उखाणे

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search


Info talk.png
या लेखात उखाण्यांबद्दल केवळ वैश्वकोशीय स्वरूपाची माहिती लिहावी. संकल्पना समजावण्यापुरती मोजकी उदाहरणे वगळता उखाण्यांचे संकलन या लेखात अपेक्षित नाही. अशा संकलनासाठी विकिक्वोट या विकिपीडियाचा सहप्रकल्प वापरावा.

अप्रत्यक्षपणे व्यक्तीचे नाव घेण्याकरिता किंवा अप्रत्यक्षपणे एखादी वस्तू/घटना सुचवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या काव्यमय पंक्तींना उखाणा असे म्हणतात. हा मराठी संस्कृतीतील वैशिष्ट्यपूर्ण काव्यप्रकार आहे. पारंपरिक कौटुंबिक व्यवस्थेत पत्नीने पतीचे नाव चार चौघात उच्चारणे टाळले जात असे [ संदर्भ हवा ]. महाराष्ट्रात विवाह कार्यक्रम आणि इतर विशिष्ट प्रसंगी ज्येष्ठ व्यक्तींनी नाव घेण्यास सांगितल्यानंतर पतीचे नाव एखाद्या काव्यमय पंक्तीत गुंफून अप्रत्यक्षरित्या घेत असते. नवरेसुद्धा आपल्या पत्‍नीचे नाव अशाच रीतीने घेतात.

शब्द व्युत्पत्ती[संपादन]

परंपरेचा इतिहास[संपादन]

प्रथेची वैशिष्ट्ये[संपादन]

सांस्कृतिक स्थान[संपादन]

उखाण्याचा विनोदात उपयोग[संपादन]

उदाहरणे[संपादन]

  • हिमालय पर्वतावर बर्फाच्या राशी ..... चे नाव घेते हळदी-कुंकवाच्या दिवशी
  • बटन दाबताच लागतो दिवा ...चा सहवास मला नेहमी हवा.
  • भाजीत भाजी मेथीची.........माझ्या प्रीतीची
  • चांदीच्या ताटात मटणाचे तुकडे घास भरवते मेल्या तोंड कर इकडे.
  • शर्वरीच्या फुलांचा सडा पडला अंगणी.....ची मी आहे अर्धागिनी.
  • साजूक तुपात नाजूक चमचा ....रावांचे घेते नाव राखते मन तुमचा.

लग्नातील मराठी उखाणे[संपादन]

लहान लहान पण यमकबद्ध अशा वाक्यरचनेतून स्त्रिया आपल्या पतीचे नाव कुशलतेने गुंफून घेतात, त्या प्रकाराला उखाणा म्हणतात. ही प्रथा महाराष्ट्रीय विवाहात अत्यंत लोकप्रिय आहे. लग्नातील नवऱ्यासाठी व नववधूसाठी लागणारे उखाणे.[१]

माझा एक मित्र निखिल पाटील कोकण रेल्वे मध्ये अभियंता आहे. त्याच्या लग्नात त्याच्या बायकोने कोकण रेल्वे, कोल्हापूर यांना कव्हर करणारे काही उखाणे घेतले ते खालीलप्रमाणे,

धन्य ती माऊली, जिने झिजवली आपली काया,

कोकण रेल्वेत अभियंते आहेत, निखिल राव माझे राया..


कोकणाची वाट, जरा अवघडच घाट,

निखिल रावांच्या साथीने जाईल, आमची, संसाराची रेल्वे सुसाट..


निखिल रावांनी रेल्वे कोकणाकडे वळवली

पण माझ्या प्रेमात, त्यांनी ती यवलुजमध्येच फिरवली.


कोल्हापुरातून कोकणात पाठवली रेल्वेने भाजी

निखिलराव आहेत माझ्यावर राजी


कोल्हापुरातून कोकणला पाठवला रेल्वेने मेवा

निखिल रावांचं नाव घेते, करून त्यांच्या माऊलीची सेवा


कोल्हापुरातून कोकणात पाठवलं रेल्वेने दही

सासरेबुवांच्या धाकात, राहीन गं मी बाई

कोल्हापुरातून कोकणात पाठवली रेल्वेने खारी

निखिल रावांच नाव घेते, ननंद माझी भारी

कोल्हापुरातून कोकणात पाठवली रेल्वेने सुई

आमच्या यांच्या मित्रांचा गोतावळा मोठा ग बाई.

कोल्हापुरातून कोकणात पाठवला रेल्वेने जोंधळा

निखिल रावांच नाव घेते ते, तुझ्यात जीव रंगला


नवीन घरामध्ये, मन गेलं गांगरून…

__रावांच्या मायेची, शाल घेते पांघरून…

Read More Marathi Ukhane

फुगडयांचे उखाणे[संपादन]

फुगडी खेळताना मुली, स्त्रिया उखाण्यांच्या स्पर्धा करून, खेळात रंग भरतात, त्यामुळे अजिबात दमायला होत नाही. फुगडी खेळताना देखील मुलीबाळी असे उखाणे घालीत असतात आणि मोठ्या बायका सहजगत्या बोलताना सुद्धा म्हणींचा वापर करताना दिसून येतात. जी गोष्ट बोलायची ती साधी सरळ अशी न बोलताना काव्यमय रीतीने बोलणे त्यांना अधिक आवडते.[२]

जानपद उखाणे[संपादन]

लहान लहान पण यमकबद्ध अशा वाक्यरचनेतून स्त्रिया आपल्या पतीचे नाव कुशलतेने गुंफून घेतात, त्या प्रकाराला उखाणा म्हणतात.[३]

रुखवताचे उखाणे[संपादन]

रुखवत उचलताना वराकडील महिलांना उखाणा म्हणावा लागे, ते शुभ समजले जाई. पतीचे नाव घेताना जसे उखाणे घालतात तसेच ते 'रुखवता'चे वेळीहि घालतात. मात्र या प्रकारच्या उखाण्यामध्ये अतिशयोक्तीची भाषा अधिक असते वा विनोदाला भरपूर वाव दिला जातो. म्हणून अशा उखाण्यांना फोडणी अगर लवंगी मिरचीची उपमा दिली जाते. 'रुखवता'साठी वापरल्या जाणार्‍या उखाण्यांच्यामुळे कित्येकदा लग्नघरातील वातावरण भारी तंग होऊन भांडणे उभी राहतात. परंतु- "आला आला रुखवत, त्यावर ठेवला भोत,वाकडा तिकडा आणा घालू नका दुहीकडच जमलय गोत" असा इषारा देऊन त्याला पायबंद घातला जातो![४]

पुस्तके[संपादन]

उखाण्यांचा संग्रह असलेली मराठीत अनेक पुस्तके आहेत, त्यांपैकी काही ही :-

  • अनुबंध (हेमलता पंडित)
  • उखाणा घ्या उखाणा (संध्या मुधोळकर)
  • उखाणे (अनुराधा तांबोळकर)
  • उखाणे (प्रतिभा शिराळकर)
  • उखाणे घ्या म्हणी सांगा (मेघना कदम)
  • उखाण्यांची खाण (संकलक - प्रा. उपेंद्र कुलकर्णी)
  • निवडक उखाणे (लता बहिरट)
  • निवडक उखाणे व स्त्रीगीते (उमा प्रकाशन)
  • बंध रेशमाचे (हेमलता य. पंडित आणि विजया बा. कंबागी)
  • बहारदार उखाणे (हेमलता पंडित)
  • सर्वोत्तम उखाणे (विद्या फडके)



Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.
  1. ^ "लग्नातील उखाणे". 
  2. ^ "फुगडयांचे उखाणे". 
  3. ^ "जानपद उखाणे". 
  4. ^ "रुखवताचे उखाणे".