राजव्यवहारकोष

राजव्यहारकोश हा एक महत्त्वाचा पर्शियन-संस्कृत/मराठी शब्दकोश आहे, जो १७ व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आदेशानुसार तयार करण्यात आला होता. याचा उद्देश प्रशासकीय कामातून परदेशी (फारसी) शब्द काढून टाकणे आणि स्थानिक (संस्कृत) शब्दांचा स्वीकार करणे हा होता. रघुनाथपंत हणमंते उर्फ रघुनाथ पंडित आणि धुंडिराज व्यास यांनी हे शब्दकोश संकलित केले होते आणि त्यात अंदाजे १,३८० प्रशासकीय शब्द आहेत.

पार्श्वभूमी

छत्रपती शिवाजी महाराजांना त्यांच्या राज्याभिषेकानंतर राजकारभार करताना याची आवश्यकता भासली होती. यात प्रशासकीय, लष्करी आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित अंदाजे १,३८० पर्शियन शब्दांसाठी संस्कृत आणि मराठी समतुल्य शब्द उपलब्ध आहेत. मराठा प्रशासनातील भाषा आणि सांस्कृतिक ओळखीच्या शुद्धतेसाठी हा शब्दकोश एक महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे. हा शब्दकोश केवळ एक शब्दकोश नव्हता, तर शिवाजी महाराजांच्या भाषिक स्वातंत्र्याच्या (भाषा स्वराज्य) दृष्टिकोनाचे आणि वचनबद्धतेचे साक्षरता होता, असे विनायक दामोदर सावरकर यांनी कौतुक केले.