सलीम अली

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
सलीम अली
Salim ali mns.jpg
सलीम अली (पक्षीतज्ज्ञ)
जन्म नोव्हेंबर १२, १८९६
सुलेमानी बोहरा
मृत्यू जुलै २७, १९८७
राष्ट्रीयत्व भारत

डॉ सलिम अली ( सलिम मोईझुद्दीन अली- जन्म १२ नोव्हेंबर १८९६- म्रुत्यु- २७ जुलै १९८७) भारतातील आद्य पक्षिशास्त्रज्ञ होते तसेच भारताचे आद्य पर्यावरणवादी होते. सलिम अली यांनी यांनी ब्रिटिश राज मधील काळात भारतातील पक्ष्यांचा मोठ्या प्रमाणावर अभ्यास केला. पक्ष्यांचा आढळ, त्यांच्या सवयी, विविध प्रकारच्या जाती, जातींमधील विविधता यांचा बारकाईने अभ्यास केला. त्यांच्या ह्या कार्याने भारतातील भारतात हौशी पक्षीनिरिक्षक बनण्याची परंपरा चालू झाली. भारतातील पक्षी निरिक्षक सलिम अली यांना आद्य गुरु मानतात.

सुरुवातीचे दिवस[संपादन]

पिवळ्या गळ्याची चिमणी, हिच्या शिकारीने डॉ अलींना पक्ष्यांबद्दल आकर्षण निर्माण झाले

आपल्या आत्मचरित्रात डॉ अली आपण पक्षीनिरिक्षणास कसे वळालो याचे वर्णन करतात. जुन्या मुंबईच्या खेतवाडी मध्ये मुस्लिम कुटुंबात अली यांचा जन्म झाला. लहानपणी भेटवस्तू म्हणून दिलेल्या छरयाच्या बंदूकीने लहान पक्षी टिपायचे हा त्यांचा छंद होता. एके दिवशी टिपलेल्या चिमण्यांमध्ये त्यांना वेगळी चिमणी मिळाली. हिच्या गळ्यापाशी पिवळा ठिपका होता. नेहेमी पेक्षा वेगळा दिसल्याने त्यांची उत्सुकता चाळवली व त्यांच्या मामांकडे हा पक्षी कोणाता याची विचारणी केली. मामांनी सरळ त्याला बॉम्बे नॅचरल हिस्टरी सोसायटी च्या संचालकाकडे घेउन गेले. तेथे संचालकांनी लहान अलीला हा कोणता पक्षी हे सविस्तर सांगितले तसेच भुसा भरलेल्या पक्ष्यांचा संग्रह दाखवला. भारवललेल्या लहान सलिम अलींना पक्ष्यांची जी भुरळ पडली ती कायमचीच.

पक्षीशास्त्रज्ञाची घडण[संपादन]

यानंतरच्या काळात सलिम अलींचा पक्षिछंद त्यांना टिपणे व नोंदी करणे यात मर्यादीत राहिला. शालेय शिक्षणानंतर त्यांना प्राणी शास्त्रात पदवी घ्यायची होती परंतु शास्त्रातील अनेक अवघड विषयांमुळे माघार घ्यावी लागली. दरम्यान ते ब्रम्हदेशातील आपल्या बंधूंच्या धंद्याला मदत म्हणून रंगूनला गेले. तेथे धंद्यात मदतीसोबत ब्रम्हदेशातील जंगले फिरुन पक्ष्यांना टिपून नोंदी ठेवायचा छंद चालू ठेवला. १९१८ मध्ये त्यांचा तेहमिना यांच्यांशी विवाह झाला. एका यशस्वी पुरुषामागे पत्नीचा हात असतो ही म्हण सलिम अलींच्या बाबतीत तंतोतंत लागू होते. १९२४ मध्ये रंगून मधील धंद्यात अपयश आल्यानंतर अली भारतात परत आले दरम्यान तेहमिना यांनी सलिम अलींचा पक्ष्यांबद्दलचा कला जाणून घेतला होता व त्यांना अशी नोकरी करण्यास प्रोत्साहन दिले ज्यात त्यांचा छंद जोपासला जाईल. परंतु सलिम अलींचे शिक्षण अशी नोकरी मिळवण्यास एकदम जुजबी होते. जवळच्या ओळखीने त्यांना बॉम्बे नॅचरल हिस्टरी सोसायटी मध्ये गाईड लेक्चरर ची नोकरी मिळाली परंतु अलींना ते पुरेसे नव्हते. त्यावेळेस भारतात पक्षीशास्त्र (ornithology) हा विषय अस्तित्वातच नव्हता. या साठी त्यांनी जर्मनी मध्ये जाउन पक्षीशास्त्रावर प्रशिक्षण घेतले व काही काळ इंग्लंडमध्ये काम केले.

भारतात आल्यानंतर या विषयात नोकरी मिळणे कठीण काम होते. सलीम अली अजूनही हौशी पक्षी निरिक्षकांसारखेच गणले जात. आर्थिक परिस्थिती खालावल्याने त्यांनी आपल्या पत्नीच्या मदतीने अलिबागजवळ किहीमजवळ आपला मुक्काम हलवला. या मुक्कामात त्यांनी सुगरण पक्ष्याच्या वर्तनावर अतिशय बारकाईने अभ्यास केला व त्यावर बीनएचएस च्या जर्नल मध्ये प्रदीर्घ शोधनिबंध लिहीला. हा निंबध त्यांना पक्षीशास्त्रज्ञ म्हणून नावलौकिकात आणण्यात जवाबदार ठरला तसेच पक्षी शास्त्राला केवळ टिपून भुसा भरुन संग्रहालयात ठेवण्यापुरते पक्षीशास्त्र नाही हे जगाला दाखवून दिले व एकूणच पक्षीशास्त्राला वेगळी दिशा दिली.

या नंतर १९३० च्या सुरुवातीला सलीम अलींना ब्रिटीश सरकार तसेच संस्थाने पुरस्कृत पक्षी मोहिमांवर बोलवणे येउ लागली. अलींनी या मोहिमांवर आपण नोंदी तसेच पक्ष्यांचा जीवनशैलींवर अभ्यास करणार असल्याचे स्पष्ट केले, केवळ पक्षी टिपून नोंदी ठेवण्यात आपल्याला रस नाही ते काम कोणीही स्थानिक कामगार करु शकेल असे स्पष्ट केले. आता अली सर्वमान्य पक्षी शास्त्रज्ञ झाल्यामुळे तत्कालिन ब्रिटिश अधिकार्यांनी मंजूरी दिली व सलीम अलींचे खरेखुरे पक्ष्यांचे काम सुरु झाले. या नंतरच्या काळात भारताच्या मोठ्या भूभागावर त्यांनी पक्षी निरिक्षण मोहिमा आखल्या. वायव्य सरहद्दी पासून ते केरळच्या जंगलांपर्यंत तसेच कच्छच्या दलद्ली पासून पुर्वेकडे सिक्कीम व अरुणाचलपर्यंत त्यांनी पक्ष्यांच्या नोंदी केल्या. त्यांचे वर्तन, हवामानानुसार होणारे त्यांचे बदल, स्थलांतराच्या सवयी, विणीचे हंगाम यावर मोठ्या प्रमाणावर माहिती गोळा केली. सुरुवातीला या कामी त्यांची पत्नी तेहमीनाने खूप मदत केली त्याच सलीम अलींचा मोहिमांचे प्रोजेक्ट मॅनेजमेंट बघत. १९३९ मध्ये तेहमिनांचा म्रुत्यु झाल्यानंतर अली खुपच व्यथित झाले व आयुष्यात्‌ खूप मोठी पोकळी निर्माण झाली. परंतु त्यातून सावरुन पुन्हा लग्न न करता त्यांनी आपले आयुष्य संपूर्णपणे पक्ष्यांना वाहून देण्याचे ठरवले. आपला मुक्काम मुंबईला बहिणीच्या घरी हलवला व तेथूनच आपले उर्वरित आयुष्य घालवून भारतीय पक्षीशास्त्रासाठी अजरामर ठेवा निर्माण केला.

लेखन[संपादन]

सलीम अलींचे पक्षी शास्त्रज्ञ म्हणून मोठेपण कशात आहे तर त्यांनी प्रकाशित केलेली पुस्तके. भारतभर फिरुन त्यांनी जी तपशील वार माहिती गोळा केली होती.त्यांचे त्यांनी केवळ रेकॉर्डसमध्ये स्थान न ठेवता त्यांचे सर्व सामान्यांना वापरता येईल अश्या शैलित पुस्तके लिहिली. सुरुवातीच्या काळात त्यांचे लिखाण सुधारण्यातही त्यांना तेहमिनांनी मदत केली. १९४३ मध्ये लिहिलेले द बुक ऑफ इंडियन बर्डस हे आजही पक्षी ओळखण्यासाठी पहिल्या पसंतीचे आहे आज हे पुस्तक १३व्या आवृतीत असून पुस्तकातील मुख्यत्वे पक्ष्यांची चित्रे बदलण्यात आली आहेत. या वरुन त्यांनी केलेल्या सूक्ष्म निरिक्षणांची अचूकता लक्षात येते. त्यांनी लिहीलेल्या हँडबुक ऑफ इंडिया अँन्ड पाकिस्तान व पिक्टोरियल गाईड या दहा खंडीय पुस्तकाने त्यांना खर्‍या अर्थाने अजरामर केले. डॉ सिडने डिलन रिप्ली यांच्या साथीत त्यांनी अपार परिश्रम घेउन भारतीय पक्ष्यांच्या १२०० जाती, २१०० उपजातींच्या नोंदी, सवयी, शास्त्रशुद्ध सर्वांगीण माहिती चित्रांसहीत एकाच ठिकाणी उपलब्ध केली.

लिहिलेली पुस्तके[संपादन]

  • द बुक ऑफ इंडियन बर्डस - प्रथम आवृती १९४३ -सध्या १३वी आवृती[१]
  • इंडियन हिल बर्डस
  • हँन्डबुक ऑफ बर्डस ऑफ इंडिया अँन्ड पाकिस्तान- खंड १ ते १० सहलेखक डॉ सिडने डिलन रिप्ली. ऑक्सफर्ड प्रेस ( १९६४ ते ७४)
खंड १ डायव्हर्स ते हॉक्स
खंड २ मेगापोड्स ते क्रॅब प्लोव्हर
खंड ३ स्टोन कर्ल्युझ ते आउल्स
खंड ४ फ्रॉगमाउथ्स ते पिट्टाझ
खंड ५ लार्क्स ते ग्रे हायपोकॉलियस
खंड ६ कुकू-श्राइक्स ते बॅबेक्सेस
खंड ७ लाफिंग थ्रुशेस ते मँग्रोव्ह व्हिसलर
खंड ८ वार्बलर्स ते रेडस्टार्ट्स
खंड ९ रॉबिन्स ते वॅगटेल्स
खंड १० फ्लॉवरपेकर्स ते बंटिंग्स
  • फॉल ऑफ स्पॅरो- आत्मचरित्र १९८५
  • कॉमन बर्डस सहलेखक लईक फतेहअली नॅशनल बुक ट्रस्ट १९६७
  • अ पिक्टोरियल गाइड टू द बर्डस ओफ् इन्डियन सबकाँटिनेंट- सहलेखक सिडने डिलन रिप्ली. १९८३
  • बर्ड स्टडी इन इंडिया, इट्स हिस्टरी अँड इंपॉर्टन्स १९७९
  • द ग्रेट इंडियन बस्टर्ड भाग १ -२ सहलेखक रहमानी बीनएचएस(१९८२ -८९)

Regional Guides[संपादन]

  • Birds of Bhutan with Biswas, B. & Ripley, D., Calcutta: Zoological Survey of India (1996)
  • The Birds of Bombay and Salsette with H. Abdulali, Bombay: Prince of Wales Museum (1941)
  • The Birds of Kutch, London: OUP (1945)
  • Indian Hill Birds Bombay: OUP (1949)
  • The Birds of Travancore and Cochin Bombay: OUP (1953)
  • The Birds of Gujarat Bombay: Gujarat Research Society (1956)
  • A Picture Book of Sikkim Birds Gangtok: Government of Sikkim (1960)
  • The Birds of Sikkim Delhi: OUP (1962)
  • Birds of Kerala Madras: OUP (1969)
  • Field Guide to the Birds of the Eastern Himalayas Bombay: OUP (1977)
  • The Vernay Scientific Survey of the Eastern Ghat; Ornithological Section—Together with The Hyderabad State Ornithological Survey 1930-38 with Hugh Whistler, Norman Boyd Kinnear (undated)

Technical Studies and Reports[संपादन]

  • Studies on the Movement and Population of Indian Avifauna Annual Reports I-4. with Hussain, S.A., Bombay: BNHS (1980-86)
  • Ecological Reconnaissance of Vedaranyam Swamp, Thanjavur District, Tamil Nadu Bombay: BNHS (1980)
  • Harike Lake Avifauna Project (co-author) Bombay: BNHS (1981)
  • Ecological Study of Bird Hazard at Indian Aerodromes (Vols. I & 2). with Grubh, R. Bombay: BNHS (1981-89)
  • Potential Problem Birds at Indian Aerodromes with Grubh, R. Bombay: BNHS
  • The Lesser Florican in Sailana with Rahmani et al. Bombay: BNHS (1984)
  • Strategy for Conservation of Bustards in Maharashtra (co-author) Bombay: BNHS (1984)
  • The Great Indian Bustard in Gujarat (co-author) Bombay: BNHS (1985)
  • Keoladeo National Park Ecology Study with Vijayan, S., Bombay: BNHS (1986)
  • A.Study of Ecology of Some Endangered Species of Wildlife and Their Habitat. The Floricans with Daniel J.C. & Rahmani, Bombay: BNHS (1986)
  • Status and Ecology of the Lesser and Bengal Floricans with Reports on Jerdon’s Courser and Mountain Quail Bombay: BNHS (1990)

पर्यावरण चळवळीचे प्रणेते[संपादन]

१९५० व ६० च्या दशकात जेव्हा भारतात पर्यावरण हा शब्द अस्तित्वातच नव्हता त्यावेळेस भरतपूरच्या केवलदेव घाना राष्ट्रीय उद्यान तसेच केरळमधील सायलंट व्हॅली राष्ट्रीय उद्यानात तत्कालिन होणारे पर्यावरणास हानीकारक प्रकल्पांना विरोध दर्शावला. त्यांचे वाक्य तत्कालीन पंतप्रधान चरणसिंग यांना चांगलेच झोंबले होते. " ताजमहाल नष्ट झाला तर पुन्हा बांधता येईल परंतु सायलंट व्हली सारखे जंगल एकदा नष्ट झाल्यावर पुन्हा उभारता येणार नाही" . त्यांनी केलेल्या शास्त्रीय वादावर सरकारने नमते घेउन इंदिरा गांधी सरकारने हे प्रकल्प स्थगित केले तसेच अंततः त्यांना राष्ट्रीय उद्यानांचा दर्जा देउन कायमचे संरक्षित केले. तसेच अनेक दुर्मिळ प्राणी व पक्षी यांबाबत आपल्या पुस्तकांद्वारे, संस्थेद्वारे, शिष्यांमार्फत केलेले सरकार तसेच सामान्य नागरिकात केलेले प्रबोधन भारतातील पर्यावरण चळवळीचा पाया ठरले. त्यामुळेच भारतातील आद्य पर्यावरणवाद्यांमध्ये डॉ अली यांचा समावेश होतो.

पुरस्कार[संपादन]

  • पद्मभूषण (१९५८)
  • ब्रिटीश पक्षीतद्न्य संघाचे (British Ornithologists Union) राष्ट्रीय पदक (१९६७)
  • The John C. Phillips Medal for Distinguished Service in International Conservation, from the World Conservation Union (1969)
  • पद्मविभूषण (१९७६)
  • ऑर्डर ऑफ गोल्डन आर्क हॉलंड सरकार(१९८६)
  • महाराष्ट्र सरकारने सलिम अलींचा जन्मदिवस १२ नोव्हेंबर हा पक्षीदिन म्हणून जाहिर करण्याचे ठरवले होते. [ संदर्भ हवा ]

चरित्र[संपादन]

मराठीत वीणा गवाणकर यांनी सलिम अलींच्या आयुष्यावर पुस्तक लिहिले आहे.

संदर्भ[संपादन]

  1. This book was reviewed by Ernst Mayr commending it but noting that the illustrations were not to the standard of American books Ernst Mayr (1943) Review: Birds of India. The Auk 60(2):287
  • फॉल ऑफ स्पॅरो- ले. सलिम अली
  • सलिम अली - वीणा गवाणकर