व्यापारमुद्रा

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

ट्रेडमार्क (लेखित ट्रेडमार्क किंवा ट्रेडमार्क) हा बौद्धिक संपत्तीचा एक प्रकार आहे ज्यामध्ये ओळखण्यायोग्य चिन्ह, डिझाइन किंवा अभिव्यक्ती असते जी विशिष्ट स्त्रोताकडून उत्पादने किंवा सेवा ओळखते आणि त्यांना इतरांपेक्षा वेगळे करते. ट्रेडमार्क मालक एक व्यक्ती, व्यवसाय संस्था किंवा कोणतीही कायदेशीर संस्था असू शकते. ट्रेडमार्क एखाद्या पॅकेजवर, लेबलवर, व्हाउचरवर किंवा उत्पादनावरच असू शकतो. सेवा ओळखण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या ट्रेडमार्कला काहीवेळा सेवा चिन्ह म्हटले जाते.

हेन्री IIIच्या कारकिर्दीत 1266 मध्ये ट्रेडमार्कशी संबंधित पहिला कायदा पारित करण्यात आला, ज्यामध्ये सर्व बेकर्सना त्यांनी विकलेल्या ब्रेडसाठी विशिष्ट चिन्ह वापरणे आवश्यक होते. पहिले आधुनिक ट्रेडमार्क कायदे 19व्या शतकाच्या उत्तरार्धात उदयास आले. फ्रान्समध्ये, जगातील पहिली सर्वसमावेशक ट्रेडमार्क प्रणाली 1857 मध्ये कायद्यात मंजूर झाली. युनायटेड किंगडमच्या ट्रेड मार्क्स अॅक्ट 1938 ने प्रणाली बदलली, "इंटेंट-टू-यूज" वर आधारित नोंदणीची परवानगी दिली, परीक्षा आधारित प्रक्रिया तयार केली आणि एक ऍप्लिकेशन प्रकाशन प्रणाली तयार करणे. 1938 कायदा, ज्याने इतरत्र समान कायद्याचे मॉडेल म्हणून काम केले, त्यात "संबंधित ट्रेडमार्क", सिस्टम वापरण्यासाठी संमती, बचावात्मक चिन्ह प्रणाली आणि हक्क नसलेली हक्क प्रणाली यासारख्या नवीन संकल्पना समाविष्ट होत्या.

ट्रेडमार्क दर्शविण्यासाठी ™ (ट्रेडमार्क चिन्ह) आणि ® (नोंदणीकृत ट्रेडमार्क चिन्ह) चिन्हे वापरली जाऊ शकतात; नंतरचे फक्त नोंदणीकृत ट्रेडमार्कच्या मालकाद्वारे वापरण्यासाठी आहे.

मालावर अंकित केलेली व्यापारी मुद्राRegistered trademark symbol

वापर[संपादन]

ट्रेडमार्क विशिष्ट उत्पादन किंवा सेवेचा ब्रँड मालक ओळखतो. परवाना करारांतर्गत ट्रेडमार्क इतरांद्वारे वापरले जाऊ शकतात; उदाहरणार्थ, बुलीलँडने स्मर्फ मूर्ती तयार करण्याचा परवाना मिळवला; लेगो स्टार वॉर्स लाँच करण्याची परवानगी देण्यासाठी लेगो ग्रुपने लुकासफिल्मकडून परवाना खरेदी केला; TT खेळणी खेळणी ही मुलांसाठी परवानाधारक राइड-ऑन प्रतिकृती कारची उत्पादक आहे.[6] बनावट ग्राहकोपयोगी वस्तूंचे उत्पादन आणि व्यापार करून ट्रेडमार्कचा अनधिकृत वापर ब्रँड पायरसी म्हणून ओळखला जातो.

ट्रेडमार्कचा मालक ट्रेडमार्क उल्लंघनाविरुद्ध कायदेशीर कारवाई करू शकतो. बहुतेक देशांना या प्रकारच्या कृतीचा पाठपुरावा करण्यासाठी पूर्वअट म्हणून ट्रेडमार्कची औपचारिक नोंदणी आवश्यक आहे. युनायटेड स्टेट्स, कॅनडा आणि इतर देश देखील समान कायद्याचे ट्रेडमार्क अधिकार ओळखतात, याचा अर्थ कोणताही नोंदणी न केलेला ट्रेडमार्क वापरात असल्यास त्याचे संरक्षण करण्यासाठी कारवाई केली जाऊ शकते. तरीही, सामान्य कायदा ट्रेडमार्क धारकाला, सर्वसाधारणपणे, नोंदणीकृत ट्रेडमार्कपेक्षा कमी कायदेशीर संरक्षण देतात.

पदनाम[संपादन]

ट्रेडमार्क खालील चिन्हांद्वारे नियुक्त केला जाऊ शकतो:

™ ("ट्रेडमार्क चिन्ह", जे सुपरस्क्रिप्टमधील "TM" अक्षरे आहेत, नोंदणी नसलेल्या ट्रेडमार्कसाठी, वस्तूंचा प्रचार करण्यासाठी किंवा ब्रँड करण्यासाठी वापरलेले चिन्ह) ℠ (जे सुपरस्क्रिप्टमधील "SM" अक्षरे आहे, नोंदणी नसलेल्या सेवा चिन्हासाठी, सेवांचा प्रचार करण्यासाठी किंवा ब्रँड करण्यासाठी वापरलेले चिन्ह) ® (नोंदणीकृत ट्रेडमार्कसाठी वर्तुळाने वेढलेले "R" अक्षर)

शैली[संपादन]

ट्रेडमार्क हे विशेषतः नाव, शब्द, वाक्यांश, लोगो, चिन्ह, रचना, प्रतिमा किंवा या घटकांचे संयोजन असते.[7] रंग, गंध किंवा ध्वनी (जिंगल्स सारख्या) यांसारख्या या मानक श्रेणींमध्ये नसलेल्या गुणांचा समावेश असलेल्या अपारंपरिक ट्रेडमार्कची श्रेणी देखील आहे. आक्षेपार्ह मानले जाणारे ट्रेडमार्क अनेकदा राष्ट्राच्या ट्रेडमार्क कायद्यानुसार नाकारले जातात.[8]

ट्रेडमार्क हा शब्द अनौपचारिकपणे कोणत्याही विशिष्ट गुणधर्माचा संदर्भ देण्यासाठी वापरला जातो ज्याद्वारे एखादी व्यक्ती सहज ओळखली जाते, जसे की सेलिब्रिटींची सुप्रसिद्ध वैशिष्ट्ये. जेव्हा ट्रेडमार्कचा वापर उत्पादनांऐवजी सेवांसाठी केला जातो, तेव्हा त्याला काहीवेळा सेवा चिन्ह म्हटले जाऊ शकते, विशेषतः युनायटेड स्टेट्समध्ये.[7]

मूलभूत संकल्पना[संपादन]

ट्रेडमार्कचे आवश्यक कार्य केवळ उत्पादने किंवा सेवांचे स्त्रोत किंवा मूळ ओळखणे आहे, म्हणून ट्रेडमार्क, ज्याला योग्यरित्या म्हटले जाते, स्त्रोत सूचित करते किंवा मूळचा बॅज म्हणून कार्य करते. दुसऱ्या शब्दांत, ट्रेडमार्क एखाद्या विशिष्ट घटकाला वस्तू किंवा सेवांचा स्रोत म्हणून ओळखण्याचे काम करतात. अशा प्रकारे ट्रेडमार्कचा वापर ट्रेडमार्क वापर म्हणून ओळखला जातो. काही विशिष्ट अधिकार नोंदणीकृत चिन्हाशी संलग्न आहेत.

ट्रेडमार्कचा वापर केवळ व्यवसायांद्वारेच नाही तर अव्यावसायिक संस्था आणि धर्मांद्वारे त्यांच्या नावाशी संबंधित त्यांची ओळख आणि सद्भावना संरक्षित करण्यासाठी केला जातो.[9][10][11]

ट्रेडमार्कचे अधिकार सामान्यत: विशिष्ट उत्पादने किंवा सेवांवर स्वाक्षरी करणाऱ्या, इतर कोणतेही ट्रेडमार्क आक्षेप नाहीत असे गृहीत धरून, वापरून किंवा त्यावरील अनन्य अधिकार राखण्यासाठी उद्भवतात.

विविध वस्तू आणि सेवांचे आंतरराष्ट्रीय (नाइस) वस्तू आणि सेवांच्या वर्गीकरणाद्वारे 45 ट्रेडमार्क वर्गांमध्ये (1 ते 34 कव्हर वस्तू आणि 35 ते 45 कव्हर सेवा) वर्गीकरण करण्यात आले आहे. या प्रणालीमागील कल्पना ही आहे की कोणत्या वस्तू किंवा सेवा चिन्हाने कव्हर केल्या आहेत हे निर्धारित करून बौद्धिक संपदा अधिकाराचा विस्तार निर्दिष्ट करणे आणि मर्यादित करणे आणि जगभरातील वर्गीकरण प्रणाली एकत्र करणे.

इतिहास[संपादन]

ट्रेडमार्क ग्रंथांमध्ये असे नोंदवले जाते की रोमन साम्राज्यात तलवारी बनवणारे लोहार हे ट्रेडमार्कचे पहिले वापरकर्ते मानले जातात.[12] बऱ्याच काळापासून वापरल्या गेलेल्या इतर उल्लेखनीय ट्रेडमार्कमध्ये स्टेला आर्टोइस यांचा समावेश आहे, जी 1366 पासून त्याच्या चिन्हाचा वापर करण्याचा दावा करते आणि लोवेनब्राउ, जो 1383 पासून आपल्या सिंह चिन्हाचा वापर करण्याचा दावा करते.[13][14] पहिला ट्रेडमार्क कायदा 1266 मध्ये राजा हेन्री तिसरा याच्या कारकिर्दीत इंग्लंडच्या संसदेने मंजूर केला होता, ज्यामध्ये सर्व बेकरांनी विकलेल्या ब्रेडसाठी विशिष्ट चिन्ह वापरणे आवश्यक होते.[15]

पहिले आधुनिक ट्रेडमार्क कायदे 19व्या शतकाच्या उत्तरार्धात उदयास आले. फ्रान्समध्ये, जगातील पहिली सर्वसमावेशक ट्रेडमार्क प्रणाली 1857 मध्ये "मॅन्युफॅक्चर अँड गुड्स मार्क अॅक्ट" या कायद्यात मंजूर झाली. ब्रिटनमध्ये, मर्चेंडाईज मार्क्स ऍक्ट 1862 ने 'फसवणूक करण्याच्या हेतूने किंवा दुसऱ्याला फसवणूक करण्यास सक्षम करण्यासाठी' दुसऱ्याच्या ट्रेडमार्कचे अनुकरण करणे हा फौजदारी गुन्हा बनवला आहे. 1875 मध्ये, ट्रेड मार्क्स नोंदणी कायदा मंजूर करण्यात आला[16] ज्याने प्रथमच यूके पेटंट ऑफिसमध्ये ट्रेडमार्कची औपचारिक नोंदणी करण्यास परवानगी दिली. नोंदणीमध्ये ट्रेडमार्कच्या मालकीचा प्रथमदर्शनी पुरावा मानला जात होता आणि चिन्हांची नोंदणी 1 जानेवारी 1876 पासून सुरू झाली. 1875च्या कायद्याने नोंदणी करण्यायोग्य ट्रेड मार्कची व्याख्या उपकरण किंवा चिन्ह, किंवा एखाद्या व्यक्तीचे किंवा फर्मचे नाव काही विशिष्ट आणि विशिष्ट स्वरूपात छापलेले आहे. पद्धत किंवा लिखित स्वाक्षरी किंवा एखाद्या व्यक्तीच्या किंवा फर्मच्या लेखी स्वाक्षरीची प्रत; किंवा विशिष्ट लेबल किंवा तिकीट'.[17]

युनायटेड स्टेट्समध्ये, कॉंग्रेसने 1870 मध्ये प्रथम फेडरल ट्रेडमार्क शासन स्थापन करण्याचा प्रयत्न केला.[16] हा कायदा काँग्रेसच्या कॉपीराइट क्लॉजच्या अधिकारांचा वापर आहे. तथापि, दशकाच्या उत्तरार्धात सर्वोच्च न्यायालयाने ट्रेड-मार्क प्रकरणांमध्ये 1870चा कायदा रद्द केला. 1881 मध्ये, कॉंग्रेसने एक नवीन ट्रेडमार्क कायदा संमत केला, यावेळी त्यांच्या वाणिज्य कलम अधिकारानुसार. काँग्रेसने 1905 मध्ये ट्रेडमार्क कायद्यात सुधारणा केली.[18] 1946च्या लॅनहॅम कायद्याने कायदा अद्यतनित केला आणि अनेक सुधारणांसह, ट्रेडमार्कवरील प्राथमिक फेडरल कायदा म्हणून काम केले आहे.[19]

युनायटेड किंगडममधील ट्रेड मार्क्स कायदा 1938 ने "इंटेंट-टू-यूज" तत्त्वावर आधारित पहिली नोंदणी प्रणाली सेट केली. या कायद्याने एक ऍप्लिकेशन प्रकाशन प्रक्रिया देखील स्थापित केली आणि ट्रेडमार्क धारकाच्या अधिकारांचा विस्तार केला ज्यामध्ये गोंधळाची शक्यता नसलेल्या प्रकरणांमध्ये देखील ट्रेडमार्क वापरास प्रतिबंध समाविष्ट केला गेला. या कायद्याने इतरत्र समान कायद्याचे मॉडेल म्हणून काम केले.

सुप्रसिद्ध स्थिती[संपादन]

सुप्रसिद्ध ट्रेडमार्कचा दर्जा सामान्यतः कमी-विकसित कायदेशीर अधिकारक्षेत्रातील प्रसिद्ध आंतरराष्ट्रीय व्यापार चिन्हांना दिला जातो.

पॅरिस कन्व्हेन्शनच्या अनुच्छेद 6 BIs अंतर्गत,[55] देशांना हा दर्जा देण्याचे अधिकार संबंधित प्राधिकरणाने 'सुप्रसिद्ध' मानले आहेत. ट्रेडमार्क उल्लंघनाच्या मानक कारणाव्यतिरिक्त (समान/समान चिन्ह लागू समान/समान वस्तू किंवा सेवा, आणि गोंधळ होण्याची शक्यता), जर चिन्ह सुप्रसिद्ध मानले गेले असेल तर ते समान किंवा भिन्न चिन्हावर समान चिन्ह लागू करणे हे उल्लंघन आहे सुप्रसिद्ध चिन्हाचा अयोग्य फायदा घेते किंवा त्यास हानी पोहोचवते अशा वस्तू/सेवांमध्ये गोंधळ आहे.[56]

ट्रेडमार्क उल्लंघनाची कृती (सद्भावना न दाखवता आणि पुराव्याचे कमी ओझे न ठेवता पासिंग ऑफ क्लेम आणण्यासाठी समतुल्य) आणण्यासाठी सुप्रसिद्ध ट्रेडमार्कची अधिकारक्षेत्रात नोंदणी करणे आवश्यक नाही.

ट्रेडमार्क नियम 2017, भारत नुसार, अर्जदाराने त्याच्या ट्रेडमार्कचा "सुप्रसिद्ध" दर्जा असल्याचा दावा सिद्ध करणे आवश्यक आहे. त्याला त्याच्या हक्क आणि दाव्यांच्या पुराव्यासाठी कागदपत्रे सादर करणे आवश्यक आहे, जसे की ट्रेडमार्कचा वापर, ट्रेडमार्कसाठी कोणताही अर्ज आणि वार्षिक विक्री उलाढाल इत्यादी.