गौहर जान

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
गौहर जान
गौहर जान

गौहर जान (अँजेलिना येवर्ड) ([[जन्म :आझमगड जिल्हा, २६ जून १८७३; मृत्यू : १७ जानेवारी १९३०) ह्या कोलकत्ता येथील एक भारतीय गायक व नृत्यकलावंत होत्या. उत्तर प्रदेशातील आझमगड जिल्ह्यात त्यांचा जन्म झाला. आपल्या गाण्याचे ध्वनिमुद्रण झालेली पहिली भारतीय गायिका,अशी त्यांची ख्याती होती. ग्रामफोन कंपनी ऑफ इंडियाद्वारे त्या प्रसिद्ध झाल्या. गौहर जान ह्या हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतात लोकप्रिय ठरल्या. ठुमरी, दादरा, कजरी, तराणा गाऊन इ.स.१९०२ ते १९२० दरम्यान आपल्या कारकिर्दीत त्यांच्या जवळपास ६०० गाण्याचे ध्वनिमुद्रण झाले. विशेष म्हणजे आपल्या प्रत्येक रेकॉर्डिंगच्या वेळी त्या नवीन दागिने आणि कपडे परिधान करून जायच्या. .कारकिर्दीच्या सुरुवातीलाच त्या कोट्यधीश झाल्या होत्या.[१]

सुरुवातीचे जीवन[संपादन]

गौहर जान ह्या ख्रिश्चन कुटुंबातल्या होत्या. त्यांचे खर नाव अँजेलिना येवर्ड असे होते. गौहर यांची आई (माहेरची व्हिक्टोरिया हेमिंग्ज) हीदेखील एक प्रशिक्षित नृत्यांंगना आणि गायिका होती. तिला बालपणापासूनच संगीत आणि नृत्य याचे प्रशिक्षण देण्यात आले होते. गौहर जान यांनी आपल्या आईकडून नृत्य आणि गायनाचे धडे घेतले. गोहर जान यांनी जवळ जवळ २० भाषांमध्ये ठुमरीपासून भजनापर्यंत प्रत्येक प्रकारची गाणी गायली. त्या काळातील सर्वात महागड्या गायिका म्हणून त्यांची ख्याती होती. त्यांचे वडील विल्यम रॉबर्ट येवर्ड हे बर्फ कारखान्यात एक इंजिनियर म्हणून काम करीत होते.

[२] दुर्दैवाने, विल्यम आणि व्हिक्टोरिया यांच्यातील विवाह दीर्घकाळ टिकला नाही. व्हिक्टोरियाने आपल्याच नवऱ्याच्या मित्रांसोबत अनैतिक संबंध जोडले. अँजेलिनाचे आईवडील यांनी १८९७ मध्ये घटस्फोट घेतला. त्यानंतर गौहरच्या आईने यांनी इस्लामचा स्वीकार केला.आणि त्याचे नाव मालका जान झाले व आणि त्याची मुलगी अँजेलिना हिचे गौहर जान असे नाव ठेवले. गौहरला लोक गौरा असेही म्हणायचे., तर गौहरची आई "बडी" मालका जान या नावाने ओळखली जाते कारण त्या वेळी तीन इतर मालका जान प्रसिद्ध होत्या.[३]

करिअर[संपादन]

काही काळानंतर व्हिक्टोरिया ('मालका जान') बनारसमध्ये एक कुशल गायिका, कथक नृत्यांगना आणि एक चित्रकार बनल्या आणि स्वत:चे नाव "बादी" मालका जान असे ठेवले.तिला बडी (वृद्ध) म्हणून संबोधले कारण त्या वेळी तीन मालका जान प्रसिद्ध होत्या. मालका जानखेरीज, आगऱ्याच्या मुलके जान, मळक पुखराज आणि मुलुका जान अशा तीन होत्या, आणि बडी मालका त्यांच्यातील सर्वात मोठी होती.

१८८३ मध्ये मालका जान कोलकत्ता येथे परत आल्या आणि त्यांनी नवाब वाजिद अली शाह म्हणजेच त्यांचे पती यांना न्यायालयात स्थानापन्न केले. तेव्हा ते कोलकत्ता जवळील माटाबार्ज (गार्डन रीच) येथे स्थायिक झाले होते. तीन वर्षांच्या आत नवाब वाजिद अली शाह यांनी २४ चित्ताराम रस्ता (आता रवींद्र सरणी) ४०,००० रुपयांत खरेदी केले. तिथे तरुण गौहरने आपले प्रशिक्षण सुरू केले, त्यांनी पतियाळातील काले खान, रामचुरच्या उस्ताद वझीर खान आणि उस्ताद अली बख्च जरनाल (पतियाळा घराण्याचे संस्थापक सदस्य) आणि कल्लू उस्ताद, यांच्याकडून शुद्ध आणि उपशास्त्रीय हिंदुस्तानी संगीत शिक्षण घेतले. बिरंदूना महाराज, श्रीजानबाईचे ध्रुपद धमार आणि बंगाली कीर्तन, रणदासचे कथक यांच्यासाठी.त्यांनी 'हॅमडॅम'या पेन नावाखाली गझला लिहिण्याचे काम केले.

गौहर जान यांनी १८८७ मध्ये दरभंगा राजांच्या शाही कोर्टात पहिली कामगिरी केली आणि बनारस येथील व्यावसायिक नृत्यांगनांकडून व्यापक नृत्य आणि संगीत प्रशिक्षण मिळाल्यानंतर त्यांना शाळेतून संगीतशिकषक म्हणून नियुक्ती मिळाली. .गौहर जान यांनी १८९६ मध्ये कोलकत्ता मध्ये अभिनय करायला सुरुवात केली. त्यांच्या तिच्या रेकॉर्डमध्ये त्यांना 'प्रथम नाचणारी मुलगी' असे म्हटले गेले. १९०४ ते १९०५ या काळात त्यांची गुजराती फारसी नाट्य कलाकार अमृत केशव नायक यांच्याशि भेट झाली आणि १९०७ मध्ये अचानक त्यांचा मृत्यू होण्यापर्यंत त्या त्यांच्यासोबत राहिल्या.[४]

प्रेरणा[संपादन]

बेगम अख्तर यांना आपल्या सुरुवातीच्या काळात हिंदी चित्रपटात करिअर करायचे होते, परंतु गौहर आणि तिच्या आईचे गायन ऐकल्यानंतर त्यांनी ही संकल्पना पूर्णपणे सोडून दिली आणि हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीताचा अभ्यास केला. त्यांचे पहिले शिक्षक उस्ताद इमदाद खान होते, ज्यांनी आई-मुलगी या जोडीला प्रशिक्षण दिले.

भारतातील पहिले रेकॉर्डिंग सत्र[संपादन]

भारतातील पहिले रेकॉर्डिंग म्हणजे गौहर जान यांनी ग्रामोफोन कंपनीचे फ्रेड गेजबर्ग यांच्यासाठी राग जोगियामधील खयाल गायन ध्वनिमुद्रित केले. ८ नोव्हेंबर १९०२ रोजी सत्राची सुरुवात झाली. सहा आठवड्यांच्या कालावधीत स्थानिक कलाकारांच्या ५०० पेक्षा जास्त एंट्रीज नोंदविल्या गेल्या. कोलकत्यातील एका हॉटेलच्या दोन मोठ्या खोल्यांमध्ये एका रेकॉर्डिंग स्टुडिओमध्ये रेकॉर्डिंग करून हे रेकॉर्डिंग जर्मनीला पाठवून त्यांच्या ध्वनिमुद्रिका बनल्या. त्या एप्रिल १९०३ मध्ये भारतात पाठविण्यात आल्या. भारतातील ग्रामोफोनच्या लोकप्रियतेत ते उत्कृष्ट यश असल्याचे सिद्ध झाले. १९०३ पर्यंत भारतीय बाजारपेठेत गॊहर जानच्या रेकॉर्ड्‌स मिळू लागल्या आणि त्यांचा खूप खप झाला.


बाह्य दुवे[संपादन]

अक्षरनामा

माझे नाव गौहर जान

संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]

  1. ^ "गौहर जान|हिंदी विकिपीडिया". hi.wikipedia.org (हिंदी मजकूर). २०१८-२६-०६ रोजी पाहिले. 
  2. ^ "गौहर जान |सुरुवातीचे जीवन". www.lokmat.com (मराठी मजकूर). २०१८-२६-०६ रोजी पाहिले. 
  3. ^ "Gauhar Jaan Google Doodle, गौहर जान: डूडल बनाकर ‘एंजलिना योवर्ड’ को कहा ‘जन्मदिन मुबारक’". Jansatta (hi-IN मजकूर). 2018-06-30 रोजी पाहिले. 
  4. ^ "गौहर जान|इंग्लिश विकिपीडिया". en.wikipedia.org (इंग्लिश मजकूर). २०१८-२६-०६ रोजी पाहिले.