Jump to content

एस.पी.पी. थोरात

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
(शंकरराव थोरात या पानावरून पुनर्निर्देशित)
एस.पी.पी. थोरात
मानव
लिंगपुरूष संपादन
जन्म तारीख१२ ऑगस्ट 1906 संपादन
जन्मस्थानकोल्हापूर जिल्हा संपादन
मृत्यू तारीख१० ऑगस्ट 1992 संपादन
व्यवसायसैन्याधिकारी संपादन
शिक्षण घेतलेली संस्थारॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट संपादन
सैनिकी दर्जालेफ्टनंट जनरल संपादन
युद्धदुसरे महायुद्ध, भारत-चीन युद्ध संपादन
सेना शाखाभारतीय लष्कर, ब्रिटिश भारतीय लष्कर संपादन
पुरस्कारडिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर संपादन
 

लेफ्टनंट जनरल शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात, कीर्ती चक्र, DSO (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे भारतीय सैन्यातील एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या भारत-चीन युद्धाच्या पूर्वतयारीच्या काळात जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी कोरिया युद्धाच्या समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डरने सन्मानित करण्यात आले होते.[१]

पूर्वजीवन

[संपादन]

शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी कोल्हापूर संस्थान, ब्रिटीश भारत येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे आणि त्यानंतर रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते ब्रिटीश भारतीय सैन्यात किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले.

लष्करी कारकीर्द

[संपादन]

सुरुवातीची कारकीर्द

[संपादन]

सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.[२] केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.[३] ती बटालियन वायव्य सरहद्द प्रांत (NWFP) मधील मनझई येथे होती.[४] १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.[५] ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.[६] त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.[४]

दुसरे महायुद्ध

[संपादन]

१९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली कोल्हापूर संस्थानातील राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.[७] त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.[८] थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि कोहिमाच्या लढाईनंतर त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी इम्फाळ मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.[८] बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.[८] नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती ५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड अंतर्गत २ री पंजाब रेजिमेंट च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.[८] पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना आराकान मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.[८] विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - के.एस. थिमय्या (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.[८]

कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)

[संपादन]

जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने कानगॉच्या लढाईत भाग घेतला.[८] ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.[८] तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.[८] एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.[८] सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.[८] जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.[८] जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.[८] त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर (DSO) प्रदान करण्यात आला.[९] लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, ऑपरेशन झिपरचा भाग म्हणून ही बटालियन ब्रिटीश मलायाला जाणार होती. मात्र जपानने शरणागती पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती २५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.[४] १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना कर्नल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून ब्रिगेडियर रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. [४]

स्वातंत्र्योत्तर काळ

[संपादन]

भारताच्या फाळणीनंतर, ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या पाकिस्तानच्या अधिराज्याला शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी १९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.[४] ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना मेजर जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.[४]

चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ

[संपादन]

मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच भारतीय संस्थानिक सैन्याचे भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.[४]

कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया

[संपादन]

तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला कोरिया युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर, संयुक्त राष्ट्रांनी भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल के.एस. थिमय्या होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व युद्धबंदी कैद्यांचा ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.[४] ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर कीर्ती चक्र असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.[१०]

१९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील ५वी पायदळ डिव्हिजनचे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी ११ व्या कोअरचा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना लेफ्टनंट जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.[४]

GOC-in-C ईस्टर्न कमांड

[संपादन]

थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये लाँगजू घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.[११][१२][१३][१४] १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली एक्सरसाइज लाल किला आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.[१५]

पदांच्या तारखा

[संपादन]
बोधचिन्हपदघटकनियुक्तीची तारीख
सेकंड लेफ्टनंटब्रिटिश भारतीय सैन्य३० ऑगस्ट १९२६[१६]
लेफ्टनंटब्रिटिश भारतीय सैन्य३० नोव्हेंबर १९२८[१७]
कॅप्टनब्रिटिश भारतीय सैन्य३० ऑगस्ट १९३५[१८]
मेजरब्रिटिश भारतीय सैन्य१९४० (कार्यवाहू)[१९]

१८ नोव्हेंबर १९४० (तात्पुरते)[१९] ३० ऑगस्ट १९४३ (कायमस्वरूपी)[२०]

लेफ्टनंट कर्नलब्रिटिश भारतीय सैन्य१ एप्रिल १९४६ (युद्ध-कालीन कायमस्वरूपी)[२१]
कर्नलब्रिटिश भारतीय सैन्य१ एप्रिल १९४६ (कार्यवाहू)[२१]
ब्रिगेडियरब्रिटिश भारतीय सैन्य१३ जून १९४६ (कार्यवाहू)[२१]
मेजरभारतीय सैन्य१५ ऑगस्ट १९४७[note १][२२]
मेजर जनरलभारतीय सैन्य३० ऑगस्ट १९४९ (कार्यवाहू)

१ जानेवारी १९५० (कायमस्वरूपी, ३० ऑगस्ट १९४९ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह)[२३]

मेजर जनरलभारतीय सैन्य२६ जानेवारी १९५० (पुनर्नियुक्ती आणि बोधचिन्हात बदल)[२२][२४]
लेफ्टनंट जनरलभारतीय सैन्य१ जून १९५५ (स्थानिक)[२५]

१ फेब्रुवारी १९५७ (कायमस्वरूपी)[२६]


संदर्भ ग्रंथसूची

[संपादन]
  • थोरात, एस. पी. पी. (1985). फ्रॉम रेवेली टू रिट्रीट. अलाईड पब्लिशर्स. ISBN 978-8-17023-077-9.

(हे पुस्तक एस. पी. पी. थोरात यांचे आत्मचरित्र आहे. या पुस्तकात त्यांनी त्यांच्या लष्करी कारकिर्दीतील महत्त्वाचे अनुभव मांडले आहेत)

नोंदी

[संपादन]
  1. ↑ १९४७ मध्ये स्वातंत्र्य मिळाल्यावर भारत ब्रिटीश राष्ट्रमंडळात एक अधिराज्य बनला. परिणामी, ट्युडर क्राउन आणि चार-कोनी बाथ स्टार ("पिप") समाविष्ट असलेली ब्रिटीश सैन्याची पदचिन्हे कायम ठेवण्यात आली, कारण जॉर्ज सहावे हे भारतीय सशस्त्र दलांचे सरसेनापती होते. २६ जानेवारी १९५० रोजी भारत प्रजासत्ताक झाल्यावर, भारताचे राष्ट्रपती सरसेनापती बनले आणि क्राउनच्या जागी अशोक स्तंभ आला, तर "पिप" च्या जागी पाच-कोनी तारा वापरला जाऊ लागला.

संदर्भ

[संपादन]
  1. ↑ Praval, Major K. C. (2013). Indian Army After Independence (इंग्रजी भाषेत). Atlanta, GA: Lancer Publishers LLC. ISBN 978-1-935501-61-9.
  2. ↑ "Page 5766 | Issue 33198, 3 September 1926 | London ..." The Gazette. 30 January 2026 रोजी पाहिले.
  3. ↑ "Page 2817 | Issue 33377, 20 April 1928 | London Gazette | The Gazette". www.thegazette.co.uk (इंग्रजी भाषेत). 30 January 2026 रोजी पाहिले.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Thorat 1985.
  5. ↑ "Wayback Machine". www.thegazette.co.uk. 30 January 2026 रोजी पाहिले.
  6. ↑ "The London Gazette". thegazette.co.uk. 30 January 2026 रोजी पाहिले.
  7. ↑ "The London Gazette". thegazette.co.uk. 30 January 2026 रोजी पाहिले.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Barua, Pradeep (2003). Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps. Greenwood Publishing Group. p. 117. ISBN 978-0-27597-999-7.
  9. ↑ "Wayback Machine". www.thegazette.co.uk. 1 February 2026 रोजी पाहिले.
  10. ↑ "General Thorat's calmness saves situation" (PDF). archive.pib.gov.in. 6 February 2026 रोजी पाहिले.
  11. ↑ Phadke, Ramesh (2012-10-31). "The Two Myths of 1962 | Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses". idsa.in. 2020-08-31 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 2021-01-25 रोजी पाहिले.
  12. ↑ Singh, V. K. (2005-03-04). Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers (इंग्रजी भाषेत). SAGE Publishing India. p. 142. ISBN 978-93-5280-566-2.
  13. ↑ Mahalingam, V (2016-04-13). "Book review: 1962 The War That Wasn't". Times of India (इंग्रजी भाषेत). 2021-01-24 रोजी पाहिले.
  14. ↑ Verma, Shiv Kunal (2016). 1962: The War that Wasn't (इंग्रजी भाषेत). Aleph Book Company. ISBN 978-93-82277-97-2.
  15. ↑ Verma, Shiv Kunal (25 January 2016). "1962:The War That Wasn't". The Citizen (इंग्रजी भाषेत). The Citizen brings you extracts. 2018-08-31 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2021-01-24 रोजी पाहिले.
  16. ↑ "क्र. 33198". दलंडन गॅझेट. 3 September 1926. p. 5766.
  17. ↑ "क्र. 33458". दलंडन गॅझेट. 18 January 1929. p. 467.
  18. ↑ "क्र. 34204". दलंडन गॅझेट. 4 October 1935. p. 6219.
  19. 1 2 Indian Army List for October 1945 (Part I). Government of India Press. 1945. p. 149.
  20. ↑ "क्र. 36290". दलंडन गॅझेट. 17 December 1943. p. 5497.
  21. 1 2 3 The Quarterly Army List: December 1946 (Part I). HM Stationery Office. 1946. pp. 220v–x.
  22. 1 2 "New Designs of Crests and Badges in the Services" (PDF). Press Information Bureau of India - Archive. 8 ऑगस्ट 2017 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित (PDF).
  23. ↑ "Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)". The Gazette of India. 24 June 1950. p. 70.
  24. ↑ "Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)". The Gazette of India. 11 February 1950. p. 227.
  25. ↑ "Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)". The Gazette of India. 2 July 1955. p. 130.
  26. ↑ "Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)". The Gazette of India. 9 March 1957. p. 59.
"https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=एस.पी.पी._थोरात&oldid=2683275" पासून हुडकले