राज्य पुनर्रचना कायदा (इ.स. १९५६)

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

राज्य पुनर्रचना कायदा स्वतंत्र भारतातील १९५६ चा राज्य पुनर्रचना कायदा हा तत्कालीन प्रांतसीमा आणि प्रशासनासंबंधातील पुनर्रचनेचे एक मोठे पाऊल होते. ह्या कायद्याद्वारे भारतातील विविध प्रांत सीमा ह्या भाषेच्या आधारावर निश्चित करण्यात आल्या आणि तसा भारतीय संविधानात बदलदेखील करून घेण्यात आला. या बदलामुळे राज्यांचे मुख्य तीन प्रकार करण्यात आले, ए, बी,आणि सी आणि एक स्वतंत्र प्रकारचे राज्य.

स्वातंत्र्योत्तर काळातील प्रांत[संपादन]

"राज्य पुनर्रचना कायद्यापूर्वीच्या दक्षिण भारतात,मद्रास, हैदराबाद, कूर्ग, पॉंडेचरी, त्रावणकोर-कोचीन, मुंबई (बॉम्बे), व म्हैसूरह्या प्रांतांचा समावेश होता.

भाषावार प्रांत निर्मितीची प्रक्रिया आवघड होती, कारण पूर्वीचे ब्रिटीश प्रांत आणि विलिनी झालेली संस्थाने यांचे एकात्मीकरण करणे हि अवघड बनत गेले, कारण गेल्या ४००० वर्षापासून भारताच्या विविध भागात अनेक स्पष्ट असे भाषिक व सांस्कृतिक प्रदेश निर्माण झालेले होते, त्यामुळे, त्यांच्या एकात्मिकारानाच्या प्रक्रियेंतर्गत काही संस्थाने शेजारील प्रांतांना जोडण्यात आले, काही मोठ्या संस्थांनाना स्वतंत्र राज्ये बनवण्यात आली, तर काहीना केंद्र शासित क्षेत्र बनविण्यात आले.



राज्य आणि केंद्रशासित प्रदेशामध्ये रूपांतर ===राज्य पुनर्रचना कायदा, 1955 नुसार 1 नोव्हेंबर 1956 पासुन त्याची अमलबजावणी करण्यात आली. त्या द्वारे भाग - अ आणि भाग- ब राज्यांमधील फरक संपुष्टात आला. व भाग - क नुसार राज्ये रद्दबातल करण्यात आली. या कायद्यानुसार काहींची विलिनीकरण शेजारच्या राज्यात करण्यात आली तर काहींना केंद्र शासित प्रदेश बनवण्यात आले. अशा रीतीने, या कायद्याने भारतात 14 राज्ये व 6 केंद्रशासित प्रदेश निर्माण करण्यात आले. याद्वारे नवीन पहिली अनुसूची समाविष्ट करण्यात आली. व 7 व्या घटना दुरुस्ती (१९५६) द्वारे जुन्या पहिल्या अनुसूचीच्या जागी 14 राज्ये व ६ केंद्राशासित प्रदेश्यांची यादी समाविष्ठ करण्यात आली. राज्य पुनर्रचना कायदा साठी सर्वोच्च न्यायालयाचे माजी न्यायमूर्ती fajal ali यांच्या नेतृत्वाखाली येक तीन सदस्यीय समिती स्थापन करण्यात आली होती त्या समितीस पाक आयोग असेही म्हणत. या समितीने मुंबई हे स्वतंत्र किंवा गुजरात राज्याशी जोडावे, मराठवाडा व विदर्भ हे अलग अलग राज्य निर्माण करावा असे शासनास सुचविले. (संदिप राजेंद्र कुमावत,चाळीसगॉंव)

हेसुद्धा पहा[संपादन]

बाह्य दुवे[संपादन]