मराठी मुसलमान

मराठी मुसलमान

महाराष्ट्र भूमीशी शतकानुशतके एकरूप झालेले, मराठी भाषा बोलणारे आणि महाराष्ट्राच्या मातीत रुजलेले मराठी मुसलमान हे या भूमीचे अविभाज्य घटक आहेत. त्यांचा इतिहास, संस्कृती आणि महाराष्ट्राच्या उभारणीतील योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे, परंतु अनेकदा ते दुर्लक्षित राहते.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि महाराष्ट्राशी एकरूपता

महाराष्ट्रामध्ये इस्लामचा प्रवेश साधारणपणे ७ व्या शतकात, म्हणजेच अगदी सुरुवातीच्या काळात, व्यापारामुळे झाला. कोकण किनारपट्टीवर आलेल्या अरब व्यापाऱ्यांनी येथील स्थानिक लोकांशी संबंध प्रस्थापित केले आणि याच माध्यमातून इस्लामचा प्रसार झाला. त्यानंतरच्या काळात, विविध राजवटींच्या आगमनाने मुस्लीम लोकसंख्या महाराष्ट्रात वाढली. मात्र, हे लोक केवळ स्थायिक झाले नाहीत, तर ते येथील संस्कृतीशी पूर्णपणे समरस झाले. त्यांनी मराठी भाषा आत्मसात केली आणि स्थानिक चालीरिती, परंपरांशी जुळवून घेतले. भक्ती परंपरेप्रमाणेच, सुफी परंपरेतील मुसलमान संत /फकीर या महाराष्ट्रात प्रभावीपणे कार्यरत होते. शहाजी राजेंच्या मातोश्री उमाबाईंनी अहमदनगरजवळील शहाशरीफ पीराला (अहमदनगर जवळील मुकुंदनगर भागात तारकपूर बस स्टँडपाशी) नवस केल्यामुळे, त्यांनी आपल्या दोन्ही मुलांची नावे शहाजी व शरीफजी अशी ठेवली.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेत अनेक मुस्लीम मावळ्यांचा महत्त्वपूर्ण सहभाग होता. इब्राहिम खान, दौलत खान, सिद्दी इब्राहिम यांसारख्या वीरांनी शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात मोलाची कामगिरी बजावली. हे या गोष्टीचे द्योतक आहे की, धर्म कोणताही असो, महाराष्ट्राची भूमी आणि स्वराज्यासाठीच्या निष्ठा या सर्वसमावेशक होत्या.

मराठी मुसलमानांचे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनातील योगदान अतुलनीय आहे. वारकरी परंपरेतही अनेक मुस्लीम संतांचे योगदान आढळते. त्यांची अभंग रचना आणि भक्ती परंपरा महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक परंपरेचा एक अविभाज्य भाग बनली आहे.शेख महंमद महाराज हे वारकरी संप्रदायाचा प्रचार आणि प्रसार करत त्याचबरोबर त्यांचा सुफी संप्रदायाशी संबंध होता. त्यानुसार त्यांचा व्यासंग व योगसाधनाही बलवत्तर असावी असे म्हणता येईल.

आधुनिक काळातही, मराठी मुसलमानांनी कला आणि साहित्यात मोठे योगदान दिले आहे. शाहीर अमर शेख हे महाराष्ट्र राज्य स्थापनेच्या चळवळीतील एक अग्रगण्य नाव होते. त्यांच्या शाहिरीतून त्यांनी महाराष्ट्राच्या अस्मितेचा जागर केला.स्वरचित आणि इतरांचीही कवने ते प्रभावीपणे पेश करीत. गोवामुक्ति-आंदोलनातही त्यांनी मोठे योगदान दिले. चिनी व पाकिस्तानी आक्रमणांच्या वेळी आपल्या शाहिरीने त्यांनी लाखो रुपयांचा निधी देशासाठी गोळा केला.

त्याचप्रमाणे, लोकशाहीर बशीर मोमीन (कवठेकर) यांनी लावण्या, वगनाट्य आणि लोकगीते लिहून महाराष्ट्राची लोककला जिवंत ठेवण्याचे निःस्वार्थ कार्य केले. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे . मोमीन कवठेकर यांच्या रचना आजही लोकप्रिय आहेत आणि त्यातून महाराष्ट्राच्या समृद्ध सांस्कृतिक परंपरेची ओळख मिळते.

याशिवाय, संगीत, नाटक, साहित्य आणि चित्रपट क्षेत्रातही अनेक मराठी मुसलमानांनी आपली छाप पाडली आहे, ज्यामुळे महाराष्ट्राच्या कलाविश्वाला अधिक समृद्धी मिळाली आहे. डॉ. जब्बार पटेलांनी अनेक नाटके व चित्रपट दिग्दर्शित केले. राजकीय सारीपाटावरचे शह-काटशह मांडणारे ' सामना, सिंहासन, गो. नी. दांडेकरांच्या कादंबरीवर आधारीत 'जैत रे जैत, मुक्ता, पु ल. देशपांडेनी लिहिलेला 'एक होता विदूषक' असे चित्रपट त्यांनी दिग्दर्शित केले. अनेक पैलू असणाऱ्या महामानव भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे जीवनावर चित्रपट रेखाटण्याचे ही अवघड काम त्यांनी समर्पितपणे केले. या चित्रपटाला अनेक पुरस्कार मिळाले आणि जवळपास सर्व प्रमुख भारतीय भाषांत हा चित्रपट रूपांतरित झाला आहे.

सध्याच्या काळातील समस्या

१९९० नंतरच्या काळात, भारताच्या सामाजिक आणि राजकीय वातावरणात बदल झाले आणि त्याचा परिणाम मराठी मुसलमानांवरही झाला. सांप्रदायिक ध्रुवीकरणामुळे त्यांना अनेक नव्या समस्यांना सामोरे जावे लागले.

"'शिक्षण"': आजही अनेक मराठी मुसलमान कुटुंबांना शिक्षणापासून वंचित राहावे लागते. आर्थिक अडचणी, सामाजिक भेदभावामुळे शिक्षणाच्या संधी कमी मिळतात, ज्यामुळे त्यांच्या प्रगतीला खीळ बसते. दर्जेदार शिक्षणाचा अभाव हा त्यांच्या विकासातील एक मोठा अडथळा आहे. मुस्लिम समाजातील साक्षरता दर (literacy rate) राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा कमी आहे. मुस्लीम मुला-मुलींच्या शाळांमधील प्रवेशाचे प्रमाण कमी असून, गळतीचे प्रमाण (dropout rate) उच्च आहे, विशेषतः उच्च शिक्षणामध्ये. दर्जेदार शिक्षणाच्या संधींचा अभाव आणि शिक्षण संस्थांपर्यंत पोहोचण्यात येणाऱ्या अडचणी यामुळे त्यांची शैक्षणिक प्रगती खुंटली आहे. मदरशांमध्ये शिक्षण घेणाऱ्या मुलांचे प्रमाण कमी असून, बहुसंख्य मुस्लिम मुले औपचारिक शिक्षण पद्धतीतच आहेत, परंतु त्यांना पुरेसे शैक्षणिक सहाय्य मिळत नाही.

"'आर्थिक आणि रोजगाराची समस्या"': शिक्षणाच्या अभावामुळे आणि काही प्रमाणात असलेल्या पूर्वग्रहांमुळे नोकरीच्या संधी मर्यादित होतात. संघटित क्षेत्रात, विशेषतः खाजगी क्षेत्रात, त्यांना योग्य प्रतिनिधित्व मिळत नाही. यामुळे बेरोजगारीचे प्रमाण वाढते आणि आर्थिक स्थैर्य प्राप्त करणे कठीण होते.

मुस्लिम समाजात बेरोजगारीचे प्रमाण इतर समाजांच्या तुलनेत जास्त आहे. संघटित क्षेत्रात (organised sector), विशेषतः सरकारी नोकऱ्यांमध्ये आणि सार्वजनिक उपक्रमांमध्ये (PSUs) मुस्लिम समाजाचे प्रतिनिधित्व अत्यंत कमी आहे. त्यांचा मोठा भाग स्वयंरोजगार, घरगुती कामे आणि असंघटित क्षेत्रात कार्यरत आहे, जिथे त्यांना सामाजिक सुरक्षा आणि चांगल्या कामाच्या संधी मिळत नाहीत. बँकिंग सेवा आणि पतपुरवठा (credit access) मिळण्यात त्यांना अडचणी येतात, ज्यामुळे त्यांना व्यवसाय सुरू करणे किंवा वाढवणे कठीण होते

"'सामाजिक आणि पायाभूत सुविधांचा अभाव"' : मुस्लिम वस्ती असलेल्या अनेक भागांमध्ये (विशेषतः शहरी झोपडपट्ट्यांमध्ये) मूलभूत पायाभूत सुविधांचा (उदा. चांगले रस्ते, वीज, पाणी, आरोग्य सेवा) अभाव असतो. यामुळे त्यांच्या दैनंदिन जीवनावर परिणाम होतो आणि विकासाच्या संधी मर्यादित होतात. सामाजिक भेदभावामुळे त्यांना अनेक ठिकाणी घर मिळणे किंवा इतर सुविधा मिळणे कठीण होते.

"'१९९० नंतरचा धार्मिक द्वेष आणि त्याचे परिणाम"': बाबरी मशीद विध्वंस आणि त्यानंतरच्या घटनांनंतर समाजात धार्मिक तेढ वाढली. मराठी मुसलमानांनाही या धार्मिक द्वेषाचा सामना करावा लागला. त्यांना 'परके' मानले जाऊ लागले, त्यांच्या देशभक्तीवर संशय घेतला गेला. या धार्मिक द्वेषामुळे त्यांच्या मनात असुरक्षिततेची भावना वाढली आहे. काही उजव्या विचार सरणीच्या संस्था /संघटना आणि राजकीय पक्ष, हे सातत्याने सामाजिक सलोखा बिघडेल अशा प्रकारची भाषणे, प्रचार आणि कार्यक्रम राबवत आहेत आणि त्यामुळे मराठी बांधव (सर्व धर्मीय) यांच्यातील एकजूट कमी होत आहे, याचे मराठी मुसलमान समाजास वाईट वाटते.

उपाय आणि पुढील मार्गक्रमण

सच्चर कमिटी (उच्चस्तरीय समिती) ने २००६ मध्ये सादर केलेल्या आपल्या अहवालात भारतातील मुस्लिम समाजाच्या सामाजिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक स्थितीवर सखोल अभ्यास करून त्यांच्या मागासलेपणाची अनेक कारणे अधोरेखित केली. केंद्र आणि राज्य सरकारच्या विविध विभागांमध्ये, न्यायव्यवस्थेत, पोलीस दलात आणि इतर सार्वजनिक संस्थांमध्ये मुस्लिम समाजाचे प्रतिनिधित्व त्यांच्या लोकसंख्येच्या प्रमाणात खूपच कमी आहे. यामुळे प्रशासकीय निर्णय प्रक्रियेत त्यांचा आवाज ऐकला जात नाही आणि त्यांच्या समस्या योग्य प्रकारे मांडल्या जात नाहीत. काही प्रमाणात असलेल्या सामाजिक भेदभावामुळे आणि सांप्रदायिक दंगलींच्या पार्श्वभूमीवर मुस्लिम समाजात असुरक्षिततेची भावना वाढली आहे, ज्यामुळे त्यांच्यावर नकारात्मक सामाजिक आणि मानसिक परिणाम होतात.

मराठी मुसलमान हे महाराष्ट्राच्या मातीचेच आहेत. त्यांचे ऐतिहासिक योगदान, सांस्कृतिक क्षेत्रातील सहभाग आणि त्यांनी जपलेली मराठी अस्मिता ही महाराष्ट्राच्या सर्वसमावेशकतेचे प्रतीक आहे. त्यांना भेडसावणाऱ्या शिक्षण, नोकऱ्या आणि धार्मिक द्वेषाच्या समस्यांवर समाजाने आणि शासनाने एकत्रितपणे लक्ष देणे आवश्यक आहे. त्यांच्या योगदानाला योग्य मान्यता देऊन आणि त्यांच्या समस्यांचे निराकरण करूनच आपण खऱ्या अर्थाने महाराष्ट्राच्या एकतेला बळकटी देऊ शकतो आणि मराठी मुसलमानांना सन्मानाने जगण्याचा अधिकार प्राप्त करून देऊ शकतो. महाराष्ट्राच्या विकासात मराठी मुसलमानांचे योगदान नेहमीच महत्त्वाचे राहील आणि त्यांची ओळख ही महाराष्ट्राच्या बहुलतावादी संस्कृतीचा अविभाज्य भाग म्हणून जपली जावी, हेच अपेक्षित आहे.