झेंडू

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
झेंडू 
species of plant
Tagetes x erecta1.jpg

Wikispecies-logo.svg  Wikispecies
प्रकार taxon
Taxon author कार्ल लिनेयस, इ.स. १७५३ Edit this on Wikidata
Taxonomy
साम्राज्यPlantae
SubkingdomViridiplantae
InfrakingdomStreptophyta
SuperdivisionEmbryophyta
DivisionTracheophyta
SubdivisionSpermatophytina
OrderAsterales
FamilyAsteraceae
GenusTagetes
SpeciesTagetes erecta
अधिकार नियंत्रण
Blue pencil.svg
Tagetes erecta (es); Nagy büdöske (hu); Cempōhualxōchitl (nah); Tagetes erecta (ast); Бархатцы прямостоячие (ru); Gold talsyth (cy); جعفری گل درشت (fa); Tagetes erecta (bg); センジュギク (ja); Stort sammetsblomster (sv); Tagetes erecta (uk); ಚೆಂಡ್ ಪೂ (tcy); गेंदा (hi); aksamitník vzpřímený (cs); கட்டிக் கேந்தி (ta); Tagetes erecta (it); Rose d'Inde (fr); झेंडू (mr); Cúc vạn thọ (vi); 萬壽菊 (zh-tw); Ταγέτης ο ορθοφυής (el); Seurunè (ace); Tagetes erecta (en); 万寿菊 (zh); ଗେଣ୍ଡୁଫୁଲ (or); Aufrechte Studentenblume (de); ดาวเรือง (th); Aksamitka wzniesiona (pl); ആഫ്രിക്കൻ ചെണ്ടുമല്ലി (ml); Tagetes erecta (nl); Թավշածաղիկ ուղղաձիգ (hy); Tagetes erecta (ca); ಚೆಂಡು ಹೂ (kn); گیندائے قائمہ (ur); Tagetes erecta (gl); مخملية قائمة (ar); ಶಿಂವ್ತಿ (gom); Tagetes erecta (la) specie di pianta della famiglia Asteraceae (it); উদ্ভিদের প্রজাতি (bn); növényfaj (hu); especie de planta (ast); однолетнее декоративное растение (ru); species of plant (en); Art der Gattung Tagetes (de); thực vật có hoa (vi); lloj i bimëve (sq); گونه‌ای از گل جعفری (fa); вид растение (bg); specie de plante (ro); միամյա բույսատեսակ (hy); ധാരാളം ശാഖകളോടുകൂടി വളരുന്ന ഒരു ചെണ്ടുമല്ലിയിനമാണ് ആഫ്രിക്കൻ മാരിഗോൾഡ് (ml); מין של צמח (he); gatunek rośliny (pl); вид рослин (uk); soort uit het geslacht Afrikaantje (nl); species of plant (en); speco di planto (io); espèce de plantes (fr); espècie de planta (ca); especie de planta (gl); نوع من النباتات (ar); druh rostliny (cs); especie de planta (es) Tagetes patula (it); アフリカンマリーゴールド (ja); Tagetes erecta (hu); Tagetes erecta (th); Tagetes erecta, Aksamitek wzniesiony, Szarańcza wzniesiona, Szarańcza wielkokwiatowa, Tagetes wzniesiony (pl); ആഫ്രിക്കൻ മാരിഗോൾഡ് (ml); Бархатцы африканские, Tagetes erecta (ru); Tagetes erecta, African marigold, Aztec marigold, گینداۓ قائمہ (ur); Tagetes erecta (de); Vạn thọ (vi); African marigold, Aztec marigold, Tagetes (en); Թավշածաղիկ աֆրիկյան, Թավշածաղիկ ացտեկական, Tagetes erecta (hy); Cempaxóchitl, Tagetes major, Cempasuchil, Cempaxochitl, Cempasúchil, Cempoal, Clemole, Tagetes ernstii, Tagetes excelsa, Tagetes heterocarpha (es); Tagetes erecta, Cempasúchil, Cempasuchil, Cempaxochitl, Zempaxuchitl (fr)
झेंडूची लाल फुले
जिलेटिन पेपराची झेंडूची फुले

झेंडू ही एक शोभेची फुले देणारी औषधी वनस्पती आहे. झेंडूची फुले बहुउपयोगी आहेत. ह्या फुलझाडाची लागवड संपूर्ण भारतात होते. झेंडूचे झाड सुमारे अर्धा ते एक मीटर उंच असते. झेंडूमध्ये पिवळा झेंडू आणि नारिंगी झेंडू हे दोन मुख्य प्रकार आहेत. झेंडूच्या काही जाती मेक्सिकोतून भारतात आल्या आहेत.

झेंडूसाठी सामान्य नावे[संपादन]

मराठी -मखमल किंवा झेंडू; इंग्रजी -मारीगोल्ड; गुजराती -गुलहिरो किंवा मखमला; हिंदी -गेंदा, गुतोरा, कालगा, मखमली; संस्कृत स्थूलपुष्प,संदू, झंडु; शास्त्रीय नाव -Tagetes erecta

अन्य जाती[संपादन]

  • आफ्रिकन झेंडू - या प्रकारातील झेंडूची झुडपे उंच वाढतात. झुडूप काटक असते. पावसाळी हंगामात झुडपे १०० सें.मी. ते १५० सें.मी.पर्यंत उंच वाढतात. फुलांचा रंग पिवळा, फिकट पिवळा, नारंगी असतो.या प्रकारात कंकर जॅक, अलास्का, ऑरेंज ट्रेझन्ट, आफ्रिकन डबल मिक्स आणि भारतीय पुसा नारंगी गेंदा, पुसा बसंती गेंदा.या उपजाती आहेत.
  • फ्रेंच झेंडू - या प्रकारातील झेंडूची झुडपे उंचीला कमी असतात व झुडपासारखी वाढतात. झुडपाची उंची ३० ते ४० सें.मी. असते. फुलांचा आकार लहान-मध्यम असून, अनेक रंगांची फुले असतात. या प्रकारातील जाती कुंडीत, बागेत, रस्त्याच्या दुतर्फा तसेच फुलांचा गालिचा तयार करण्यासाठी, हिरवळीच्या कडा सुशोभीकरणासाठी लावतात. स्प्रे, लेमन ड्रॉप्स, फ्रेंच डबल मिक्स आणि भारतीय पुसा अर्पिता ह्या उपजाती आहेत. संकरित झेंडूच्या पिटाइट, जिप्सी, रेड हेड, इंका ऑरेंज आणि इंका यलो ह्या जाती आहेत.

या फुलझाडाची लागवड भारतभर केली जाते. दसऱ्याच्या दिवशी झेंडूच्या फुलांच्या माळा, दरवाज्याला आणि वाहनांना घालण्याची प्रथा महाराष्ट्रात आहे. नवरात्रामधल्या सातव्या दिवशी देवीला झेंडूच्या फुलांच्या माळा घालतात.

औषधी उपयोग[संपादन]

झेंडूची फुले चवीला तिखट, कडू आणि तुरट असतात. ती अपस्मार आकडीत उपयोगी आहेत. झेंडूची पाने मुळव्याध, मूत्रपिंडाची दुखणी आणि स्नायूंच्या दुखण्यावर गुणकारी आहेत. फुलांचा रस कानदुखी असल्यास कानात टाकतात. पाने केसतूट आणि कानपुळीत लावण्यासाठी वापरतात.