पत्नीचे प्रकार (प्राचीन हिंदू मान्यता)

पत्नी ही हिंदू धर्मात पतीची अर्धांगी मानलेली आहे.

प्राचीन हिंदू परंपरेनुसार आणि पौराणिक मान्यतेनुसार पत्नीचे विविध प्रकार वर्णिलेले आहेत.

स्त्रियांच्या अनेक भूमिका असतात, त्यात मुख्य तीन कन्या, पत्नी, आई. मराठी भाषेतील या नात्यांच्या व्याख्यांमध्ये विशेष अर्थ सामावलेला आहे:

पत्नी : पतीला पतित (सन्मार्गापासून भ्रष्ट) होऊ देत नाही ती पत्नी.

बायको : जी नवरा सोडून इतर कुणाचे न ऐके ती बायको.

धर्मपत्नी : जी पतीसोबत सर्व धर्मकार्यांत (देवकार्य, पितृकार्य, ऋषीकार्य, यज्ञकार्य इत्यादी) सहभाग घेते ती धर्मपत्नी.

---

१) व्यभिचारी पत्नी

व्यभिचारी पत्नी - ही वरवर पतीवर प्रेम दाखविते परंतु पतीच्या पाठीमागे इतर परपुरुषाबरोबर कायिक, वाचिक किंवा मानसिक संबंध ठेवते. थोडक्यात, ती पतीची प्रतारणा (फसवणूक) करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज यांच्या ओव्यांमध्ये अशा स्वैरिणीचे वर्णन येते:

कां कांताच्या मानसी । रिगोनि स्वैरिणी जैसी । राहटे आणिकांसी । जावया लागी ॥ वल्लभाचिया उजरिया । आपणया प्रती कुस्त्रिया । जोडोनी तोषिती जैसिया । अहेवपणे ॥ — संत ज्ञानेश्वर

तसेच संत तुकाराम महाराज म्हणतात:

पतिव्रता ऐसी जगामाजी ख्याती । भोगी पांच सात अंधारी ते ॥ — संत तुकाराम

---

२) कर्कशा

कर्कशा - ही म्हणजे नवऱ्याला विनाकारण त्रास देणारी, पतीची जाणूनबुजून फजिती करणारी व कुटुंबात कलह निर्माण करणारी स्त्री.

सुभाषितात म्हटले आहे:

वरं न राज्यं कुराजराज्यं वरं न मित्रं न कुमित्रमित्रम्। वरं न शिष्यो कुशिष्यशिष्यो वरं न दारा न कुदारदारा॥

अर्थात: अयोग्य राजाच्या राज्यात राहण्यापेक्षा राज्यविहीन राज्यात राहणे चांगले. दुर्जन मित्रापेक्षा मित्र नसलेला चांगला. मूर्ख शिष्यापेक्षा शिष्य नसलेला चांगला आणि कुपत्नीपेक्षा (कर्कशा पत्नीपेक्षा) पत्नी नसलेली चांगली.

कर्कशा स्त्रीविषयी गोस्वामी तुलसीदास रामचरितमानसात लिहितात:

“अवगुण आठ सदा उर रहहिं”

अर्थात कर्कशा स्त्रीमध्ये आठ अवगुण सदा वास करतात.

---

३) अर्थपत्नी

अर्थपत्नी - ही प्रामुख्याने पतीच्या ऐहिक व आर्थिक उन्नतीसाठी सहकार्य करणारी मानली जाते. घरचे अर्थनियोजन, संपत्तीचे रक्षण आणि कुटुंबाची आर्थिक समृद्धी टिकवून ठेवण्यात तिचे मुख्य योगदान असते. पतीला सन्मार्गाने द्रव्यप्राप्ती करण्यासाठी प्रोत्साहन देणे आणि व्यर्थ खर्च टाळून कुटुंबाला स्थैर्य देणे हे तिचे मुख्य वैशिष्ट्य मानले गेले आहे.

संत एकनाथ महाराज भागवतात म्हणतात:

जया गृहीं अर्थपत्नी सुगुण । तेथ नित्य वसे लक्ष्मी आपण । न विंबे दारिद्र्य लक्षण । अखंड कल्याण तेथ असे ॥ — संत एकनाथ

---

४) कामपत्नी

कामपत्नी - ही पतीच्या शारीरिक व मानवी भावनांची, तसेच वंशवृद्धीसाठी आपत्यप्राप्तीच्या इच्छेची पूर्तता करणारी मानली जाते. पती आणि पत्नी यांच्यातील अनुरागाचे नाते, आकर्षण, कौटुंबिक सुख व आपत्य संगोपन या गृहस्थाश्रमातील घटकांचे संतुलन राखणे ही तिची मुख्य भूमिका असते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज याविषयी लिहितात:

कां कामिनीचेनि अनुरागे । पुरुषाचे मन मागे लागे । तैसे अनन्यभावे वागे । भावांसवे ॥ — संत ज्ञानेश्वर

---

५) धर्मपत्नी

धर्मपत्नी - ही पतीसोबत सर्व धार्मिक, सामाजिक व नैतिक कर्तव्यांमध्ये सहभाग घेणारी मानली जाते. देवकार्य, पितृकार्य, अतिथी सत्कार आणि धार्मिक विधी हे पती-पत्नीने एकत्र मिळून पार पाडायचे असतात, म्हणूनच तिला 'धर्मपत्नी' असे संबोधले जाते. शास्त्रांनुसार धर्मपत्नीच्या सहभागाशिवाय गृहस्थाश्रमातील कोणतेही धार्मिक विधी पूर्ण मानले जात नाहीत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या धर्मपत्नीच्या सहयोगाचे वर्णन करताना लिहितात:

जैसे जोडलेया धर्मपत्नी । धर्मु करीजे दोन्हीं जणीं । तैसी अनन्यभावे मुनि । भक्ती कीजे ॥ — संत ज्ञानेश्वर

---

६) मोक्षपत्नी

मोक्षपत्नी - ही पतीला आध्यात्मिक मार्गावर प्रवृत्त करणारी आणि आत्मज्ञानाच्या दिशेने नेण्यास सहाय्य करणारी मानली जाते. ऐहिक सुखांच्या पलीकडे जाऊन ईश्वराची भक्ती, साधना आणि मुक्ती (मोक्ष) मिळवण्यासाठी पतीला प्रेरणा देणे व त्याच्या आध्यात्मिक प्रवासात निष्ठावंत सोबती राहणे हे तिचे उद्दिष्ट असते.

संत एकनाथ महाराज मोक्षसाधक पती-पत्नीच्या सहप्रवासाबद्दल लिहितात:

स्त्री पुरुष दोन्ही एकवटती । जंव मोक्षपदीं स्थिरावतील भक्ती । तंव संसाराची निरसती । व्यथा सर्वथा उरेना ॥ — संत एकनाथ

---

७) सेवापत्नी

सेवापत्नी - ही अत्यंत नम्र, निष्ठावान आणि समर्पणाची भावना असणारी मानली जाते. पतीची, कुटुंबातील ज्येष्ठांची आणि गृहाची निवांत सेवा करणे हेच ती आपले मुख्य कर्तव्य मानते. कठीण प्रसंगात पतीला सावलीसारखी साथ देऊन त्याचे क्लेश दूर करण्याचा प्रयत्न ती करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज एका ओवीत पतीच्या सेवेतील निष्ठा व्यक्त करतात:

जैसे पतीचेनि सर्वभावे । पतीसीच सेविजे अहेवे । तैसे भक्तीचेनि वैभवे । सेविजे मज ॥ — संत ज्ञानेश्वर