Jump to content

मटारू

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Dioscorea bulbifera (es); 山芋 (zh-tw); Dioscorea bulbifera (tr); Dioscorea bulbifera (eu); Диоскорея клубненосная (ru); Dioscorea bulbifera (ast); Ubi tum (ms); Dioscorea bulbifera (en); Luftkartoffel (de); Dioscorea bulbifera (war); Dioscorea bulbifera (ga); Dioscorea bulbifera (ceb); 黄独 (zh); Sosèyan (mad); गिठ्ठा (ne); 黃獨 (zh-hk); Hoi (to); Kamu (ha); Dioscorea bulbifera (sv); Dioscorea bulbifera (ie); Dioscorea bulbifera (uk); Dioscorea bulbifera (la); 黃獨 (zh-hant); Dioscorea bulbifera (io); Firiginli (dag); Dioscorea bulbifera (fi); কাঠ আলু (as); Dioscorea bulbifera (eo); smldinec bradavičnatý (cs); பண்ணுக்கிழங்கு (ta); Dioscorea bulbifera (it); কাঠ আলু (bn); Hoffe (fr); Masòkò (ht); Dioscorea bulbifera (bg); މަތިވައް ކައްޓަލަ (dv); カシュウイモ (ja); Dioscorea bulbifera (oc); Dioscorea bulbifera (ca); मटारू (mr); ว่านสามพันตึง (th); Khoai trời (vi); Dioscorea bulbifera (vo); ديسقوريا بصليه (arz); Dioscorea bulbifera (sq); Dioscorea bulbifera (pt); Dioscorea bulbifera (ro); Dioscorea bulbifera (ia); Dioscorea bulbifera (pt-br); 黄独 (zh-sg); Gembolo (id); Dioscorea bulbifera (pl); അടതാപ്പ് (ml); Dioscorea bulbifera (nl); Dioscorea bulbifera (ext); Ubi aung (ban); Dioscorea bulbifera (an); Goyazbyah (za); Dioscorea bulbifera (gl); ديسقوريا بصلية (ar); 黄独 (zh-hans); 黄独 (zh-cn) especie de planta (es); লতানো উদ্ভিদ (bn); espèce de plantes (fr); taimeliik (et); especie de planta (ast); espècie de planta (ca); वनौषधी (mr); Art der Gattung Yams (Dioscorea) (de); loài thực vật (vi); lloj i bimëve (sq); گونه‌ای از دایوسکوریا (fa); вид растение (bg); specie de plante (ro); բույսերի տեսակ (hy); 薯蓣科薯蓣属植物 (zh); specie di pianta (it); species of plant (en); especie de planta (gl); ചെടിയുടെ ഇനം (ml); soort uit het geslacht yam (nl); вид растений (ru); speco di planto (io); вид рослин (uk); מין של צמח (he); এবিধ লতাজাতীয় বহুবৰ্ষী উদ্ভিদ (as); نوع من النباتات (ar); druh rostliny (cs); spesies tumbuhan berumbi (ms) ニガカシュウ (ja); Pomme-en-l'air, Dioscorea bulbifera (fr); Dioscorea bulbifera (vi); Dioscorea bulbifera (ml); 金錦吊蝦蟆, 薢萆川, 獨黃, 山慈菇 (zh-tw); Dioscorea bulbifera (ru); डुकरकंद, मटाळु, वराह कंद, वर कंद (mr); Ubi kemili hutan, Ubi cina, Ubi sentul, Ubi setong, Ubi takut babi, Kentang angin (ms); cará-do-ar, cará-moela, cará-voador, cará-de-árvore, cará-taramela, cará-de-rama, inhame-do-ar (pt); Air Potato, air yam, aerial yam, potato yam, bitter yam, cheeky yam, parsnip yam (en); Dioscorea bulbifera (to); 空气山药, 零余薯, 黄药子, 黄药, 零余子薯蓣, 山慈姑, 黄独零余子, 獨黃, 零余子, 黄独 (zh); বন মাছআলু (bn)
मटारू 
वनौषधी
माध्यमे अपभारण करा
  विकिपीडिया
  Wikispecies
प्रकारटॅक्सॉन
वापर
सामान्य नाव
Taxonomy
साम्राज्यPlantae
SubkingdomViridiplantae
InfrakingdomStreptophyta
SuperdivisionEmbryophyta
DivisionTracheophyta
SubdivisionSpermatophytes
OrderDioscoreales
FamilyDioscoreaceae
GenusDioscorea
SpeciesDioscorea bulbifera
अधिकार नियंत्रण
साचा:Translations:Template:Wikidata Infobox/i18n/msg-editlink-alttext/mr
डुकरकंद

डुकरकंद, मटारू, मटाळू किंवा करांदा ( शास्त्रीय नाव:Dioscorea bulbifera ) ही आशिया तसेच आफ्रिका खंडात उगवणारी एक वेलवर्गीय आयुर्वेदिक औषधी/भाजी आहे. वेलीवर येणाऱ्या वरच्या कंदासोबत या वेलीचा जमिनीत पण मोठा कंद असतो ज्याला सर्व बाजूंनी बारीक मुळे असतात. हे दोन्ही कंद सोलून उकडून खाल्ले जातात. तसेच त्याची बटाट्यासारखी रस्सा भाजी किंवा सुकी भाजी पण बनवतात. डुकरकंद उष्ण व समशीतोष्ण कटिबंधीय जंगलामध्ये एक हजार मीटर उंचीपर्यंतच्या भागामध्ये उगवते. संस्कृतमध्ये याला वराह कंद किंवा वराहि असेही म्हणतात. याची लागवड मुख्यकरून प्रकलिका(bulbils) किंवा घनकंदाद्वारे(corm) केली जाते.

वेलीवर उगवलेला कंद
वेलीवरील पान
मटारू चे तीन वर्षांचे घनकंद (जमिनीतील कंद)

या वेलीचे उगमस्थान दक्षिण आशिया असल्याचे मानले जाते. ही Dioscoriaceae कुटुंबातील एक वनस्पती आहे. हिचे जीवशास्त्रीय नाव डायोस्कोरिया बल्बिफेरा आहे. हिला संस्कृतमध्ये वराही कंद, हिंदीत गांठी, गेठी किंवा गिंथी तर इंग्रजीत एर पोटॅटो असे म्हणतात.

भारतात मटारूच्या २६ प्रजाती आढळतात. ज्यामध्ये 'डा बेल्फिला (तरुड कंद)' हा प्रकार देखील पर्वतीय प्रदेशात मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. भारतातील आयुर्वेद ग्रंथ चरक संहिता आणि सुश्रुतसंहिता मध्ये, मटारूला अठरा दैवी वनस्पतींमध्ये स्थान दिले गेले आहे. हिचा वापर च्यवनप्राशच्या निर्मितीमध्ये देखील केला जातो. नायजेरिया हा बीटरूटचा सर्वात मोठा उत्पादक देश मानला जातो. नायजेरिया व्यतिरिक्त घाना ब्राझील, क्युबा, जपान हे त्याचे प्रमुख उत्पादक देश आहेत. भारतातील काही राज्ये, ओरिसा, केरळ, तामिळनाडू येथे त्याची लागवड केली जाते. उत्तराखंडमध्ये २००० मीटर उंचीच्या भागात अनेक वेली आढळतात. हिच्या कंदाचा तसेच पानांचा वापर प्रामुख्याने भाजी म्हणून केला जातो. कंदाची चव बटाट्याच्या तुलनेत थोडी तुरट व किंचित कडू असते. ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमध्ये, हिचे कंद गोळा करतात आणि साठवतात आणि नंतर ते उकडून सोलून खाल्ले जातात किंवा उकडलेल्या बटाट्याच्या भाजीप्रमाणे खाल्ली जातात. हे कंद वात आणि कफ नाशक व गरम असून, जास्त खाल्ल्यास पित्तवर्धक असतात. थंडीच्या वातावरणात त्याचा वापर खूप फायदेशीर आहे. कडू प्रजातीचे कंद गरम राखेत शिजवून खातात. खोकल्यासाठी हे उत्तम औषध मानले जाते.[१]

स्थानिक नावे [२][संपादन]

  • इंग्रजी: aerial yam, air potato, air yam, bitter yam,
  • बांगला: বনআলু (बन आलू)
  • हिंदी: गैण्ठी, वाराहवदना, गृष्टिक, वराही, वराहीकन्द, कदू कन्दा, रतालू (D. purpurea)
  • उर्दू-जमीनेकन्द
  • कन्नड: ಅಮ್ಬಲಿ ಗೆಣಸು (अंबाली गेनासू), ಹಮ್ದಿಗೆಣಸು (हमदी गेनासू), ಹೆಗ್ಗೆನಸು, ಕುಮ್ಟಗೆಣಸು (कुंता गेनासू)
  • कोंकणी: करंदो, करांदा,
  • मल्याळम: കാച്ചില് (कच्चील), പന്നികിഴങ്ങ (पन्नीकिझांगु)
  • मराठी : डुकरकंद, कडूकरंदा, वराही कंद
  • नेपाळी: गीट्ठा, गीट्ठे तरुल, वन तरुल
  • ओडिया: पिटा आलू
  • संस्कृत: आलुकः, वराहीकन्द
  • तमिळ: காட்டுச்சீரகவள்ளி (कट्टू सिर्का वल्ली), காட்டுக்காய்வள்ளி (कट्टू क कायवल्ली), कट्टूवकीलंगू
  • तेलुगू: అడవి దుంప (अदवी दुंपा), चेद्दूपोड्डू दुंपा

या वेलाची फुलेही फांदीच्या काखेत किंवा बगलेत गुच्छाच्या स्वरूपात उगवतात व त्यांचा रंग पांढरट असून आकाराने ती लहान असतात. फळे लहान गोलाकार असून यांची बीजे पंखयुक्त असतात.

उपयोग[संपादन]

आयुर्वेदामध्ये या वनस्पतीचा लैंगिक वासना उद्दीपित करणारे औषध म्हणून मुख्य उपयोग केला जातो. तसेच खवखवणारा घसा, मुळव्याध, नेत्रश्लेष्मलाशोथ, अतिसार आणि आमांश, यावरही त्याचा उपयोग केला जातो. शरीरावर आलेल्या गाठींवर देखील ते प्रभावी ठरते. त्याच बरोबर हे एक उत्तम रसायन असून, स्वरवर्धक, वृष्य, बलकारक, वर्ण्य, शुक्रवर्धक, हृद्य, दीपन, पित्तवर्धक, आयुवर्धक, मधुमेह, कुष्ठ, कृमि, विष, वातज गुल्म तथा मूत्रकृच्छ्र इत्यादी आजारात लाभप्रद आहे.

अति प्रमाणात खाल्ल्यास हे पित्तवर्धक असून यकृतात देखील बिघाड निर्माण करू शकते.

पाककृती[संपादन]

भाजीच्या पाककृतीसाठी कृपया येथे टिचकी द्यावी.

हे सुद्धा पहा[संपादन]

संदर्भ[संपादन]

  1. ^ "गेठी उत्तराखंड का एक दिव्य औषधीय कंद मूल जो जानकारी के अभाव में विलुप्तप्राय हो रहा". devbhoomidarshan.in. १५ ऑक्टोबर २०२२ रोजी पाहिले.
  2. ^ दिनेश वाळके. "डुकर कंद". flickr.com. १५ ऑक्टोबर २०२२ रोजी पाहिले.