गुरु ग्रंथ साहिब

गुरू ग्रंथ साहेब ग्रंथाची गुरू गोविंदसिंग यांची प्रत, पाटणा. चित्रात दिसत असलेली अक्षरे मूलमंत्र नावाने प्रसिद्ध आहेत

गुरुग्रंथ साहेब (हिंदी: गुरुग्रंथ साहिब) हा शीख धर्मीयांचा धर्मग्रंथ असून त्यास शिखांचा अकरावा व अंतिम गुरू मानले जाते. शिखांचे दहावे गुरू गुरू गोविंदसिंग यांचा आदेश : 'सब सिखन को हुकूम है, गुरू मान्यो ग्रंथ' (सर्व शिखांना असा हुकूम आहे की त्यांनी 'ग्रंथसाहेब'ला आपला गुरू मानावे.)

योगदान

तीन प्रमुख शीख ग्रंथ (आदि - दशम - सरबलोह) एकत्र ठेवून त्यांचे वाचन केले जात आहे, नांदेड, महाराष्ट्र

गुरु ग्रंथ साहिबमधील स्तोत्रांच्या योगदानाची संख्या

  गुरु नानक (16.53%)

  गुरु अंगद (1.10%)

  गुरु अमर दास (15.38%)

  गुरु राम दास (11.52%)

  गुरु अर्जन (32.63%)

  गुरु तेग बहादूर (5.92%)

  Other (16.92%)

गुरू ग्रंथ साहिबमध्ये प्रामुख्याने खालील शीख गुरूंच्या स्तोत्रांचा समावेश आहे: गुरू नानक, गुरू अंगद, गुरू अमर दास, गुरू राम दास, गुरू अर्जन आणि गुरू तेग बहादूर. जरी या सहा गुरूंचे लेखन गुरू ग्रंथ साहिबमध्ये समाविष्ट असल्याचे मोठ्या प्रमाणावर मान्य केले जात असले तरी, काहीजण असा युक्तिवाद करतात की गुरू हर राय आणि गुरू गोविंदसिंह यांच्या रचनांचा देखील यात समावेश आहे. 'सलोक महल्ला सातवा' (७) आणि 'दोहरा महल्ला दशवा' (१०) हे काहींनी अनुक्रमे सातव्या आणि दहाव्या गुरूंना समर्पित केले आहेत. यात तेरा हिंदू भक्ती चळवळीतील 'संत कवी' आणि दोन मुस्लिम संत कवींची स्तोत्रे आणि वचने देखील आहेत. काही पानांमध्ये गुरूंच्या मूर्तीपूजेबद्दलची वचने देखील गुंफलेली आहेत, जसे की गुरू नानक यांच्याबद्दलची, जी भाटांनी रचलेली आहेत. स्तोत्रे आणि वचने वेगवेगळ्या लांबीची आहेत, काही खूप मोठी आहेत, तर काही फक्त काही ओळींची आहेत. एकतीस रागांपैकी बावीस रागांमध्ये 'भगतांचे' योगदान आहे. खाली योगदानकर्त्यांची यादी दिली आहे ज्यांची स्तोत्रे गुरू ग्रंथ साहिबमध्ये आहेत, तसेच त्यांनी दिलेल्या स्तोत्रांची संख्या देखील दिली आहे:

शीख गुरू:

• गुरु नानक देव (974)
• गुरू अंगददेव (62)
• गुरु अमर दास (907)
• गुरु राम दास (679)
• गुरू अर्जुनदेव (2218)
• गुरु तेग बहादूर (116)

भगत:

• भगत कबीर (541)
• भगत जयदेव (2)
• भगत रामानंद (1)
• भगत नामदेव (60)
• भगत त्रिलोचन (5)
• भगत परमानंद (1)
• भगत पिपा (1)
• भगत सैन (1)
• भगत सूरदास (1)
• भगत रविदास (41)
• बाबा सुंदर (6)
• बलवंद राय (1)

भट

• भट बल्ह (1)
• भट भल्ह (5)
• भट भिका (2)
• भट गयंद (13)
• भट हरबंस (2)
• भट जलप (5)
• भट कीरत (8)
• भट कलशर (54)
• भट मथुरा (14)
• भट नल्ह (16)
• भट सल्ह (3)

पीर:

• भगत फरीद (134)
• भगत भिकन (2)
• भगत बेनी (3)
• भगत साधना (1)
• भगत धन्ना (4)

गुरशीख:

• भाई सत्ता (4)
• बलवंद राय (8)
• भाई मर्दाना (12)
• बाबा सुंदर (10)
• भाई प्यारा (53)

गुरू ग्रंथ साहिबच्या विविध योगदानकर्त्यांचे जन्मस्थान दर्शवणारा नकाशा

या ग्रंथात केवळ शीख गुरूंचाच उपदेश नाही तर यात भारतातील अनेक प्रांत, भाषा व जातीत जन्मलेल्या विविध संतांचे उपदेश आहेत. हा ग्रंथ जुनी पंजाबी (गुरुमुखी), मराठी, ब्रज, अवध आदी बोलींनी सुशोभित आहे.

महत्त्व

श्री गुरू ग्रंथ साहिब हा शिखांचा गुरू शब्द आहे. साहिब आणि श्री आदरणीय आहेत; गुरू हा शब्द गुरियाईचा वारस असण्याशी संबंधित आहे आणि आदि हा शब्दशः महिना किंवा पहिला आहे, जो या शास्त्राला दसम ग्रंथ, शिखांचा दुसरा पवित्र ग्रंथ, ज्यामध्ये दहावे गुरू गोविंद सिंग जी यांचे श्लोक आहेत, यापासून वेगळे केले आहे. गुरू ग्रंथसाहिबच्या ग्रंथांचे लेखक विविध वर्ग आणि संप्रदायांचे होते; त्यात हिंदू आहेत, मुस्लिम आहेत आणि नीच-उच्च जातीचे लोकही आहेत.

गुरुग्रंथ साहेबासंबंधी मराठी पुस्तके

• श्री गुरू ग्रंथ साहिब : एक अवलोकन (दिलीप गोगटे)

संदर्भ

मागील: गुरू गोविंदसिंग	गुरूग्रंथ साहेब विद्यमान	पुढील: -
शिखांचे अकरा गुरू
गुरू नानकदेव | गुरू अंगददेव | गुरू अमरदास | गुरू रामदास | गुरू अर्जुनदेव | गुरू हरगोबिंद | गुरू हर राय | गुरू हरकिशन | गुरू तेगबहादूर | गुरू गोबिंदसिंग | (यानंतर गुरू ग्रंथसाहिब ग्रंथास कायमस्वरूपी गुरू मानले जाते.)