पारिजातक

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
" | पारिजातक किंवा प्राजक्त
पारिजातक
पारिजातक
" | शास्त्रीय वर्गीकरण
  • संस्कृत- पारिजात
  • हिंदी- पारिजात, शेफाली, हरसिंगार
  • बंगाली-
  • गुजराती-
  • मळ्यालम-
  • तामिळ-
  • तेलुगू-
  • इंग्रजी- Night-flowering Jasmine
  • लॅटीन- Nyctanthes arbor-tristis

पारिजात किंवा पारिजातक किंवा " प्राजक्त" ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

पारिजातकाची पाने

वर्णन[संपादन]

पारिजात ही भारतात उगवणारी एक औषधी झाड आहे. ह्याच्या फुलांचा सुगंध मनमोहक आहे. या फुलांना हरसिंगार, शेफालिका, नालकुंकुमा, रागपुष्पी, खरपत्रक, अशी अनेक नावे आहेत. या फुलांना कोरल जास्मीन, नाईट जास्मीन या नावांबरोबरच त्याच्या रात्री गळणाऱ्या पांढऱ्याशुभ्र फुलामुळे ‘ट्री ऑफ सॉरो’ असेही नाव आहे. याचे शास्त्रीय नाव ‘निक्टॅन्थस आर्बोर ट्रीस्टिस’ आहे. हा वृक्ष जास्त प्रमाणात हिमालयाच्या पायथ्याशी आढळणारा तसेच इतरत्रही नैसर्गिकरीत्या उगवणारा हा पारिजात "प्राजक्त" म्हणूनही ओळखला जातो. आता मात्र तो उपवनात तसेच घरच्या बागेतही हौसेने लावला जातो. याच्या फांद्या पाच-सात मीटर उंच, चौकोनी आणि खरखरीत असतात. त्यावर समोरासमोर येणारी तळव्या एवढी मोठी, काळपट हिरवी, दंतूर कडांची पानेही खरखरीत असतात. याचे पानावर टोकाकडून देठाकडे बोट फिरविल्यावर, त्यावर काटे असल्याचा भास होतो. या पानांचा उपयोग प्राचीन काळी जखमांच्या उंचावलेल्या कडा घासण्यासाठी केला जात असे.

== उत्पत्तिस्थान

 पारिजात किंवा पारिजातक हे समुद्रमंथनातुन  
 निर्माण झालेल्या  चौदा रत्नापैकी एक रत्न  
 आहे.समुद्र मंथनातुन पहिल्यांदा कालकुट
 विष,नंतर कामधेनु गाय, उच्चैःश्रवा 
 घोडा,ऐरावत हत्ती,कौस्तुभ मणी, कल्पद्रुम
 ग्रंथ,अप्सरा रंभा,लक्ष्मी,मदिरा,चंद्र , नंतर  
 पारिजात वृक्ष,पांचजन्य शंख,वैद्य धन्वंतरी,
 शेवटी अमृत.यातील काही वस्तु असुरांनी तर  
 काही वस्तु देवांनी घेतल्या.
 इंद्राने ऐरावत, रंभा बरोबरच, पारिजात वृक्ष 
 घेतला.पारिजात वृक्ष स्वर्गातील नंदनवनात
 लावला.विशेष म्हणजे या वृक्षाची फुले घेण्याची
 परवानगी फक्त उर्वशीलाच होती.
 या झाडाची फुले रात्री फुलतात.रात्री फुले तोडत 
 नसल्याने , सकाळी पुर्ण उमलून फुले खाली 
 पडलेली असतात किंवा झाड हलवून खाली  
 पडलेला फुलांचा सडा वेचण्याची पध्दत आहे.
 अशी लाख फुले वेचुन, देवाला वाहण्याचा
 संकल्प म्हणजे लाखोली वाहण्याचा संकल्प.
 ही फुले, लक्ष्मी,भगवान शंकर यांना प्रिय आहेत.
 हिंदीमध्ये हरसिंगार म्हणजे देवदेवतांचे
 अलंकार असे म्हटले जाते.पारिजात हे सात
 पाकळ्यांचे फुल आहे.या फुलांचा दांडा लाल
 रंगाचा असतो.या झाडाखाली बसले असता
 थकवा दूर  होतो.फुलांचा रस ज्वर आणि 
 वातरोगावर गुणकारी तर फुलांच्या काढ्याने  
 कंबरेचे दुखणे नाहीसे होते.
 पारिजाताला प्राजक्त,शेफाली अशीही नांवेही
 आहेत.पारिजात हे असे एकमेव फुल आहे ,
 की जे जमिनीवर पडले असले तरी,
 जमिनी वरून उचलल्यानंतर देवांना अर्पण
 केले जाऊ शकते.
 स्वर्गातुन पृथ्वीवर आलेली एकमेव वस्तु म्हणजे  
 पारिजात वृक्ष. तो पृथ्वीवर कसा आला त्याची  
 गोष्ट अशी....
 पारिजातकाचे फुल स्वर्गातुन प्रथम नारदांनी
 आणले व श्रीकृष्णाच्या कडे घरी भेटायला गेले
 असताना ,श्रीकृष्णांना दिले.श्रीकृष्णांनी शेजारी  
 बसलेल्या रुक्मीणीला दिले.रुक्मिणीला ते फुल
 फार आवडले.ही गोष्ट नंतर सत्यभामा समजली.
 तिने या फुलाचे झाड आणण्याचा,हट्ट
 श्रीकृष्णाकडे केला. श्रीकृष्ण स्वतः स्वर्गात    
 पारिजात वृक्ष आणण्यासाठी गेले.इंद्रानी वृक्ष
 द्यायला नकार दिला.शेवटी आदितीने मध्यस्थी
 करून इंद्राला पारिजात वृक्ष ,श्रीकृष्णाला
 द्यायला सांगितला.इंद्राने वृक्ष दिला,पण देताना
 या वृक्षाला फळे येणार नाहीत असा शाप दिला.
 श्रीकृष्णाने तो वृक्ष आणुन सत्यभामेला दिला.
 रुक्मिणीच्या महालात गेल्यावर रुक्मिणीने 
 विचारले, मला तुम्ही पारिजातक वृक्षाचे एकच
 फुल दिले, पण वृक्ष सत्यभामेच्या दारात
 लावला असे का?.श्रीकृष्णाने उत्तर दिले,तुला
 वृक्ष कशाला हवा?,तो तेथेच बरा, फुले मात्र
 तुझ्या अंगणात पडतील. हे ऐकुन रुक्मीणीचे
 समाधान झाले.

उपयोग[संपादन]

या झाडाची ४-५ 'हिरवी' पाने घेऊन त्याची चटणी करुन त्याला २०० मिली पाण्यात टाकून ते पाणी ५० मिली (१/४ काढा) राहेपर्यंत उकळावे. हे पाणी शरीराच्या जोडांचे दुखण्यावर प्रभावशाली आहे. या पाण्याचे सकाळी काहीही न खातापिता सेवन केले असता, शरीराच्या जोडांचे दुखणे कमी होण्यास मदत होते चिकुनगुनिया मुळे उद्भवणाऱ्या सांधेदुखीवर तसेच गुडघेदुखीवर (आर्थरायटिस) देखील याचा उपयोग होतो.मलेरियागृध्रसी (सायटिका) या रोगांवरदेखील हे उपयोगी आहे.[१]

इतर[संपादन]

'बहरला पारिजात दारी, फुले कां पडती शेजारी' हे एक मराठी नाटकातील गाणे आहे. पारिजातकाचे झाड स्वर्गातून कृष्णाने पृथ्वीवर आणले. हे झाड कोठे लावावे यावरून सत्यभामा आणि रूक्मिणी यांच्यात वाद झाला. कृष्णाने ते सत्यभामाच्या अंगणी अशा ठिकाणी लावले की फुले उमलल्यावर रुक्मिणीच्या अंगणात पडावे. पारिजातकाच्या फुलांचा रंग हा पाकळ्या पांढर्याशुभ्र रंगाच्या मात्र देठ आणि पाकळीची मधली बाजु ही भगव्या म्हणजेच Orange रंगाची असते.

बाह्य दुवे[संपादन]


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]

  1. ^ बिंबिमा.कॉम हे संकेतस्थळ (इंग्रजी मजकूर) Medicinal use of Harsingar(Night jasmine)/Direction for uses Check |दुवा= value (सहाय्य). दि. १३/०३/२०१७ रोजी पाहिले. |ॲक्सेसदिनांक= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)