वन बागकाम

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
वन बाग

वन बागकाम ही कमी देखभाल, टिकाऊ, वनस्पती-आधारित अन्न उत्पादन आणि प्रदेश पर्यावरण आधारित कृषीप्रधान तंत्र आहे, फळ आणि कोळशाच्या झाडे, झुडपे, औषधी वनस्पती, वेली आणि बारमाही भाज्यांचा समावेश आहे ज्याचे उत्पादन मानवासाठी उपयोगी आहे.

वन बागकाम उष्णकटिबंधीय भागात अन्न सुरक्षित ठेवण्याची एक प्रागैतिहासिक पद्धत आहे. १९८० च्या दशकात रॉबर्ट हार्टने तत्त्वे स्वीकारून समशीतोष्ण हवामान लागू केल्यावर "वन बागकाम" हा शब्द दिला.[१]

इतिहास[संपादन]

वन उद्यान हे जगातील भूमी वापराचे सर्वात जुने स्वरूप आणि सर्वाधिक संवेदनक्षम कृषी तंत्रज्ञान आहे.[२] त्यांची उत्पत्ती प्रागैतिहासिक काळात जंगल, नदीकाठच्या आणि पावसाळ्याच्या प्रदेशांच्या ओल्या पायथ्याशी झाली. त्यांचे तत्काळ वातावरण सुधारण्यासाठी कुटुंबांच्या हळूहळू प्रक्रियेमध्ये उपयुक्त वृक्ष आणि द्राक्षांचा वेल प्रजाती ओळखले गेले व सुधारित करण्यात आल्या तेव्हा अनिष्ट प्रजाती नष्ट झाली.

उष्णकटिबंधीय भागात वन उद्याने अद्याप सामान्य आहेत आणि दक्षिण भारत, नेपाळ, झांबिया, झिम्बाब्वे आणि टांझानिया मधील केरळमधील होम गार्डन्स अशा विविध नावांनी ओळखल्या जातात.[३] श्रीलंकेत कांद्यान वन बाग; मेक्सिकोचे "कौटुंबिक फळबागा".[४] त्यांना कृषीशास्त्र देखील म्हणतात. स्थानिक लोकवस्तीसाठी वनक्षेत्र हे उत्पन्नाचे आणि अन्न संरक्षणाचे महत्त्वपूर्ण स्त्रोत असल्याचे दर्शविले गेले आहे.

१९८० च्या दशकात रॉबर्ट हार्टने युनायटेड किंगडमच्या समशीतोष्ण हवामानासाठी वन बागकाम रुपांतर केले. नंतर त्यांचे सिद्धांत कृषिवनीकरण संशोधन ट्रस्ट,  ग्रॅहम बेल, पॅट्रिक व्हाइटफील्ड, डेव्ह जॅक आणि ज्यॉफ लॉटन यासारख्या विविध कलावंतांनी विकसित केले.

रॉबर्ट हार्ट (बागायती)

समशीतोष्ण हवामान[संपादन]

हार्टने स्वतः आणि त्याचा भाऊ लेकन एक आरोग्य आणि उपचारात्मक वातावरण उद्देशाने श्रॉपशायरच्या वेनलॉक एज येथे शेती करण्यास सुरवात केली. मोठ्या प्रमाणात भाजीपाला बेड राखण्यासाठी, पशुधन पाळणे आणि फळबागाची देखभाल करणे हे त्यांच्या सामर्थ्यापेक्षा अधिक कार्य होते.

सात थर प्रणाली[संपादन]

रॉबर्ट हार्टने नैसर्गिक जंगलाला वेगवेगळ्या पातळ्यांमध्ये विभागले जाऊ शकते या निरीक्षणावर आधारित अशी यंत्रणा सुरू केली. नाशपातीच्या अस्तित्त्वात असलेल्या लहान फळबागाचा विकास करण्यासाठी आंतरपीक वापरली.

  1. मूळ परिपक्व फळझाडे असलेले ‘छत थर’.
  2. बौने मुळांवर लहान नट आणि फळझाडे यांचे ‘निम्न-वृक्ष थर’.
  3. बेरीसारख्या फळांच्या झुडूपांचा ‘झुडूप थर’.
  4. बारमाही भाज्या आणि औषधी वनस्पतींचा ‘हर्बासियस थर’.
  5. मुळांसाठी आणि कंदांसाठी लागवड केलेल्या वनस्पतींचे ‘रीझोस्फियर’ किंवा ‘भूमिगत’ आकारमान.
  6. क्षैतिज पसरणार्‍या खाद्यतेल वनस्पतींचे ‘ग्राउंड कव्हर थर’.
  7. वेली आणि गिर्यारोहकांचा ‘अनुलंब थर’.

त्यांनी निवडलेल्या वनस्पती म्हणजे सात-स्तर प्रणालीचा मुख्य घटक.

पुढील विकास[संपादन]

कृषिवनीकरण संशोधन ट्रस्ट, मार्टिन क्रॉफर्ड द्वारे व्यवस्थापित, डेव्हॉन, युनायटेड किंगडम मध्ये अनेक भूखंडांवर अनेक प्रायोगिक वन बागकाम प्रकल्प चालवते.[५] क्रॉफर्ड शाश्वत उत्पादित अन्न आणि इतर घरगुती उत्पादनांचा कमी देखभाल मार्ग म्हणून वनक्षेत्राचे वर्णन करतात.[६]

केन फर्न यांना कल्पना होती की यशस्वी समशीतोष्ण वन बागांसाठी विस्तृत साखळीत सहिष्णु वनस्पतींचा वापर करणे आवश्यक आहे. यासाठी, फर्नने वनस्पती संघटना निर्माण केली.

संदर्भ[संपादन]

  1. ^ David, Anthony (2010-09). "The green plan How does your garden grow?". Fundraising for Schools. 2010 (115): 18–19. doi:10.12968/fund.2010.1.115.79275. ISSN 1755-5094. |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  2. ^ McConnell, D.J. (2017-03-02). "The Forest Farms of Kandy". doi:10.4324/9781315239637. Cite journal requires |journal= (सहाय्य)
  3. ^ Jacob, V. J.; Alles, W. S. (1987). "Kandyan gardens of Sri Lanka". Agroforestry Systems (इंग्रजी भाषेत). 5 (2): 123–137. doi:10.1007/BF00047517. ISSN 0167-4366.
  4. ^ Jenkins, Rick. "Arkansas Higher Education Coordinating Board (AHECB) Special Meeting: January 26, 2012". PsycEXTRA Dataset. 2020-04-26 रोजी पाहिले.
  5. ^ Resau, James (2011-06). "Genetic information from archived blood spots". Bioanalysis. 3 (11): 1173–1175. doi:10.4155/bio.11.84. ISSN 1757-6180. |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  6. ^ Waldron, John D (2013). "Forest Restoration: Simple Concept, Complex Process". Forest Research: Open Access. 02 (01). doi:10.4172/2168-9776.1000e104. ISSN 2168-9776.