पतनियंत्रण

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
पतनियंत्रण 
माध्यमे अपभारण करा
Wikipedia-logo-v2.svg  विकिपीडिया
अधिकार नियंत्रण
no fallback page found for autotranslate (base=Translations:Template:Wikidata Infobox/i18n/msg-editlink-alttext, lang=mr)
पतनियंत्रण (mr); ಉದ್ದರಿ ನಿಯಂತ್ರಣ (kn); Credit control (en); Credit control (fr); credit control (hi)


Broom icon.svg
या लेखातील मजकूर मराठी विकिपीडियाच्या विश्वकोशीय लेखनशैलीस अनुसरून नाही. आपण हा लेख तपासून याच्या पुनर्लेखनास मदत करू शकता.

नवीन सदस्यांना मार्गदर्शन
हा साचा अशुद्धलेखन, अविश्वकोशीय मजकूर अथवा मजकुरात अविश्वकोशीय लेखनशैली व विना-संदर्भ लेखन आढळल्यास वापरला जातो. कृपया या संबंधीची चर्चा चर्चापानावर पहावी.


१.पतनियंत्रण (credit control)

         पतनियंत्रण म्हणूनही मध्यवर्ती बॅंक कार्य करीत असते. मध्यवर्ती बॅंक स्वतः चलननिर्मिती करीत असल्याने तीच पत पैशाचे प्रभावीपणे नियंत्रण करू शकते.

          मध्यवर्ती बॅंक पतनियमन करते. त्यासाठी संख्यात्मक आणि गुणात्मक साधने वापरते. मध्यवर्ती बॅंक चलनविषयक धोरणाशी संबंधित पतनियंत्रणाचे काम करते. पतनियंत्रण म्हणजे ‘ पत व्यवहाराची एकूण व्यवहाराशी सांगड घालणे होय."

भारतीय रिझर्व्ह बॅंक कायदा १९३४ आणि बॅंकिंग विनिमय कायदा १९४९ अन्वये, भारतीय रिझर्व्ह बॅंकेला पतनियंत्रणाच्या पद्धती ठरविण्यासाठी कायदेशीर अधिकार देण्यात आले. आहेत. अर्थव्यववस्थेत स्थैर्य निर्माण करणे या कामाबरोबर भारतीय रिझर्व्ह बॅंक चलनपुरवठा आणि बॅंक पतपुरवठा दोन महत्त्वाच्या विभागांवर लक्ष ठेवून असते.

            १ बॅंकेच्या कर्जपुरवठ्यात नियमितता आणि नियंत्रण असावे. यासाठी रिझर्व्ह बॅंक असे नियम करत असते की, जेणेकरून त्यांना पतपुरवठा करणे सोइचे जाते.

            २. ज्या वेळेला बॅंकेकडे खूप पैसे असतो, तेव्हा पतपुरवठा नियंत्रित करणे गरजेचे असते आणि ज्या वेळेला बॅंकेकडे पैसे / निधी नसतो तेव्हा मुद्रा – नीती शिथिल होते. उदा. रोखता निधीचे प्रमाण कमी होते आणि मुद्रा – बाजारात तरलता वाढते.

             थोडक्यात याद्वारे चलन अतिवृधी व चलनघटक नियंत्रित केली जाते.

             ३. ज्या वेळेला एकत्रित बॅंक कर्ज नियंत्रित केले जाते तेव्हा खासगी क्षेत्राला जादा अर्थपुरवठा आणण्यावर बंधन आणले जाते.

              केवळ व्यापारी बॅंकांवर रिझर्व्ह बॅंकेचे हे पतनियंत्रणाचे हत्यार चालते, असे नाही. हे नियंत्रण सर्व वित्तीय संस्थांना लागू आहे. पतनियंत्रणासाठी रिझर्व्ह बॅंकेकडे सर्व प्रकारची पारंपारिक तसेच आधुनिक साधनांचा वापर करतात. तसेच ते व्यापारी बॅंकांना आपल्या कर्जविषयक धोरणात बदल करण्याचा आणि व्याजाच्या दरात बदल करण्यासंबंधी आदेश देऊ शकतात.