कबुतर

कबुतर
शास्त्रीय नाव	कोलंबा लिविया (Columba livia)
कुळ	कपोताद्य (Columbidae)
अन्य भाषांतील नावे
इंग्लिश	रॉक पीजन (Rock Pigeon),; रॉक डव (Rock Dove)
संस्कृत	कपोत, नील कपोत

कबुतर, किंवा पारवा (शास्त्रीय नाव: Columba livia, कोलंबा लिविया ; इंग्लिश: Rock Pigeon/Rock Dove, रॉक पीजन / रॉक डव ;) , ही कपोताद्य कुळातील पक्ष्यांची प्रजाती आहे. हे साधारणतः ३२ सें. मी. आकारमानाचे, निळ्या राखाडी रंगाचे पक्षी असतात. यांच्या पंखावर दोन काळे, रुंद पट्टे असतात, तर याच्या शेपटीच्या टोकावर काळा भाग असतो, मानेवर आणि गळ्यावर हिरवे-जांभळे चमकदार ठिपके असून, पंखाखाली पांढुरका रंग असतो, यांच्या चोची काळ्या रंगाच्या असतात, डोळे आणि पाय लाल रंगाचे असतात. नर-मादी दिसायला सारखेच असतात. यांचा आवाज खोल, गंभीर, गूटर-गूं, गूटर-गूं असा असतो.

या पक्ष्याच्या अनेक उपजाती आहेत, त्यातील कोलंबा लिविया डोमेस्टिका ही उपजात माणसाळलेली, पाळीव असल्याने जास्त परिचित आहे. यांच्यावर आधारलेल्या जगातील सर्व भाषांमध्ये अनेक कथा, कविता, गाणी आहेत. विशेष प्रशिक्षण दिलेले पारवे माणसासाठी संदेशवहनाचे काम चोखपणे पार पाडतात.

[संपादन] आढळ

कबुतरांचा जगभरातील आढळ दर्शवणारा नकाशा

हे पक्षी मूलतः युरोप, उत्तर आफ्रिका, आशिया खंडांमध्ये आढळत. लहान-मोठी शहरे, खेडी, शेतीचे प्रदेश, धान्य कोठारे, रेल्वे स्थानके, जुन्या इमारती, किल्ले, इ. सर्व ठिकाणी हे पक्षी सहजपणे राहू शकतात.

[संपादन] खाद्य

विविध प्रकारची धान्ये, शेंगदाणे हे कबुतरांचे प्रमुख अन्न आहे.

[संपादन] प्रजनन

कबुतरांचा प्रजनन काळ जवळजवळ वर्षभर आहे. हे पक्षी मिळेल ते साहित्य वापरून घरटे तयार करतात किंवा इतर पक्ष्ञांनी सोडून दिलेली घरटी वापरतात. मादी एकावेळी २ ते ३ पांढर्‍या रंगाची अंडी देते. पिलांच्या संगोपनाची कामे नर-मादी मिळून करतात.

[संपादन] पैजेसाठी

पाळलेल्या कबुतराचा वापर, त्यांच्या उड्डाणक्षमतेमुळे,शर्यत/पैज लावण्यासही करतात.किंबहुना, काही व्यक्ति यासाठीच हे पक्षी पाळतात.

[संपादन] स्थानिक नावे

या जातीतील पक्षांना ओळखण्यासाठी, त्यांच्या रंगरूपावरून तसेच क्षमता व गुणांवरून विविध नावे देण्यात आलेली आहेत-

उमर - या जातीचा रंग कावळ्यासारखा काळा असून त्यांची चोच थोडीशी लांब व जाडी असते.या प्रकारच्या पक्षांना पैजेसाठी जास्त मागणी असते.
अक्कडबाज/चिना - हे कबुतर साधारणतः पांढर्‍याशुभ्र रंगाचे वा ताम्र रंगाचे असते.यास सुंदर पिसारा असतो.याच्या ऐटबाजीमुळे यास हे नाव पडले असण्याची शक्यता आहे.
नकाबपोश - या प्रकारचे कबुतर मान व डोके लपविते.त्यामुळे हे नाव.
लोटन - या प्रकारातल्या कबुतराच्या मादीवर, तीस हातात धरून फुंकर मारून जमीनीवर सोडले असता,ती लोटांगण घातल्यागत,जमीनीवर फडफडते.त्यामुळे गारूडी लोक हीचा वापर करतात.त्याने जादू केल्याचा आभास निर्माण होतो.^{[ संदर्भ हवा ]}
पैरमौजा - या कबुतराचे पायावर दाट पिसे असतात.
जंगली कबुतर - या कबुतराचे रक्ताने मालीश केल्यास अर्धांगवायू या रोगात फायदा होतो असा समज आहे.या कबुतराचे डोळे लाल असतात.^{[ संदर्भ हवा ]}