भारतातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

भारतातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम (इंग्रजी: Public Sector Undertakings (PSU)) हे राज्य-मालकीचे उद्योग आहेत, जे भारत सरकार किंवा भारताच्या राज्य सरकारांच्या मालकीचे आहेत. सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम एकतर राष्ट्रीयीकरणाद्वारे किंवा केंद्र सरकार आणि राज्य सरकारच्या कार्यकारी आदेशाद्वारे बनतात.

सरकारला नफा मिळवून देण्यासाठी, खाजगी क्षेत्रातील संस्थांच्या मक्तेदारीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी, स्वस्त दरात उत्पादने आणि सेवा देण्याच्या उद्देशाने ही स्थापित केले जातात.

या आस्थापना पूर्णपणे किंवा अंशतः भारत सरकारच्या आणि/किंवा भारतातील अनेक राज्य सरकारांच्या मालकीच्या आहेत. केंद्रीय सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम (CPSU) पूर्णतः किंवा अंशतः भारत सरकारच्या मालकीचे आहेत, तर राज्य सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम (SPSU) पूर्णतः किंवा अंशतः राज्य किंवा प्रादेशिक सरकारांच्या मालकीचे आहेत. [१]

१९५१ मध्ये, भारतात सरकारी मालकीखाली पाच सार्वजनिक उपक्रम होते. मार्च २०२१ पर्यंत, अशा सरकारी संस्थांची संख्या ३६५ पर्यंत वाढली होती.[२] या सरकारी संस्थांनी ३१ मार्च २०१९ पर्यंत एकूण १६.४१ लाख कोटी गुंतवणुकीचे प्रतिनिधित्व केले.[२]

व्यवस्थापन[संपादन]

सार्वजनिक क्षेत्रातील सर्व उपक्रमांना अतिरिक्त आर्थिक स्वायत्तता प्रदान करण्यात आली आहे. [३] १९९७ मध्ये सुरुवातीला नऊ सार्वजनिक उपक्रमांना नवरत्न दर्जा म्हणून आर्थिक स्वायत्तता प्रदान करण्यात आली होती.[४]


सर्वाधिक नफा कमावणारे केंद्रीय सार्वजनिक उपक्रम[संपादन]

२०२१-२२ आर्थिक वर्षात सर्वाधिक नफा कमावणारे [५]
S. क्र. CPSE नाव निव्वळ नफा (₹ करोड) शेअर करा (%)
ऑइल अँड नॅचरल गॅस कॉर्पोरेशन लिमिटेड (ONGC) 40,305 १५.२७
इंडियन ऑइल कॉर्पोरेशन लिमिटेड (IOCL) २४,१८४ ९.१६
3 पॉवर ग्रिड कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (PGCIL) १७,०७४ ६.४८
नॅशनल थर्मल पॉवर कॉर्पोरेशन (NTPC) 16,111 ६.११
स्टील अथॉरिटी ऑफ इंडिया लिमिटेड (सेल) १२,०१५ ४.५५
कोल इंडिया लिमिटेड (CIL) 11,202 ४.२४
गॅस अथॉरिटी ऑफ इंडिया लिमिटेड (गेल) १०,३६४ ३.९३
ग्रामीण विद्युतीकरण महामंडळ (REC) १०,०४६ ३.८१
पॉवर फायनान्स कॉर्पोरेशन लिमिटेड (PFCL) १०,०२२ ३.८०
१० नॅशनल मिनरल डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशन लिमिटेड (NMDC) ९,३९८ ३.५६
एकूण (१-१०) १,६०,७४२ ६०.९१
इतर CPSEs १,०३,१५३ ३९.०९
नफा मिळवणाऱ्या CPSE चा एकत्रित नफा २,६३,८९५ 100

केंद्रीय सार्वजनिक उपक्रमांची यादी[संपादन]

ऑक्टोबर २०२१ पर्यंत, १२ महारत्न, १३ नवरत्न आणि ७२ मिनीरत्न (श्रेणी १ आणि श्रेणी २ मध्ये विभागलेले) आहेत. [६] [७]

महारत्नांची यादी[संपादन]

  1. तेल आणि नैसर्गिक वायू महामंडळ (ONGC)
  2. भारत हेवी इलेक्ट्रिकल्स लिमिटेड (भेल)
  3. भारत पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड (BPCL)
  4. कोल इंडिया लिमिटेड (CIL)
  5. गॅस अथॉरिटी ऑफ इंडिया लिमिटेड (गेल)
  6. हिंदुस्तान पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड (HPCL)
  7. इंडियन ऑइल कॉर्पोरेशन लिमिटेड (IOCL)
  8. नॅशनल थर्मल पॉवर कॉर्पोरेशन (NTPC)
  9. पॉवर ग्रिड कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (PGCIL)
  10. पॉवर फायनान्स कॉर्पोरेशन लिमिटेड (PFCL)
  11. ग्रामीण विद्युतीकरण निगम लिमिटेड (REC)
  12. स्टील अथॉरिटी ऑफ इंडिया लिमिटेड (सेल)

नवरत्नांची यादी[संपादन]

  1. भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड (BEL)
  2. कंटेनर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (CONCOR)
  3. इंजिनियर्स इंडिया लिमिटेड (EIL)
  4. हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (एचएएल)
  5. महानगर टेलिफोन निगम लिमिटेड (MTNL)
  6. नॅशनल अॅल्युमिनियम कंपनी (नाल्को)
  7. नॅशनल बिल्डिंग कन्स्ट्रक्शन कॉर्पोरेशन (NBCC)
  8. राष्ट्रीय खनिज विकास महामंडळ (NMDC)
  9. एनएलसी इंडिया लिमिटेड (नेवेली लिग्नाइट)
  10. ऑइल इंडिया लिमिटेड (OIL)
  11. राष्ट्रीय इस्पात निगम लिमिटेड (RINL)
  12. शिपिंग कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (SCI)
  13. रेल विकास निगम लिमिटेड (RVNL)

मिनीरत्नांची यादी[संपादन]

मिनीरत्न श्रेणी १ (६१)
  1. Airports Authority of India (AAI)
  2. ONGC Videsh Limited
  3. Antrix Corporation
  4. Balmer Lawrie
  5. Braithwaite & Co.
  6. Bharat Coking Coal Limited (BCCL)
  7. Bharat Dynamics Limited (BDL)
  8. Bharat Earth Movers Limited (BEML)
  9. Bharat Sanchar Nigam Limited (BSNL)
  10. Bridge and Roof Company (India)
  11. Central Electronics Limited
  12. Central Warehousing Corporation
  13. Central Coalfields Limited
  14. Central Mine Planning & Design Institute Limited
  15. Chennai Petroleum Corporation (CPCL)
  16. Cochin Shipyard (CSL)
  17. Cotton Corporation of India Limited (CCIL)
  18. EdCIL (India) Limited
  19. Garden Reach Shipbuilders & Engineers (GRSE)
  20. Goa Shipyard (GSL)
  21. Hindustan Copper (HCL)
  22. HLL Lifecare
  23. Hindustan Newsprint
  24. Hindustan Paper Corporation Limited
  25. Housing and Urban Development Corporation (HUDCO)
  26. HSCC India Limited
  27. Indian Tourism Development Corporation (ITDC)
  28. Indian Rare Earths
  29. Indian Railway Catering and Tourism Corporation (IRCTC)
  30. Indian Railway Finance Corporation
  31. Indian Renewable Energy Development Agency Limited
  32. India Trade Promotion Organisation (ITPO)
  33. Ircon International
  34. Kudremukh Iron Ore Company (KIOCL)
  35. Mazagon Dock Limited
  36. Mahanadi Coalfields (MCL)
  37. MOIL Limited
  38. Mangalore Refinery and Petrochemicals Limited (MRPL)
  39. Mineral Exploration Corporation Limited
  40. Mishra Dhatu Nigam
  41. MMTC Ltd.
  42. MSTC Limited
  43. National Fertilizers (NFL)
  44. National Projects Construction Corporation
  45. National Small Industries Corporation
  46. National Seed Corporation (NSC)
  47. NHPC Limited
  48. Northern Coalfields (NCL)
  49. North Eastern Electric Power Corporation Limited (NEEPCL)
  50. Numaligarh Refinery
  51. Pawan Hans Helicopters Limited
  52. Projects and Development India Limited (PDIL)
  53. RailTel Corporation of India
  54. Rashtriya Chemicals & Fertilizers (RCF)
  55. RITES
  56. SJVN Limited
  57. Security Printing and Minting Corporation of India
  58. Solar Energy Corporation of India
  59. South Eastern Coalfields (SECL)
  60. Telecommunications Consultants India (TCIL)
  61. THDC India Limited
  62. Western Coalfields (WCL)
  63. WAPCOS Limited
मिनीरत्न श्रेणी २ (12)
  1. आर्टिफिशियल लिम्ब्स मॅन्युफॅक्चरिंग कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया
  2. भारत पंप आणि कंप्रेसर
  3. ब्रॉडकास्ट इंजिनियरिंग कन्सल्टंट्स इंडिया लिमिटेड
  4. सेंट्रल रेलसाइड वेअरहाऊस कंपनी लिमिटेड
  5. अभियांत्रिकी प्रकल्प (इंडिया) लिमिटेड
  6. एफसीआय अरवली जिप्सम अँड मिनरल्स (इंडिया) लिमिटेड
  7. फेरो स्क्रॅप निगम लिमिटेड
  8. एचएमटी इंटरनॅशनल लिमिटेड
  9. इंडियन मेडिसिन्स फार्मास्युटिकल कॉर्पोरेशन लिमिटेड
  10. मेकॉन
  11. भारतीय राष्ट्रीय चित्रपट विकास महामंडळ (NFDC)
  12. राजस्थान इलेक्ट्रॉनिक्स आणि इन्स्ट्रुमेंट्स लिमिटेड

संदर्भ[संपादन]

  1. ^ "STATUTORY CORPORATIONS, COMPANIES AND OTHER BODIES IN WHICH THE GOVERNMENT OF INDIA HAVE FINANCIAL OR CONTROLLING INTEREST LOK SABHA SECRETARIAT" (PDF). Parliament of India, Lok Sabha. 2021-09-01.
  2. ^ a b "Public Enterprises Survey 2019–20 | Department of Public Enterprises | MoHI&PE | GoI Page No. 1" (PDF). dpe.gov.in. 2020-05-31 रोजी पाहिले.
  3. ^ Original govt. announcement about the Navratnas 1997 Archived 2012-02-09 at the Wayback Machine.
  4. ^ "Maharatnas, Navratnas: India's best PSUs!". Rediff.
  5. ^ "Public Enterprises Survey 2020–21 Volume 1" (PDF). Department of Public Enterprises | Ministry of Finance.
  6. ^ "List of Maharatna and Navratna companies in India". Dainik Jagran. 8 April 2021.
  7. ^ "List of Maharatna, Navratna and Miniratna CPSEs". Ministry of Finance. 24 September 2021 रोजी पाहिले.