या पाठीमागे खाली बांधलेल्या हातांवर पाय ठेऊन दोन्ही सहभागींच्या मध्ये वर चढतो. असे करताना ताे पाठीमागील सहभागीच्या दोन्ही हातांचा आपल्या हातांनी घट्ट पकडून आधार घेतो. या रचनेनुसार वर उचललेल्या स्थितीत मध्यभागी उभा असलेल्या सहभागीचे वजन खालील दोन सहभागी वाटून घेत असतात. अशाप्रकारे झालेली ही रचना एकत्रितपणे पुढे धावते. इतरही चमू याचप्रमाणे रचना करुन धावतात. असे करताना वर उचललेल्या स्थितीत उभा असलेल्या सहभागीचे पाय जमिनीला टेकू नये. तसेच पाठीमागील सहभागी खेळाडुचे समोरच्याच्या खांद्यांवरील दोन्ही हात सुटता कामा नये. यामध्ये सुरक्षितता म्हणून हेल्मेट, क्नी-पॅड, इत्यादि वापरल्यास उत्तम. जो चमू कमीतकमी वेळात ठरविलेले अंतर पूर्ण करेल तो विजेता ठरेल किंवा जो चमू न पडता जास्तीत जास्त अंतर धावून जाईल ताे विजेता ठरेल. या खेळामुळे परस्पर सहयोगाची व साहसाची भावना वाढीस लागण्यास मदत होते.[९६][८४]

नवनिर्मिती[संपादन]

  • इको-इन्नोव्हेशनस् : त्यांच्या ५० हून अधिक निसर्गमित्र नवनिर्मितींमुळे (Eco-innovations Galore) इ.स. २००९ ला त्यांची विक्रमांच्या पुस्तकात नोंद झाली. इको-इन्नोव्हेशनस् विकासासाठी ते जगातील सर्वात पहिले रेकॉर्ड होल्डर (विक्रमवीर) आहेत.[६३][१२७][१२८][६४][६५][६७][१२९][१३०][१३१][१३२][१३३][१३४][१३५][१३६][१३७][१३८][१३९]
  • मच्छर किडा सापळा (Mosquito Larva Trap) : जनउपयोगाच्या हेतुने प्रतीकृतीगत अशा कमखार्चिक, निसर्गमित्र मच्छर किडा सापळ्याची त्यांनी नवनिर्मिती केली. ह्यात मच्छरांच्या जीवन चक्राचा उपयोग करताना कोणत्याही प्रकारचे प्रदूषण टाळून, उर्जेविना मच्छरांचा बंदोबस्त करता येऊ शकतो हे त्यांनी या नवनिर्मितीद्वारे दाखविले.[१७][१४०][१४१][१४२]

निसर्गपूजा (Eco-worship)[संपादन]

  • इकोवर्शिप प्रसार : आराध्य वृक्षांच्या माध्यमातून इकोवर्शिप म्हणजेच निसर्गपूजेचा प्रसार करणारे जगातील पहिले नक्षत्रवन वृक्षारोपण त्यांनी नागपूरात केले.[१४३][१४४][१४५][१४६][१४७] निसर्गाप्रती आदरयुक्त आत्मीयता वाढावी व त्यायोगे निसर्गसंवर्धन घडावे या उद्देशाने आजवर नामस्वरुपात / निर्गुणस्वरुपात असलेल्या निसर्गदत्त या दैवताची सगुणस्वरुपातील मूर्तीपूजा त्यांनी सुरू केली. या निसर्गदत्त निसर्गपूजेद्वारे आपल्या आजूबाजूचा निसर्ग हेच खरे ईश्वराचे स्वरूप असल्याची भावना वृद्धींगत होऊन निसर्गपूजा संकल्पांच्या माध्यमातून निसर्गसेवा घडते, जी आजच्या काळाची निकडीची आवश्यकता आहे. नक्षत्रवन निसर्गपूजेसंबंधित त्यांच्या विश्वविक्रमामुळे व्यक्तिसापेक्ष अशा आराध्य वृक्षाराेपणाच्या संकल्पनेची जगात ओळख निर्माण झाली. त्यामुळे जगभरात विविध ठिकाणी आराध्य वृक्षाराेपणाला सदर्भ प्राप्त होऊन आपसूकच हातभार लागला. [१४८][८][९४][९५][९३][९२][१४९][१५०][१५१]
  • निसर्गपूजा लेखन : सर्वांना सहज समजावे व अनुकरणातून निसर्ग संरक्षणाचे कार्य सफल होण्यासाठी भगवंताचे अधिष्ठान लाभावे या उद्देशाने त्यांनी निसर्गपूजा पद्धतीचे लेखन केले. [१५२][१५३][१५४][१५५]

विज्ञान विषयक[संपादन]

  • पर्यावरणीय सिद्धांत : त्यांनी एकूण चार पर्यावरणीय सिद्धांत मांडले.[१५६][१५७][१५८][१५९] ते खालीलप्रमाणे :
  1. पर्यावरणीय सहिष्णूता सिद्धांत (Theory of Environmental Bearability) : जेव्हा एखाद्या सजीवाचा पर्यावरणीय बदलांशी अल्पकाळ किंवा अल्पप्रभावासाठी साक्षात्कार हाेतो तेव्हा त्या सजीवात या पर्यावरणीय बदलांशी जुळवून घेण्याकरिता अल्प असे बदल घडतात. मात्र असे पर्यावरणीय प्रभाव संपुष्टात येताच, त्यांच्यामुळे निर्माण झालेले सजीवांमधील बदलसुद्धा नाहीसे होऊन, तो सजीव पूर्वस्थितीला प्राप्त होतो. असे तेव्हाच घडते जेव्हा हे पर्यावरणीय प्रभाव त्या सजीवाच्या सहिष्णूता क्षमतेच्या मर्यादेचे उल्लंघन करित नाही. उदाहरण : घराबाहेर थंडीत फिरताना हातमोजे घातले नसल्यास हात सुजू शकतात मात्र घरातील उबदार वातावरणात परत आल्यावर हातांची स्थिती पूर्ववत होते.
  2. पर्यावरणीय प्रतीरोध सिद्धांत (Theory of Environmental Opposition) : जेव्हा एखाद्या सजीवावर होणारे पर्यावरणीय प्रभाव हे त्याच्या शारिरीक सहिष्णूतेच्या (सहनशीलतेच्या) मर्यादा ओलांडतात तेव्हा हा सिद्धांत लागू होतो. यात सजीवावर होणारा कोणताही पर्यावरणीय प्रभाव त्या सजीवाच्या सहनशीलतेच्या मर्यादेच्या जास्त प्रमाणात किंवा जास्त वेळाकरिता असतो तेव्हा अशा दीर्घकालीन किंवा तीव्र प्रभावाने सजीवाच्या शरिरावर काही बदल होतात. मात्र यानंतर सजीवाचे शरीर निसर्गतः असा सिद्धिकारक उलट परिणाम उत्पन्न करते ज्यामुळे पर्यावरणीय प्रभावांनी शरिरावर होणार्या बदलांची स्थिती अगदी विरुद्ध आणि जास्त परिमाणांनी पालटली जाते. उदाहरण : सहनशीलतेपेक्षा जास्त थंडीत पावसात फिरल्यावर थंडी बाधते. यामुळे शरीराचे तापमान कमी होण्याचा तात्पुरता बदल पर्यावरणीय प्रभावाने घडू बघतो मात्र त्यानंतर शरीर सिद्धिकारक उलट परिणाम उत्पन्न करते ज्यामुळे घरी आल्यावर शरीराचे तापमान वाढते व ताप आल्यासारखे होते.
  3. पर्यावरणीय विनाश सिद्धांत (Theory of Environmental Destruction) : जेव्हा एखाद्या सजीवावर होणारे पर्यावरणीय प्रभाव हे अतीशय मोठ्या असहनीय प्रमाणात आणि अती दीर्घकाळासाठी (असहनीय काळासाठी) कार्यरत राहतात तेव्हा अशा प्रभावांमुळे सजीवाच्या शरीरावर कायमस्वरुपी बदल होतात व या बदलांना पलटविणारा असा कोणताही सिद्धिकारक उलट परिणाम सजीवाचे शरीर उत्पन्न करु शकत नाही. उदाहरण : असहनीय हिमलोटात किंवा बर्फाळ प्रदेशातील अतीथंड पाण्यात पडल्यास शरिराचे तापमान कमी होते मात्र ही स्थिती पलटविण्यासाठी शरीर कोणतेही उलट परिणाम उत्पन्न करु शकत नाही.
  4. पर्यावरणीय सृजन सिद्धांत (Theory of Environmental Creation) : जेव्हा एखाद्या सजीवाच्या शरिरावर असा पर्यावरणीय प्रभाव पडतो जो अतीशय अल्प प्रमाणात पण परिणामकारक काळासाठी अशा पद्धतीने कार्यरत राहतो जेणेकरुन शरिराचे विशेष ध्यानाकर्षण होत नाही, तेव्हा असा पर्यावरणीय प्रभाव सहजतेने सर्वसाधारण परिस्थितीत सजीवाच्या शरिरावर निश्चित असे बदल घडवितात मात्र शरिराकडून यासाठी कोणताही सिद्धिकारक उलट परिणाम उत्पन्न होत नाही. उदाहरण : ऊष्ण प्रदेशातून थंड प्रदेशात किंवा थंड प्रदेशातून ऊष्ण प्रदेशात स्थानांतरित झालेल्या लोकांच्या वर्णछटेत कालांतराने फरक दिसून येतो. व्यक्तिच्या शरिराचा सतत कपड्यांनी झाकलेल्या भागाचा रंग व कपड्यांनी झाकला नसलेल्या भागाचा रंग यातही तफावत आढळते.
  • पर्यावरणीय इलेक्ट्रोपॅथी विज्ञान : पर्यावरणीय इलेक्ट्रोपॅथी विज्ञान या त्यांच्या संशोधना अंतर्गत त्यांनी, इलेक्ट्रोपॅथी विज्ञानात सांगितलेल्या विदेशी वनस्पतींच्या ऐवजी १२८ प्रकारच्या देशी वनस्पतींचा पर्याय शोधला. त्यांचा हा शोध स्थानिक वनस्पतींच्या वृक्षारोपणासोबतच स्थानिक संशोधन व विकासाला चालना देणारा असा होता. श्रीपाद वैद्य हे इलेक्ट्रोपॅथी विकासाकरिता जगातील पहिले भारतीय इन्नोव्हेटर / नवनिर्मितीकार ठरले. तसेच इलेक्ट्रोपॅथीकरिता विश्वविक्रमात नोंद झालेले जगातील पहिले व्यक्ती ठरले.[१५९][१६०]

साहित्य व लेखन विषयक[संपादन]

कला विषयक[संपादन]

कॉईन स्टॅकींग या कलाप्रकारात त्यांनी विविध प्रयोग यशस्वी केले ज्याची नोंद विविध विक्रमस्वरुपात झाली. जगातील सर्वात वेगवान स्टॅकींग म्हणजेच एका मिनीटात ७३ नाणी स्टॅक करण्याचा विक्रम[१२०][१२१]त्यांच्या नावे आहे. त्यांनी कॉईन स्टॅक्ड उभी थ्री-डी शब्दरचना, श्री गणेश स्वरुपाची रचना, इत्यादि सारख्या नवनिर्मितींची सुरुवात करुन या कलेला प्रसारित करण्याचा प्रयत्न केला.[१९२][१९३][१९४][१९५][१९६]

इतर सहभाग व सहयोग[संपादन]

  • पर्यावरण वाहिनी सदस्य : मार्च १९९३ पासून पुढील दोन वर्षांच्या काळात ते नागपूर जिल्हा पर्यावरण वाहिनी (पर्यावरण व वन मंत्रालय, भारत सरकार) या समितीचे मानद सदस्य होते.या काळात त्यांनी पर्यावरण संवर्धनाकरिता, विशेषतः जल प्रदूषण कमी करण्याकरिता भरीव कार्य केले.[१७२][१९७][१९८][१७६][१९९][१३०][१३१][१३२][१३४]
  • युनायटेड नेशन्स एनव्हायर्नमेंट प्रोग्राम (UNEP) च्या जागतिक पर्यावरण दिवस (World Environment Day) कार्यक्रमातील संकल्प सहभागाबद्दल त्यांना प्रशस्तीपत्र प्राप्त आहेत.[२००][३६]
  • पर्यावरण व शिक्षण क्षेत्राशी संबंधित सेवाभावी संस्थांच्या कार्यात त्यांचा मोलाचा सहयोग राहिला.
  • पर्यावरणहितार्थ शाकाहार, जीवदया व निर्व्यसनी राहणीमानाचे ते पुरस्कर्ते आहेत.[१२४][१२३][१२५]
  • 'फ्रेंडलिएस्ट डे ऑफ द इयर' या विश्वविक्रमासाठी त्यांना सहभाग प्रमाणपत्र प्राप्त आहे.[११८]
  • मोझिला सर्टीफिकेट ऑफ थॅंक्स टू हेल्प सेट अ वर्ल्ड रेकाॅर्ड (१७ जून २००८)[१३७]
  • नॅशनल जिओग्राफिक - द ग्रेट नेचर प्रोजेक्ट यांच्या 'लार्जेस्ट ऑनलाईन फोटो अल्बम ऑफ ऍनिमल्स' या विश्वविक्रमात सहभाग
  • 'सेल्फी विथ ट्री काॅन्टेस्ट - २०१६' या राष्ट्रीय विक्रम प्राप्त कार्यात वृक्षारोपण करून सहभाग[२०१]

पुरस्कार[संपादन]

कार्य प्रकाशित झालेली पुस्तके[संपादन]

  • हूज हू इन द वर्ल्ड - २६वे संस्करण - २००८[१३९]
  • हूज हू इन द वर्ल्ड - २७वे संस्करण - २००९
  • हूज हू इन द वर्ल्ड - २८वे संस्करण - २०१०
  • हूज हू इन सायन्स ऍन्ड इंजीनियरींग - ११वे संस्करण - २०१०
  • हूज हू इन द वर्ल्ड - ३०वे संस्करण - २०१२
  • हूज हू इन द वर्ल्ड - ३१वे संस्करण - २०१३[११३][२१९][११६][११७]
  • हूज हू इन द वर्ल्ड - ३२वे संस्करण - २०१४[११८]
  • हूज हू इन द वर्ल्ड २०१६
  • हूज हू इन सायन्स ऍन्ड इंजीनियरींग २०१६

संदर्भ[संपादन]

  1. a b c d e f "Vaidya's new subject in record book". The Times Of India (Nagpur Times). April 4, 2018. पान क्रमांक Page 4. 
  2. a b "FIRST ECO-INNOVATOR CHAMPION TO DEFINE THE SUBJECT OF 'ENVIRONMENTAL HUMAN DEVELOPMENT – India Book of Records". India Book of Records (en-US मजकूर). 2018-04-18. 2018-09-13 रोजी पाहिले. 
  3. ^ "Record Holders Republic (INDIA)". www.rhrindianrecords.co.in. 2018-09-13 रोजी पाहिले. 
  4. ^ "Shripad Vaidya". The Hitavada (Nagpur). December 25, 2017. 
  5. a b "'इकाेचँम्पियन' श्रीपाद वैद्य यांचे 'रुटर पॉट' लिम्का बुकमध्ये". पुण्य नगरी (नागपूर). २७ नोव्हेंबर, २०१७. पान क्रमांक ६. 
  6. a b c "Shripad Vaidya entered in Limca Book for his Eco-innovation ‘Rooter Pot’". www.nagpurtoday.in (en-US मजकूर). 2018-09-13 रोजी पाहिले. 
  7. ^ "Record Holders Republic (INDIA)". www.rhrindianrecords.co.in. 2018-09-13 रोजी पाहिले. 
  8. a b c d e "Adv Vaidya presented Best Citizen Award". The Hitavada (Nagpur). May 6, 2017. पान क्रमांक 7. 
  9. a b "Shripad Vaidya awarded". The Times Of India (Nagpur Times) (Nagpur). May 17, 2017. 
  10. a b "श्रीपाद वैद्य". तरुण भारत (नागपूर). १ मे, २०१७. पान क्रमांक १८. 
  11. a b c "वैद्य यांना बेस्ट सिटीझन अवार्ड". सकाळ (नागपूर). ८ मे, २०१७. 
  12. a b "Nagpur’s Sripad Vaidya achieves hattrick in Guinness Book of World Records". www.nagpurtoday.in (en-US मजकूर). 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  13. ^ "Most dried peas moved in one minute using a straw". Guinness World Records (en-GB मजकूर). 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  14. ^ Records, Guinness World (2013-09-12). Guinness World Records 2014 (en मजकूर). Guinness World Records. आय.एस.बी.एन. 978-1-908843-56-2. 
  15. a b Guinness World Records / Pea | HD Stock Video 838-957-680 | Framepool & RightSmith Stock Footage (en-US मजकूर). 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  16. ^ "Meeting Vijaya Ghose – the record keeper". dna (en-US मजकूर). 2015-05-17. 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  17. a b "Eco-Friendly Mosquito Larva Trap". The Coca-Cola Company (en-IN मजकूर). 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  18. ^ "Details". miraclesworldrecords.com. 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  19. ^ "Eco-innovation | Open Access articles | Open Access journals | Conference Proceedings | Editors | Authors | Reviewers | scientific events". research.omicsgroup.org (en मजकूर). 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  20. ^ "Guinness World Records List". Netdata. 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  21. ^ "Limca Book of Records". www.limcabookofrecords.in. 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  22. ^ "Limca Book of Records". www.limcabookofrecords.in. 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  23. a b LBR, Team (2018-05-05). Limca Book of Records: India at Her Best (en मजकूर). Hachette India. आय.एस.बी.एन. 9789351952404. 
  24. a b c "पर्यावरणीय मानव विकास...". तरुण भारत (नागपूर). १७ नोव्हेंबर, २०१८. पान क्रमांक ४. 
  25. ^ "सैनिक वैद्य आैर स्वतंत्रता संग्राम सेनानी अंजना कामडे को लगता है". लोकमत समाचार (नागपूर). २६ जानेवारी, २०१०. "१९६५ में उनकी पोस्टिंग लेह में थी.वे उस वक्त अपने साथियों के साथ १८ हजार फीट की ऊंचाई पर बर्फीली वादियों में तैनात थे. सन् ७१ में एक बार फिर जब भारत-पाकिस्तान के बीच युद्ध हुआ उस समय वैद्य लोंगेवाला में तैनात थे." 
  26. a b c d "Environmentalist-poet eyes Guinness record". THE TIMES OF INDIA. "Vaidya is the first Nagpurian to get two Limca records within a year in two distinct fields. One is for writing his first book on ‘Spontaneous Heat Energy Reserve’ which deals with the subject of ecofriendly energy source, to reduce global warming." 
  27. ^ "पर्यावरणीय मानव विकास (नैसर्गिक संसाधनांचे महत्त्व)". तरूण भारत (आसमंत). २३ डिसेंबर, २०१८. पान क्रमांक १. 
  28. ^ "तरुण भारत". www.tarunbharat.net. 2018-12-24 रोजी पाहिले. 
  29. a b "Elite World Records". www.eliteworldrecords.org. 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  30. a b c d "गिनीज बुक आॅफ वर्ल्ड रिकाॅर्ड में हैट्रिक". लोकमत समाचार (नागपूर). ३ डिसेंबर, २०१२. पान क्रमांक ५. 
  31. ^ "An accessible Solar Water Filter for Nagpurians". The Hitavada (Nagpur). 19 January, 2012. पान क्रमांक 5. "An environment friendly person is working with dedication for the welfare of nature and practicing new ideas for the same.It (the filter) can be easily available in villages if promoted properly." 
  32. ^ "श्रीपाद वैद्य यांची दुहेरी लिम्का रेकॉर्ड हँटट्रिक". देशाेन्नती (मराठी मजकूर) (नागपूर). ४ जानेवारी, २०१२. पान क्रमांक २. "समाजाेपयाेगी आणि पर्यावरणमित्र शाेधकार्याच्या संबंधित प्राप्त झालेल्या राष्ट्रीय विक्रमांसाठी त्यांचे सर्वत्र स्वागत हाेत आहे." 
  33. ^ "श्रीपाद वैद्य यांची लिम्का रेकॉर्ड्सची हँटट्रिक". तरुण भारत (नागपूर). ६ जानेवारी, २०१२. पान क्रमांक ९. 
  34. ^ "श्रीपाद वैद्य". लाेकमत (नागपूर). ८ जानेवारी, २०१२. पान क्रमांक ४. "त्यांना आय.आय.टी. कानपूर येथील कार्यक्रमात सहभागी हाेण्याचे निमंत्रण प्राप्त झाले आहे." 
  35. ^ "India Records Academy". indiarecordsacademy.com. 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  36. a b c "श्रीपाद वैद्य". लाेकमत (नागपूर). १८ जून, २०१३. पान क्रमांक ४. 
  37. a b "श्रीपाद वैद्य". तरुण भारत (नागपूर). १७ जून, २०१३. 
  38. ^ "DOCILE SOLAR WATER FILTER | Gandhian Young Technological Innovation Award". gyti.techpedia.in (en मजकूर). 2018-11-02 रोजी पाहिले. 
  39. ^ "Water credits: A new way to conserve precious resource – Times of India". The Times of India. 2018-09-15 रोजी पाहिले. 
  40. ^ "This tech fest’s theme is water". dna (en-US मजकूर). 2012-01-23. 2018-09-15 रोजी पाहिले. 
  41. ^ Idea Of Water Credit. Limca Book of Records. 2012. 
  42. ^ "Water | arnoneumann". arnoneumann.wordpress.com (en मजकूर). 2018-09-15 रोजी पाहिले. 
  43. ^ Kanniappan, Nivashini. "SRI MUDA" (en-GB मजकूर). 2018-12-05 रोजी पाहिले. 
  44. ^ "Water use | Water Use | Water Resources". Scribd (en मजकूर). 2018-12-05 रोजी पाहिले. 
  45. ^ NYOOOZ. "Shripad Vaidya entered in Limca Book for his Eco-innovation ‘Rooter Pot’ | Nagpur NYOOOZ". NYOOOZ (en मजकूर). 2018-09-14 रोजी पाहिले. 
  46. ^ "rooter-pot | Our Nagpur". Our Nagpur (en-GB मजकूर). 2018-09-15 रोजी पाहिले. 
  47. ^ "Nature". Rooter Pot, to save water, stay green. Limca Book Of Records (Editorial) Hachette India. 2017. पान क्रमांक 243. आय.एस.बी.एन. ISBN 978-93-82867-24-1. 
  48. ^ "श्रीपाद वैद्य". महाराष्ट्र टाईम्स (नागपूर). २८ नाेव्हेंबर २०१७. पान क्रमांक २. 
  49. ^ "Save water, stay green using rooter pot". पान क्रमांक 13. 
  50. ^ "ENVIRONMENTAL FOOD INNOVATION: SALT SUSTAINED VEGETABLE “Portulaca Oleracea” AS A FOOD OF FUTURE". 
  51. a b New food resource discovered. New Delhi: Diamond pocket books (P.) LTD. 2016. pp. Page number 44. आय.एस.बी.एन. ISBN 978-93-85975-91-2. 
  52. a b Saving water through innovative pots. Limca Book Of Records. 2015. 
  53. ^ "कृष्णानेही शिताचे महत्त्व पटवून दिले आहे". तरुण भारत - आकांक्षा (नागपूर). १६ जानेवारी, २०१५. 
  54. ^ "श्रीपाद वैद्य". तरुण भारत (नागपूर). ११ ऑक्टाेबर, २०१४. पान क्रमांक १४. 
  55. ^ "Shripad Vaidya". The Hitavada (Nagpur). October 13, 2014. पान क्रमांक 8. 
  56. ^ "'हुज हू' मध्ये श्रीपाद वैद्य यांची नाेंद". पुण्य नगरी (नागपूर). १५ ऑक्टाेबर, २०१४. पान क्रमांक ७. 
  57. ^ "'हुज हू' में श्रीपाद वैद्य". नवभारत (नागपूर). १७ अक्टूबर, २०१४. पान क्रमांक ४. 
  58. ^ "श्रीपाद वैद्य 'हूज हू' मध्ये". महाराष्ट्र टाइम्स (नागपूर). २८ ऑक्टाेबर, २०१४. पान क्रमांक ४. 
  59. ^ "Green for salt sustained plantations Technique can turn saline lands fertile". The Times Of India (Nagpur). June 14, 2013. "Saline lands and wastelands can also become productive with the use of this technique over the years." 
  60. ^ "पर्यावरणमित्र श्रीपाद वैद्य 'हूज हू इन द वर्ल्ड' मध्ये". देशोन्नती (नागपूर). ७ जून, २०१३. पान क्रमांक ८. 
  61. ^ Honey derived from a Medicinal Plant. India Book of Records (Diamond Books). 2013. 
  62. ^ Limca Book of Records 2011. Limca Book of Records. 2011. 
  63. a b Innovation Galore of eco-friendly innovations. Limca Book of Records. 2009. 
  64. a b "लिम्का बुकमध्ये नागपूरचे श्रीपाद वैद्य यांनी नाेंदविले दाेन रेकॉर्डस्". लाेकमत (नागपूर). ११ मे, २००९. पान क्रमांक २. 
  65. a b "लिम्का बुकात श्रीपाद वैद्य यांची दुहेरी नाेंद". तरुण भारत (नागपूर). ११ मे, २००९. पान क्रमांक १२. 
  66. ^ "श्रीपाद वैद्य". सकाळ (नागपूर). १२ मे, २००९. 
  67. a b "श्रीपाद वैद्य यांचा दुहेरी विक्रम". लाेकसत्ता (नागपूर). ११ मे, २००९. पान क्रमांक ३. 
  68. ^ "श्रीपाद वैद्य लिम्का बुक में दर्ज". लाेकमत समाचार (नागपूर). १२ मे, २००९. 
  69. a b The First Book of Spontaneous Heat Energy Reserve, an eco-friendly natural energy source to reduce global warming. Limca Book of Records. 2009. 
  70. ^ "निसर्ग मित्र ऊर्जा स्त्रोत की खोज". नवभारत (नागपूर). २५ जून, २००८. पान क्रमांक ३. 
  71. ^ "नागपूरच्या श्रीपाद वैद्य यांना नवीन ऊर्जास्त्रोताचा शोध". लोकसत्ता (नागपूर). १ जुलै, २००८. पान क्रमांक ६. 
  72. ^ "Invented Weight Operated Gravity Energy Wheel". World Records India – Indian World Record Book 2018| 2017 | 2016 (en-US मजकूर). 2018-09-18 रोजी पाहिले. 
  73. ^ "GRAVITY ENERGY WHEEL (TOUCH POWERED) | Gandhian Young Technological Innovation Award". gyti.techpedia.in (en मजकूर). 2018-09-18 रोजी पाहिले. 
  74. ^ "श्रीपाद वैद्य यांनी साकारले 'ग्रँव्हिटी एनर्जी व्हील मॉडेल'". देशाेन्नती (नागपूर). ४ जून, २०१५. 
  75. ^ "City's ecologist invents gravity energy wheel". Lokmat Times (Nagpur). 2 June, 2015. पान क्रमांक 6. "Vaidya, with the help of his innovation model, practically showed how one can use gravitational force for rotating the wheel and became first innovator of gravity energy wheel." 
  76. ^ "श्रीपाद ने बनाया ग्रैविटी का मॉडल". लाेकमत समाचार (नागपूर). २ जून, २०१५. पान क्रमांक २. 
  77. ^ "नागपूरकराने केली जगातील पहिल्या 'ग्रैव्हीटी एनर्जी व्हील' ची निर्मिती". सकाळ (नागपूर). ११ जुलै, २०१५. 
  78. ^ "उर्जा निर्माण में गुरुत्वाकर्षण बल प्रयाेग". दैनिक भास्कर (नागपूर). १ जून, २०१५. पान क्रमांक १६. 
  79. ^ "जगातील पहिल्या 'ग्रँव्हिटी एनर्जी व्हील' निर्मितीचा दावा". लोकसत्ता (नागपूर). २६ मे, २०१५. पान क्रमांक ३. 
  80. ^ "जगातील पहिल्या 'ग्रँव्हिटी एनर्जी व्हील' मॉडेलचा शाेध". पुण्य नगरी (नागपूर चाैफेर पुरवणी) (नागपूर). २७ मे, २०१५. पान क्रमांक १. 
  81. ^ "जगातील पहिले 'ग्रँव्हिटी व्हील' नागपूरच्या संशाेधकाचे यश". तरुण भारत (फुल ऑन पुरवणी) (नागपूर). १६ जुलै, २०१५. पान क्रमांक २. 
  82. ^ "Nagpurian Sripad Vaidya invents World’s First Gravity Energy Wheel". www.nagpurtoday.in (en-US मजकूर). 2018-11-01 रोजी पाहिले. 
  83. a b "New and Unique Sports". www.topendsports.com (en मजकूर). 2018-11-21 रोजी पाहिले. 
  84. a b c "New Sport: Three-in-one Race". www.topendsports.com (en मजकूर). 2018-10-27 रोजी पाहिले. 
  85. ^ "New Sport: Khogoska". www.topendsports.com (en मजकूर). 2018-11-21 रोजी पाहिले. 
  86. a b "New and Unique Sports". www.topendsports.com. 2018-12-21 रोजी पाहिले. 
  87. ^ "New Sport: One in Ten". www.topendsports.com. 2018-12-21 रोजी पाहिले. 
  88. ^ "New Sport: Ballpather". www.topendsports.com. 2018-12-21 रोजी पाहिले. 
  89. a b "New Sport: Luckchase". www.topendsports.com (en मजकूर). 2018-09-20 रोजी पाहिले. 
  90. a b "New Sport: Disha". www.topendsports.com (en मजकूर). 2018-09-20 रोजी पाहिले. 
  91. a b Best Citizens Of India. International Publishing House. 2017. पान क्रमांक 136. 
  92. a b c "श्रीपाद वैद्य बेस्ट सिटीझन अवार्डने सन्मानित". पुण्यनगरी (नागपूर). ३० एप्रिल, २०१७. पान क्रमांक ३. 
  93. a b c "श्रीपाद वैद्य को बेस्ट सिटिजन अवार्ड". नवभारत (नागपूर). ३० अप्रैल, २०१७. पान क्रमांक ३. "निसर्ग के प्रति सद्भावना, आदर व असीम भक्ति जागृत होना समय की माँग है अाैर इसे ध्यान में रखते हुए उन्होंने भारत के सर्वप्रथम नक्षत्रवन प्रसारक निसर्गदत्त मंदिर की नींव नागपुर में रखी." 
  94. a b c "Shripad Vaidya gets 'Best Citizen of India – 2017' award". Lokmat times (Nagpur). 1 May, 2017. 
  95. a b c "श्रीपाद वैद्य यांना बेस्ट सिटीझन अवार्ड". देशोन्नती (नागपूर). १ मे, २०१७. 
  96. a b "New and Unique Sports". www.topendsports.com (en मजकूर). 2018-10-27 रोजी पाहिले. 
  97. ^ "WR: Fastest paper clip chain making". The Coca-Cola Company (en-IN मजकूर). 2018-11-12 रोजी पाहिले. 
  98. a b "Most rubber bands stretched over the face in one minute". 
  99. a b "Most dried peas moved in one minute using a straw". Guinness World Records (en-GB मजकूर). 2018-11-29 रोजी पाहिले. 
  100. ^ "Nagpur gal makes a world record! - Times of India". The Times of India. 2018-12-05 रोजी पाहिले. 
  101. ^ "नागपुर के श्रीपाद गिनीज बुक में". लोकमत समाचार (नागपुर). १० अगस्त, २०१२. 
  102. ^ "City's Shripad Vaidya enters guinness". Lokmat times (Nagpur). 10 August, 2012. पान क्रमांक 2. 
  103. ^ "श्रीपाद वैद्य यांची गिनीज विश्वविक्रमात नोंद". पुण्य नगरी (नागपूर). १० अाॅगस्ट, २०१२. 
  104. ^ "श्रीपाद वैद्य यांच्या विक्रमाची गिनीज बुकात नोंद". तरूण भारत (नागपूर). १२ अाॅगस्ट, २०१२. 
  105. ^ "श्रीपाद वैद्य". महाराष्ट्र टाइम्स (नागपूर). २५ अाॅगस्ट, २०१२. पान क्रमांक २. 
  106. ^ "नागपूरकर श्रीपाद @Guinness Book". लोकमत (नागपूर). १० आॅगस्ट, २०१२. पान क्रमांक २. 
  107. a b c "श्रीपाद वैद्य यांची गिनीज विश्वविक्रमांची हॅट्ट्रिक". तरूण भारत (नागपूर). ३ डिसेंबर, २०१२. पान क्रमांक १४. 
  108. a b c "श्रीपाद वैद्य यांची गिनेस वर्ल्ड रिकार्डमध्ये नोंद". सकाळ (नागपूर). ३ डिसेंबर, २०१२. पान क्रमांक ६. 
  109. a b c "श्रीपाद वैद्य". महाराष्ट्र टाइम्स (नागपूर). ४ डिसेंबर, २०१२. पान क्रमांक २. "गिनीज चॅलेंजर्स या कॅटेगिरीत विश्वविक्रमांची नोंद करणारे हे पहिले भारतीय आहेत." 
  110. a b c "श्रीपाद वैद्य यांची गिनीज विश्वविक्रमांची हॅट्ट्रिक". देशोन्नती (नागपूर). ४ डिसेंबर २०१२. पान क्रमांक ८. 
  111. a b c "श्रीपाद वैद्य की गिनीज वर्ल्ड रिकार्ड हैट्रिक". नवभारत (नागपूर). ६ दिसंबर २०१२. पान क्रमांक ४. "गिनीज चैलेंजर्स कैटेगरी में विश्वविक्रमों की हैट्रिक करनेवाले वे पहले भारतीय बन गये है." 
  112. a b "Some of the Nagpurians who made their way into the Guinness Book". The Times of India (Nagpur Times) (Nagpur). April 9, 2013. 
  113. a b c d e "वैद्य ने चाैथी बार बनाया वर्ल्ड रिकार्ड". लोकमत समाचार (नागपूर). २१ अक्तूबर २०१३. पान क्रमांक ३. "अमेरिका से प्रकाशित हूज हू इन द वर्ल्ड पत्रिका में उन्हें दुनिया के पहले मल्टिपल रिकाॅर्ड होल्डर एन्वायरमेंटलिस्ट के ताैर पर लिखा गया है।" 
  114. ^ "Shripad Vaidya sets record". The Times of India (Nagpur). December 5, 2012. "He becomes the first Indian to make a hattrick in Guinness challenger's category of Guinness World Records." 
  115. ^ "Shripad Vaidya". The Hitavada (Nagpur). December 7, 2012. 
  116. a b "श्रीपाद वैद्य यांना चाैथे गिनीज". तरूण भारत (नागपूर). २१ आॅक्टोबर २०१३. पान क्रमांक १४. 
  117. a b "पांचवी बार गिनीज बुक आॅफ रिकाॅर्ड में नाम दर्ज". दैनिक भास्कर (नागपूर). २१ अक्टूबर २०१३. पान क्रमांक २०. 
  118. a b c "4th Guinness record by Shripad Vaidya". The Hitavada (Nagpur). 22 October 2013. पान क्रमांक 7. "He has also made many national and international records in the environment field. Who's Who in the World publication America has recently registered his entry as 'World's first multiple record holder environmentalist' for their future edition." 
  119. ^ Limca Book of Records 2016. Limca Book of Records. 2016. पान क्रमांक 48. आय.एस.बी.एन. 978-93-82867-18-0. 
  120. a b c "Vaidya's unique world record". The Times of India (Nagpur). 26 May 2016. 
  121. a b Limca Book of Records 2017. Hachette Book Publishing India Pvt. Ltd. 2017. पान क्रमांक 30. आय.एस.बी.एन. 978-93-82867-24-1. 
  122. a b c d e f g h Limca Book of Records 2018. Hachette Book Publishing India Pvt. Ltd. 2018. पान क्रमांक 022. आय.एस.बी.एन. 978-93-5195-217-6. 
  123. a b "Shripad Vaidya sets new world record". The Hitavada (Nagpur). 20 July, 2013. पान क्रमांक 5. 
  124. a b "23 tennis balls in one hand? City man sets world record". The Times of India (Nagpur). 21 July 2013. "He says he has set these records for spreading message about environmental conservation and vegetarianism. I show that having a very good health and strength is possible even without consuming non-veg food, he insisted." 
  125. a b "श्रीपाद वैद्य यांचा विश्वविक्रम". देशोन्नती (नागपूर). १९ जुलै, २०१३. पान क्रमांक ८. 
  126. ^ "श्रीपाद वैद्य यांचा अनोखा विक्रम". सकाळ (नागपूर). १९ जुलै, २०१३. "श्रीपाद वैद्य यांनी सुरूवातीपासून शेवटपर्यंत खांद्यापर्यंतच्या हाताला कोणताही आधार न घेता हा विक्रम केला हे विशेष." 
  127. ^ "Environmentalist poet eyes Guinness record". "Vaidya’s name also figures in the 26th edition of the famous American publication ‘Who’s Who In The World’ as the first record holder in the field of development of eco-innovation." 
  128. ^ "Shripad Vaidya". The Hitavada (Nagpur). March 17, 2011. पान क्रमांक 8. "'Who's Who in the World' Records in America has taken Vaidya's entry as the first record holder in the world for development of eco-innovations. He is also included in the book, 'Who's Who in Science and Engineering 2011'." 
  129. ^ "श्रीपाद वैद्य का सुयश". नवभारत (नागपूर). ९ सितंबर, २००९. 
  130. a b "श्रीपाद वैद्य यांची लिम्का रेकॉर्ड हॅटट्रिक". लोकमत (नागपूर). ९ मार्च, २०११. पान क्रमांक ३. 
  131. a b "श्रीपाद वैद्य यांची लिम्का रेकॉर्ड ची हॅटट्रिक". तरुण भारत (नागपूर). ५ मार्च, २०११. पान क्रमांक ११. 
  132. a b "श्रीपाद वैद्य यांची लिम्का रेकॉर्ड हॅटट्रिक". पुण्य नगरी (नागपूर). ६ मार्च, २०११. पान क्रमांक ५. 
  133. ^ "वैद्य की उपलब्धि". नवभारत (नागपूर). ५ मार्च, २०११. 
  134. a b "श्रीपाद वैद्यंची लिम्का रेकॉर्ड मध्ये हॅटट्रिक". सकाळ (नागपूर). ५ मार्च, २०११. पान क्रमांक २. 
  135. ^ "श्रीपाद वैद्य यांची लिम्का रेकॉर्ड हॅटट्रिक". देशोन्नती (नागपूर). ५ मार्च, २०११. पान क्रमांक २. "इको इन्नोव्हेशन्स विकासासाठी जगातील पहिले रेकॉर्ड होल्डर म्हणून अमेरिकेच्या हूज हू इन द वर्ल्ड प्रकाशनाने त्यांची नोंद घेतलेली आहे." 
  136. a b c Sakal Papers (2010-06-26). book, nagpur. 2018-10-01 रोजी पाहिले. 
  137. a b c "श्रीपाद वैद्य". लोकमत (नागपूर). १३ सप्टेंबर, २०१०. पान क्रमांक २. 
  138. a b "श्रीपाद वैद्य". सकाळ (नागपूर). १७ सप्टेंबर, २०१०. 
  139. a b "Eco-innovations". pp. Page no. 14. 
  140. ^ "श्रीपाद वैद्य यांची नवनिर्मिती". महासागर (नागपूर). २३ मार्च, २०१५. पान क्रमांक ३. 
  141. ^ "श्रीपाद वैद्य". लोकमत (नागपूर). २६ मार्च, २०१५. पान क्रमांक ४. 
  142. ^ Limca Book of Records 2016 (Eco-friendly Mosquito Larva Trap). Limca Book of Records. 2016. पान क्रमांक 248. आय.एस.बी.एन. 978-93-82867-18-0. 
  143. ^ www.unicorndesigners.co.uk, Unicorn Designers -. "World Record Holders and Breakers – Shripad Vaidya". www.recordholdersrepublic.co.uk. 2018-09-25 रोजी पाहिले. 
  144. ^ "A green act of faith – Times of India". The Times of India. 2018-09-25 रोजी पाहिले. 
  145. ^ First Eco-worship Promotional Centre. India Book of Records (Diamond Books). 2012. 
  146. ^ "आस्था से ही बचेंगे पेड". लोकमत समाचार (नागपूर). १० नवंबर, २०११. पान क्रमांक ३. "उपराजधानी के युवा पर्यावरणविद श्रीपाद वैद्य है, जो पेडों को बचाने के लिए अनूठे ढंग से काम लेते" 
  147. a b "नक्षत्रवन मंदिर बदलत्या पर्यावरणाचे आधारस्तंभ". तरुण भारत (नागपूर). १८ मार्च, २००९. पान क्रमांक ४. 
  148. a b "Details". miraclesworldrecords.com. 2018-09-29 रोजी पाहिले. 
  149. a b "निसर्गदत्तांचे चैतन्यमयी स्थान". महाराष्ट्र टाइम्स (नागपूर). २८ जून, २०१६. पान क्रमांक ६. 
  150. a b "नक्षत्रवन वृक्षारोपण एक शास्त्रीय परंपरा". तरुण भारत (नागपूर). १६ मार्च, २०१३. 
  151. ^ "Nagpur needs to do a lot more for environment". The Times of India (Nagpur). March 6, 2013. 
  152. ^ "निसर्गपूजा लेखनाचा विक्रम". लोकमत (नागपूर). १६ नोव्हेंबर, २०१८. पान क्रमांक १. 
  153. ^ "निसर्ग पूजा लेखन का रिकाॅर्ड, ७३६९ शब्दों की रचना". लोकमत समाचार (नागपूर). पान क्रमांक ८. 
  154. ^ "निसर्गपूजा लेखनाचा विश्वविक्रम". पुण्य नगरी (नागपूर). १७ नोव्हेंबर, २०१८. पान क्रमांक ८. "निसर्गपूजेच्या अनुकरण व प्रसारातून जगभरात निसर्ग संवर्धनाला हातभार लागेल." 
  155. ^ "श्रीपाद वैद्य". तरूण भारत (नागपूर). १९ नोव्हेंबर, २०१८. पान क्रमांक ८. 
  156. ^ "चिकित्सा विज्ञान के लिए पर्यावरणीय सिद्धांत प्रतिपादित किए श्रीपाद ने !". लोकमत समाचार (नागपूर). १८ सितंबर, २००४. पान क्रमांक १३. 
  157. ^ "ज्यों जल बिन मीन, त्यों सूत्र बिना विज्ञान". लोकमत समाचार (नागपूर). १९ सितंबर, २००४. पान क्रमांक १२. 
  158. ^ "श्रीपाद वैद्य यांचा शोध स्वीकृत". तरुण भारत (नागपूर). १८ ऑक्टाेबर, २००४. 
  159. a b "2014I265 – INVENTION OF ENVIRONMENTAL ELECTROPATHY BY DEVELOPMENT OF ENVIRONMENTAL THEORY AND FORMULAS APPLICABLE TO ELECTROPATHY – UNIQUE WORLD RECORDS LIMITED". www.uniqueworldrecords.com (en-US मजकूर). 2018-09-24 रोजी पाहिले. 
  160. ^ Records, Unique World (2016-12-25). Unique World Records 2016: Unique World Records 2016 Digital Edition (en मजकूर). Symbion Books. आय.एस.बी.एन. 9789352587711. 
  161. a b The Longest Title of Book. India Book of Records (Diamond Books). 2011. 
  162. a b Limited, Unique World Records (2013-04-24). Unique World Records 2013: Book of World Records (en मजकूर). Symbion Books. आय.एस.बी.एन. 9789351047612. 
  163. a b "श्रीपाद वैद्य यांच्या 'निसर्ग' पुस्तकाचे प्रकाशन". पुण्य नगरी (नागपूर). १ एप्रिल, २०१०. पान क्रमांक ३. 
  164. a b "विश्वविक्रमी पुस्तकाचे प्रकाशन". सकाळ (नागपूर). १ एप्रिल, २०१०. पान क्रमांक ८. 
  165. a b "Shripad Vaidya's book on eco-friendly poems out". The Hitavada (Nagpur). March 31, 2010. 
  166. a b "श्रीपाद वैद्य यांच्या पुस्तकाचे प्रकाशन". तरुण भारत (नागपूर). १ एप्रिल, २०१०. पान क्रमांक १३. 
  167. a b "तब्बल ३५५ शब्दांचे शीर्षक". सकाळ (नागपूर). २६ जून, २०१०. 
  168. ^ "Indian English literature.pdf | Indian Literature | English Language Literature". Scribd (en मजकूर). 2018-12-05 रोजी पाहिले. 
  169. ^ Limited, Unique World Records (2014-08-24). Unique World Records 2014: Explore the Unique Records Inside (en मजकूर). Symbion Books. आय.एस.बी.एन. 9789351741565. 
  170. ^ "Longest Poetry on Nature in Hinglish Language". World Records India – Indian World Record Book 2018| 2017 | 2016 (en-US मजकूर). 2018-10-01 रोजी पाहिले. 
  171. ^ "पर्यावरण संरक्षण कायदा". लोकसत्ता (नागपूर). ३० डिसेंबर, १९९४. 
  172. a b "पर्यावरण वाहिनी". लोकसत्ता (नागपूर). २६ नोव्हेंबर, १९९४. 
  173. ^ "दुर्गंधाचा गंध पर्यावरण कायद्यांना किती ?". लोकसत्ता (नागपूर). १९९४-९५. 
  174. ^ "पर्यावरणाचा समतोल राखणारे वास्तुशास्त्र". लोकसत्ता (नागपूर). १३ जानेवारी, १९९५. 
  175. ^ "प्रदूषणाच्या घटकांमुळे मानसिक आघात". लोकसत्ता (नागपूर). १९९५. 
  176. a b "११ फुटी साप आणि आपण". लोकसत्ता (नागपूर). २१ डिसेंबर, १९९४. 
  177. ^ "Medicine of the future". Lokmat Times (Nagpur). April 2, 1996. 
  178. ^ "इलेक्ट्रोपॅथी चिकित्सा पद्धती एक दृष्टिक्षेप !". लोकमत (नागपूर). २४ मार्च, २००२. पान क्रमांक २. 
  179. ^ "इलेक्ट्रोहोमिआेपॅथी संशोधन". लोकमत (नागपूर). ९ जून, २००२. पान क्रमांक २. 
  180. ^ "उद्योग". जल्लोश काव्य संग्रह (कविता) (कोल्हापूर: मासिक ज्ञान विज्ञान प्रबोधिनी). १३ नोव्हेंबर, २००४. 
  181. ^ "चिंबचिंब या पावसात". सकाळ (कविता) (नागपूर). ३० जुलै, २००६. पान क्रमांक ६. 
  182. ^ "गंगा प्रदूषणाचा वेध". तरुण भारत (आसमंत) (नागपूर). २४ जुलै, २०११. पान क्रमांक १. 
  183. ^ "पर्यावरण मित्र इलेक्ट्रोपॅथी". लोकमत (नागपूर). २५ ऑगस्ट, २००२. 
  184. ^ "इलेक्ट्रोहोमिआेपॅथी आहे तरी काय ?". तरुण भारत (नागपूर). २२ जुलै, १९९९. पान क्रमांक ७. 
  185. ^ "इलेक्ट्रोहोमिआेपॅथी आहे तरी काय ?". नवराष्ट्र (नागपूर). २९ मे, २००१. 
  186. ^ "बालक-बालिकांचा योग्य अनुपात : एक चिंतन". तरुण भारत (नागपूर). २१ एप्रिल, २०११. पान क्रमांक ५. 
  187. ^ "My Times My Voice". The Times of India (Nagpur). 14 January, 2012. पान क्रमांक 3. 
  188. ^ "All civic bodies must have plans to protect all water sources". The Times of India (Nagpur). May 25, 2013. पान क्रमांक 7. 
  189. ^ "लहान इच्छापत्राचा मसुदा श्रीपाद वैद्य यांच्या नावे". तरुण भारत (नागपूर). २८ एप्रिल, २०१२. पान क्रमांक ९. 
  190. ^ "श्रीपाद वैद्य यांचे जगातील सर्वात लहान 'इच्छापत्र'". पुण्य नगरी (नागपूर). ८ जून, २०१२. पान क्रमांक ८. 
  191. ^ Shortest Will. India Book of Records (Diamond Books). 2013. 
  192. ^ "Vaidya's unique world record". The Times Of India (Nagpur). May 26, 2016. 
  193. ^ "Celebrating with Times". The Times of India (Nagpur). September 19, 2018. पान क्रमांक 2. 
  194. ^ LBR, Team (2018-05-05). Limca Book of Records: India at Her Best (en मजकूर). Hachette India. आय.एस.बी.एन. 9789351952404. 
  195. ^ Most coins stacked (Limca Book of Records). Hachette Book Publishing India Pvt. Ltd. 2018. पान क्रमांक 022. आय.एस.बी.एन. ISBN 978-93-5195-217-6. 
  196. ^ Fastest stacking of Rs 10 coins. Limca Book of Records (Hachette India). 2017. पान क्रमांक 30. आय.एस.बी.एन. ISBN 978-93-82867-24-1. 
  197. ^ "निकृष्ट मलवाहिन्यांमुळे विहिरींचे पाणी प्रदूषित". लोकसत्ता (नागपूर). २ जून, १९९५. 
  198. ^ "नागपुरातील बहुतांश शाळांत पिण्याच्या पाण्याचे प्रदूषण". लोकसत्ता (नागपूर). ९ सप्टेंबर, १९९३. 
  199. ^ "Shripad Vaidya". The Hitavada (Nagpur). March 17, 2011. पान क्रमांक 8. "He was also the member of Nagpur District Paryavaran Vaahini Committee of Government of India" 
  200. a b "पर्यावरणमित्र श्रीपाद वैद्य 'हूज हू इन द वर्ल्ड' मध्ये". देशोन्नती (नागपूर). ७ जून, २०१३. पान क्रमांक ८. 
  201. ^ Limca Book of Records 2017. Hachette Book Publishing India Pvt. Ltd. 2017. पान क्रमांक 233. आय.एस.बी.एन. 978-93-82867-24-1. 
  202. ^ "अॅड. श्रीपाद वैद्य". तरुण भारत (नागपूर). १५ डिसेंबर, २०१४. 
  203. ^ "Bharat Gaurav Award". The Times of India (Nagpur). December 1, 2014. 
  204. ^ "श्रीपाद वैद्य भारत गाैरव अवार्ड से सम्मानित". दैनिक भास्कर (नागपूर). १ दिसंबर, २०१४. 
  205. ^ "अॅड. श्रीपाद वैद्य यांना भारत गाैरव". महासागर (नागपूर). १ डिसेंबर, २०१४. 
  206. ^ "श्रीपाद वैद्य यांना भारत गाैरव अवार्ड". देशोन्नती (नागपूर). २ डिसेंबर, २०१४. पान क्रमांक ३. 
  207. ^ "श्रीपाद वैद्य". लोकमत (नागपूर). २ डिसेंबर, २०१४. पान क्रमांक ४. 
  208. ^ "श्रीपाद वैद्य सम्मानित". नवभारत (नागपूर). १ दिसंबर, २०१४. पान क्रमांक ४. 
  209. ^ "श्रीपाद वैद्य भारत गाैरव पुरस्काराने सन्मानित". सकाळ (नागपूर). ४ डिसेंबर, २०१४. पान क्रमांक ३. "देशाचा गाैरव वाढविण्यास ज्यांनी हातभार लावला अशा जगभरातील भारतीयांच्या कार्याची दखल या पुरस्काराद्वारे घेण्यात येते." 
  210. ^ Bharat Jyoti Puraskar. Best Citizen Publishing House. 2018. पान क्रमांक 10. 
  211. ^ "नागपूर भूषण पुरस्कार वितरण सोहळा उद्या". सकाळ (नागपूर). ११ डिसेंबर, २०१२. पान क्रमांक ८. 
  212. ^ "Nagpur Bhushan Awards". The Times of India (Nagpur). December 12, 2012. 
  213. ^ "कला, साहित्यक्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करणार्यांचा 'विशेष सेवा सन्मान'". सकाळ (नागपूर). १६ डिसेंबर, २०१२. पान क्रमांक ६. 
  214. ^ "नागपूर भूषण पुरस्काराचे थाटात वितरण". तरुण भारत (नागपूर). १६ डिसेंबर, २०१२. पान क्रमांक १३. 
  215. ^ "श्रीपाद वैद्य". तरुण भारत (नागपूर). १६ सप्टेंबर, २०१०. पान क्रमांक १४. 
  216. ^ "'हूज हू' मध्ये श्रीपाद वैद्य यांची नोंद". पुण्य नगरी (नागपूर). १५ ऑक्टोबर, २०१४. पान क्रमांक ७. 
  217. ^ "'हूज हू' में श्रीपाद वैद्य". नवभारत (नागपूर). १७ अक्टूबर, २०१४. पान क्रमांक ४. 
  218. ^ "श्रीपाद वैद्य 'हूज हू' मध्ये". महाराष्ट्र टाइम्स (नागपूर). २८ ऑक्टोबर, २०१४. पान क्रमांक ४. 
  219. ^ "श्रीपाद वैद्य यांची गिनीज बुकात नोंद". पुण्य नगरी (नागपूर). २१ आॅक्टोबर २०१३. "अमेरिकेतील हूज हू इन द वर्ल्ड या प्रकाशनासाठी त्यांची नोंद"