अष्टदर्शने

अष्टदर्शने हे विंदा करंदीकर यांनी लिहिलेले मराठी पुस्तक आहे. यात सात युरोपीय व एक भारतीय तत्वज्ञ व त्यांच्या तत्वज्ञानाचे ओवीरूपात वर्णन आहे.

या पुस्तकास २००३चा ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला. अष्टदर्शने या संग्रहात आठ तत्त्वज्ञांचे विचार त्यांनी सोप्या रचनांमध्ये मांडले आहेत. याच संग्रहाकरता त्यांना ज्ञानपीठ पुरस्कार प्राप्त झाला आहे. आशयगर्भित पण सोपी शब्दरचना करणारे विंदा आपल्या कवितांतून वैश्विक सत्य धुंडाळत राहिले. विंदांच्या काव्यात व्यक्तिगत भावजीवनापासून सामाजिक वास्तवापर्यंतचे व्यापक अनुभव पाहायला मिळतात. त्यांची कविता प्रयोगशील आहे. विंदांना ललित पारितोषिक समितीचे क्रिटिक्स ऍवॉर्ड, सिनीयर फुलब्राईट, कबीर सन्मान, सोव्हिएत लँड नेहरू लिटररी ऍवॉर्ड, जनस्थान पुरस्कार तसेच साहित्य अकादमीची फेलोशिपही मिळाली आहे.

लेखन

करंदीकर यांनी या ग्रंथासाठी केलेले चिंतन आणि संशोधन हे त्यांच्या सखोल व्यासंग आणि चिकित्सक वृत्तीचे द्योतक आहे. हा काव्यसंग्रह लिहिण्यापूर्वी त्यांनी पाश्चात्य तत्त्वज्ञानाचा केवळ वरवरचा अभ्यास न करता, प्रत्येक तत्त्वज्ञाच्या मूळ ग्रंथांचे आणि त्यांच्यावरील भाष्यांचे सूक्ष्म वाचन केले होते. करंदीकरांनी या तत्त्वज्ञांच्या सिद्धांतांच्या अभ्यासाबरोबर त्यांच्या जगण्यातील विसंगती, त्यांचे संघर्ष आणि त्यांच्या काळातील सामाजिक परिस्थिती यावरही सखोल चिंतन केले. एखाद्या तत्त्वज्ञाचा विचार काव्यात्म रूपात मांडताना त्यातील तर्कसंगतीला धक्का लागू नये, यासाठी त्यांनी कित्येक महिने मनन आणि टिपणे काढण्याचे काम केले होते. कठीण तात्विक संकल्पनांना मराठी भाषेच्या लयीत आणि प्रतिमांमध्ये उतरवण्यासाठी त्यांनी केलेली ही वैचारिक पूर्वतयारी अष्टदर्शने या कलाकृतीला एका वेगळ्या उंचीवर नेते.

तत्त्वज्ञांचे चित्रण

थेलीस

विंदा करंदीकर थेलीसचे चित्रण पाश्चात्य तत्त्वज्ञानाचा आद्य प्रणेता आणि सृष्टीच्या मुळाशी असलेल्या पाण्याचे महत्त्व जाणणारा द्रष्टा म्हणून करतात. विश्वाचे मूळ शोधताना अलौकिक ईश्वरी शक्तीऐवजी पाणी या भौतिक तत्त्वाचा आधार घेणारा थेलीस, कवीच्या नजरेतून विज्ञानाचा पाया रचणारा पहिला विचारवंत ठरतो. त्याच्या जिज्ञासेला कवीने एका बालसहज कुतूहलाशी आणि मानवी बुद्धीच्या पहिल्या झेपेशी जोडले आहे.

सॉक्रेटीस

सॉक्रेटीसचे चित्रण करंदीकर एका निर्भय आणि प्रश्न विचारणाऱ्या सत्यान्वेषकाच्या रूपात करतात. जो स्वतःच्या अज्ञानाची कबुली देतो आणि इतरांच्या ढोंगी ज्ञानाचे वाभाडे काढतो, असा सॉक्रेटीस कवीला मोहवतो. न्यायासाठी विषाचा पेला हसतमुखाने पिणारा हा तत्त्वज्ञ केवळ विचारांची मांडणी करत नाही, तर आपले विचार जगणारा आणि त्यासाठी प्राणांचे बलिदान देणारा एक नैतिक महापुरुष म्हणून समोर येतो.

प्लेटो

प्लेटोच्या चित्रणात करंदीकर त्याच्या आयडिया (Idea) किंवा प्रतिरूप सिद्धांतावर भर देतात. हा तत्त्वज्ञ या भौतिक जगाला केवळ एक सावली मानतो आणि पलीकडच्या नित्य सत्याचा शोध घेणारा एक कल्पक कवी वाटतो. त्याच्या रिपब्लिक मधील आदर्श राज्याच्या संकल्पना आणि त्यातील कल्पकता करंदीकरांनी अत्यंत प्रभावीपणे मांडली असून, प्लेटोला एका स्वप्नद्रष्ट्या प्रतिभेचा धनी म्हणून रंगवले आहे.

ॲरिस्टॉटल

ॲरिस्टॉटलचे चित्रण करंदीकर एका शिस्तबद्ध, विश्लेषक आणि तर्कनिष्ठ शास्त्रज्ञाच्या रूपात करतात. निसर्गातील प्रत्येक गोष्टीचे वर्गीकरण करणारा आणि कार्यकारणभावाचा शोध घेणारा ॲरिस्टॉटल हा प्लेटोपेक्षा वेगळा, अधिक वास्तववादी वाटतो. कवीने त्याच्या मध्यममार्गी (गोल्डन मीन) विचारांचा उल्लेख करत त्याला मानवी बुद्धीचे अफाट क्षितिज व्यापणारा एक अष्टपैलू विचारवंत मानले आहे.

देकार्त

आधुनिक तत्त्वज्ञानाचा जनक मानल्या जाणाऱ्या डेकार्टचे चित्रण करंदीकर एका संशयवाद्याच्या रूपात करतात, जो प्रत्येक गोष्टीवर शंका घेत शेवटी स्वतःच्या अस्तित्वापर्यंत पोहोचतो. 'मी विचार करतो म्हणून मी आहे' (कॉगिटो एर्गो सुम) या सूत्रातून मानवी विवेकाची प्रतिष्ठा मांडणारा डेकार्ट कवीला एका नवीन युगाचा प्रारंभ करणारा वाटतो, ज्याने मध्ययुगीन अंधश्रद्धेच्या जोखडातून मानवी बुद्धीला मुक्त केले.

स्पिनोझा

स्पिनोझाचे चित्रण करंदीकरांनी देवाने पछाडलेला (गॉड-इन्टॉक्सिकेटेड) एक शांत आणि संयमी तत्त्वज्ञ म्हणून केले आहे. सृष्टी आणि परमेश्वर हे एकच आहेत असे मानणारा स्पिनोझा हा कवीला एखाद्या ऋषीप्रमाणे भासतो. समाजाकडून बहिष्कृत होऊनही अत्यंत साधेपणाने राहून गॅलरीतील भिंगे घासण्याचे काम करणारा आणि वैश्विक सत्याचा शोध घेणारा स्पिनोझा त्याच्या निस्पृह वृत्तीमुळे संग्रहात उठून दिसतो.

कांट

इमॅन्युएल कांटचे चित्रण करताना करंदीकर त्याच्या विचारसरणीतील शिस्त आणि बुद्धीच्या मर्यादांचे दर्शन घडवतात. ज्ञान कशा प्रकारे प्राप्त होते आणि मानवी मन सत्याचे आकलन कसे करते, याचे विश्लेषण करणारा कांट हा एक अतिशय जटिल पण महान विचारवंत म्हणून समोर येतो. कवीने त्याच्या नैतिक नियमांच्या (कॅटेगोरिकल इम्पेरेटिव्ह) कट्टरतेचे आणि त्याच्या काटेकोर जीवनशैलीचे प्रभावी वर्णन केले आहे.

हेगेल

हेगेलचे चित्रण करंदीकर एका द्वंद्वात्मक (डायलेक्टिक्स) विचारप्रक्रियेचा निर्माता म्हणून करतात. विश्व हे स्थिर नसून ते सतत विकसित होत आहे आणि विरोधाभासातून प्रगतीकडे जात आहे, हे हेगेलचे तत्व कवीने मोठ्या खुबीने मांडले आहे. विश्वाचा परम आत्मा (Absolute Spirit) आणि इतिहासाची गती यांचा मेळ घालणारा हेगेल हा अष्टदर्शनांमधील विचारांचे एक उत्तुंग शिखर म्हणून चित्रित झाला आहे.