भास्करराव दुर्वे

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

भास्करराव दुर्वे ऊर्फ नाना दुर्वे (जन्म: [[२९ एप्रिल|२९ एप्रिल १९२०]] संगमनेर, मृत्यू: १३ डिसेंबर १९७९ पुणे ), हे संगमनेर-अकोले परिसरातील लोकनेते, स्वातंत्र्यसैनिक, समाजसेवक होते. ते प्रजा समाजवादी पक्षाचे नेते होते, त्यांनी परिसरातील मजूर, कामगार, कष्टकरी, महिला यांच्यासाठी कार्य केले. त्यांना कामगार आदिवासी साथी म्हंटले जाते. ते अहमदनगर जिल्ह्यात नाना, भास्करनाना, नानासाहेब या नावाने ओळखले जात होते. ते साने गुरुजींचे सहकारी साथी होते. ते व्यवसायाने वकील होते. वकिली करतानाच राजकीय आणि सामाजिक कार्यात त्यांनी स्वतःला वाहून घेतले. त्यांच्या जीवनावर साहित्यिक रंगनाथ पठारे यांनी ताम्रपट (१९९४) ही कादंबरी लिहिली आहे.

गोवा मुक्ति आंदोलन, संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ, भाववाढ विरोधी आंदोलन, आदिवासी जमिनी अतिक्रमण मुक्ति लढा अशा अनेक लढ्यात ते अग्रभागी होते. साने गुरुजींचे शिष्य आणि बाबा आमटे यांच्या 'रचनात्मक संघर्ष' या कल्पनेचे ते क्रियाशील पुरस्कर्ते होते.[१]

प्राचार्य मधुसूदन विष्णू कौंडिण्य हे त्यांचे आणि साथी सायन्ना नारायण यनगंदूल हे त्यांचे अनुयायी होते. त्यांच्या नावाने भास्करराव दुर्वे प्रतिष्ठान स्थापन करण्यात आले असून कौंडिण्य हे त्यावर पाच वर्षे विश्वस्त होते.

'दर्शन' अर्पण[संपादन]

शिक्षण प्रसारक संस्था, संगमनेरसंगमनेर महाविद्यालय यांची प्रगती दर्शविण्यासाठी २००० साली 'दर्शन' हा महाग्रंथ प्रकाशित करण्यात आला. हा ग्रंथ भास्करनाना दुर्वे यांना समर्पित करण्यात आला आहे.

शिक्षण[संपादन]

  • १९३५ : मॅट्रिक, संगमनेर
  • १९३६ : एल. एल. बी. पण अपुऱ्या वयामुळे सनद नाही.[१]

कौटुंबिक[संपादन]

  • १९४९ : विवाह

प्रमुख घटना[संपादन]

  • १९३७ : विलेपार्ले खटल्यातील एक आरोपी. शस्त्रास्त्रे जमविल्याबद्दल सहा महिने कारावासाची शिक्षा, पण हाती न लागल्याने शिक्षा भोगली नाही.
  • १९४० : संगमनेर-अकोले भागात राष्ट्र सेवा दलाचे काम सुरु.
  • १९४२ : 'चले जाव' आंदोलनात भाग. भूमिगत.
  • १९४५ : संगमनेर येथे राष्ट्र सेवा दलाचा युवक मेळावा, साने गुरुजी उपस्थित.
  • १९४७ : खिरविरे ता. संगमनेर येथे सावकारशाही विरुद्ध शेतकरी लढ्याचे नेतृत्व, चळवळ यशस्वी केली.
  • १९४९ : कामगार, विडी मजदूर सभेची स्थापना
  • १९६५ : महागाई विरोधात आंदोलन १९६७-७०: भूमिहीनांना जमीन वाटपाचा प्रश्न, आदिवासी जमिनींच्या अतिक्रमणाचा प्रश्न, धरणग्रस्तांच्या जमिनीचा मोबदला मिळविण्याचे आंदोलन, त्यात यश.
  • १९७५ : सानेगुरुजी वाचनालयाची स्थापना, आणीबाणीत आजारी असतानाही लोकजागृती.

निवडणुका[संपादन]

  • १९५२ : संगमनेर येथून विधानसभेची निवडणूक लढविली. प्रचारासाठी जयप्रकाश यांची उपस्थिती.
  • १९६२ : विधानसभेची निवडणूक पराभूत
  • १९६७ : विधानसभेची निवडणूक पराभूत

१९५२ साली संगमनेर विधानसभा निवडणुकीत बी.जे. खताळ पाटील (काँग्रेस), कॉ. दत्ता देशमुख (कामगार किसान पक्ष) व भास्करराव दुर्वे (प्रजा समाजवादी) अशी निवडणूक झाली. त्यात कॉ. दत्ता देशमुख यांच्याकडून भास्करराव दुर्वे आणि बी.जे. खताळ (काँग्रेस) पराभूत झाले. १९६२ ची निवडणूक पुन्हा बी.जे. खताळ पाटील (काँग्रेस), कॉ. दत्ता देशमुख(लाल निशाण पक्ष) व भास्करराव दुर्वे (प्रजा समाजवादी) यांच्यात झाली. त्यात खताळ (काँग्रेस) यांच्याकडून भास्करराव दुर्वे (आणि कॉ. दत्ता देशमुख : लाल निशाण पक्ष) पराभूत झाले. १९६७ सालची निवडणूक बी.जे. खताळ पाटील (काँग्रेस) आणि भास्करराव दुर्वे अशी लढत होऊन पुन्हा भास्करराव दुर्वे पराभूत झाले. विधानसभेच्या दोन निवडणुकांमध्ये ते केवळ ५०० मतांच्या फरकाने पराभूत झाले. "काँग्रेसवाल्यांनी आयुष्यभर समाजवादी निष्ठा जपणार्‍या नानांना ’ब्राह्मण’ संबोधून पराभूत केले", असे मत संगमनेर येथील राजकीय, सामाजिक कार्यकर्त्या आणि लोकशाही समाजवाद पक्षाच्या ॲडव्होकेट निशा शिवूरकर यांनी व्यक्त केले आहे. [२]

श्रद्धांजली लेख[संपादन]

प्रा. मा. रा. लामखडे यांनी भास्करराव दुर्वे यांच्यावर "श्रमण्यातच विश्रांती, झिजणे उल्हास जया....."[१] हा लेख लिहिला आहे.

संदर्भ[संपादन]

  1. a b c प्रा. मा. रा. लामखडे, "श्रमण्यातच विश्रांती, झिजणे उल्हास जया.....", पान १०५ ते १०९; "दर्शन" ग्रंथ, पान २१; संपादक - प्रा. सु. चुनेकर, प्रा. भ. वि. जोशी, प्रा. ह. रा. देवचके, प्रा. डॉ. दि. रा. महाजन; सूत्रचालक : प्राचार्य म. वि. कौंडिण्य; संयोजक व निमंत्रक : प्रा. सु.दा. मालवाडकर; मूळ कल्पना : कायर्कारी मंडळ, शिक्षण प्रसारक संस्था, संगमनेर; सहायक : प्रा. श्री. स. गोसावी; प्रकाशक : बा. ल. काटे, जनरल सेक्रेटरी, शिक्षण प्रसारक संस्था, संगमनेर; मांडणी सजावट : आय् ज ॲडव्हरटायझिंग, पुणे; मुद्रक : चि. सं. लाटकर, कल्पना मुद्रणालय ४६१/४, 'शिवपार्वती', टिळक रस्ता, पुणे ३०; प्रसिद्धी काल : १९८०, देणगी मूल्य: रु. १००/-
  2. ^ पर्यायी राजकारणाची बिकट वाट, ॲडव्होकेट निशा शिवूरकर, "मिळून साऱ्याजणी", दिवाळी अंक २०१२, http://www.miloonsaryajani.com/node/913,[मृत दुवा] ११ जानेवारी २०१६ रोजी दुवा पहिला.