प्रशासनशास्त्र

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

प्रशासनशास्त्र म्हणजे सरकारी धोरणाचा आणि अंमलबजावणीचा अभ्यास.सार्वजनिक प्रशासन, सरकारी धोरणांची अंमलबजावणी. आज सार्वजनिक प्रशासन ही सहसा सरकारांची धोरणे आणि कार्यक्रम निश्चित करण्याची काही जबाबदारीदेखील मानली जाते. विशेषत: हे नियोजन, आयोजन, दिग्दर्शन, समन्वय आणि सरकारी कामकाज नियंत्रित करणे आहे. याबरोबर ही शाखा सार्वजनिक कर्मचार्‍यांना नागरी सेवेत काम करण्यासाठी तयार करते. "वैविध्यपूर्ण व्याप्तीसह चौकशीचे क्षेत्र" म्हणून ज्यांचे मूलभूत उद्दीष्ट "आगाऊ व्यवस्थापन आणि धोरणे जेणेकरून सरकार कार्य करू शकेल, असा कार्यक्रम;नागरिकांना दररोज दिसणार्‍या वास्तवात राजकारणाचे भाषांतर "; आणि" सरकारच्या निर्णयाचा अभ्यास, स्वतः धोरणांचे विश्लेषण, तयार केलेल्या विविध निविष्ठे आणि पर्यायी धोरणे तयार करण्यासाठी आवश्यक माहिती. सार्वजनिक प्रशासन हा शब्द म्हणजे सार्वजनिक आणि प्रशासन या दोन शब्दांचे संयोजन. सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात प्रशासन आहे म्हणजेच संस्था किंवा संस्थेच्या योग्य कार्यासाठी योग्य रीतीने राज्य केले पाहिजे किंवा व्यवस्थापित केले जाणे आवश्यक आहे आणि या संकल्पनेतून प्रशासनाची कल्पना उदयास येते.(१)

सार्वजनिक प्रशासन "केंद्र सरकारच्या धोरणांचे आणि कार्यक्रमांच्या संघटनेचे तसेच अधिकारी (सामान्यत: गैर-निवडलेले) त्यांच्या वर्तनासाठी औपचारिकपणे जबाबदार असलेल्या संघटनेशी संबंधित आहे." नगरसेवक, काउन्टी, प्रादेशिक, राज्य आणि फेडरल विभागांचे प्रमुख जसे नगरपालिका अंदाजपत्रक संचालक, मानव संसाधन (एचआर) प्रशासक, शहर व्यवस्थापक, जनगणना व्यवस्थापक, राज्य मानसिक आरोग्य संचालक अशा अनेक नॉन-निवडून गेलेले सार्वजनिक कर्मचारी सार्वजनिक प्रशासक मानले जाऊ शकतात. , आणि कॅबिनेट सचिव. सार्वजनिक प्रशासक हे सार्वजनिक विभाग आणि एजन्सीमध्ये सरकारच्या सर्व स्तरांवर काम करणारे सार्वजनिक कर्मचारी असतात. (२)


इतिहास[संपादन]

हडप्पा आणि मोहेंजो-दारो सारख्या सभ्यतांमध्ये लोकसेवकांची शिस्तबद्ध, परोपकारी आणि बिनधास्त संवर्ग असावा. याला पाठिंबा देताना बृहस्पतीच्या कायदे आणि कारभाराच्या कामांचे बरेच संदर्भ आहेत. ऐन-अकबरी मधील एक मनोरंजक अर्क [खंड. III, टीआर. अकबराच्या दरबारातील प्रसिद्ध इतिहासकार अबुल फजल यांनी लिहिलेले एच. एस. बॅरेट, पीपी 217-2218] अकबर यांच्या उदाहरणावरून १५७८ मध्ये आयोजित केलेल्या सर्व धर्माच्या तत्त्वज्ञांच्या संगोष्ठीचा उल्लेख आहे. सत्य शोधण्याच्या अकबराच्या अस्वस्थ इच्छेच्या संदर्भात ही गोष्ट विश्वासार्ह वाटली, हे त्यांनी दीन-ए-इलाही नावाच्या नवीन धर्माच्या आरंभामध्ये प्रतिबिंबित केले. सल्लेखालील खाते सुप्रसिद्ध इतिहासकार व्हिन्सेंट स्मिथ यांनी "द जैन टीचर्स ऑफ अकबर" या त्यांच्या लेखात दिले आहेत. काही चार्वाका विचारवंतांनी संगोष्ठीत भाग घेतल्याचे सांगितले जाते. "नास्तिक" या शीर्षकाखाली अबुल फजल यांनी चांगले काम, न्यायप्रणाली आणि कल्याणकारी योजनांचा उल्लेख केला आहे ज्यावर चार्वाका कायदा निर्मात्यांनी जोर दिला होता. देशाच्या शत्रूंचा पराभव करण्याच्या चरवाका पद्धतीचादेखील सोमादेवाने उल्लेख केला आहे. स्वार्थी स्वार्थासाठी राज्यात वेषात राहिलेल्या तेरा शत्रूंचा त्यांनी उल्लेख केला आहे. त्यात राजा आणि सहाय्यक शासकांचे काही नातेवाईक असू शकतात, परंतु त्यांना सोडले जाऊ नये. अशा इतर प्रतिस्पर्ध्याप्रमाणे त्यांना कडक शिक्षा झाली पाहिजे. आधीच नमूद केल्याप्रमाणे कौटिल्यने मित्रांच्या आश्रयाने शत्रूंना काढून टाकण्यासाठी विस्तृत योजना दिली आहे. चारवाका शिष्टमंडळ, बृहस्पती, कौटिल्य आणि सोमदेवांपेक्षा खूप प्राचीन आहे. तो हडप्पा आणि मोहेंजो-दारो संस्कृतीत समकालीन असल्याचे दिसून येते.(३)

१९ व्या शतकातील सुरुवात[संपादन]

पुरातन काळापासून राजे आणि सम्राट यांना सरकारचा व्यावहारिक व्यवसाय करण्यासाठी खजिनदार आणि कर वसूल करणारे आवश्यक होते. १६ व्या शतकापूर्वी बहुतेक सार्वजनिक प्रशासनातील कर्मचार्‍यांमध्ये नातलगवाद, पक्षपातीपणा आणि राजकीय पाश्र्वभूमी होती, ज्यांना बर्‍याचदा "बिघडलेली प्रणाली" म्हणून संबोधले जाते. सार्वजनिक प्रशासक हे बरीच काळ राज्यकर्त्यांचे "डोळे आणि कान" राहिले आहेत. मध्ययुगीन काळात, वाचण्यासाठी, लिहिणे, जोडणे आणि घसरण करण्याची क्षमता सार्वजनिक रोजगारांइतकीच सुशिक्षित उच्चभ्रू लोकांवर होती. यामुळे, तज्ञ नागरी सेवकांची आवश्यकता ज्यांची वाचणे आणि लिहिण्याची क्षमता कायदेशीर नोंद ठेवणे, सैन्य भरणे आणि आहार देणे आणि कर आकारणे यासारख्या आवश्यक कार्यात कौशल्य विकसित करण्याचा आधार बनला. जसजसे युरोपियन साम्राज्यवादी युग वाढत गेले आणि सैन्य शक्तींनी इतर खंड आणि लोकांवर आपला ताबा वाढविला, तेव्हा परिष्कृत लोक प्रशासनाची गरज वाढत गेली.(४)

अमेरिकेच्या वुडरो विल्सन यांना लोक प्रशासनाचे जनक मानले जाते. १८८७ "मध्ये" प्रशासनाचा अभ्यास "या लेखात त्यांनी सार्वजनिक प्रशासनास औपचारिक मान्यता दिली. भावी राष्ट्रपतींनी लिहिले की "प्रशासकीय अभ्यासाचा विषय म्हणजे प्रथम, सरकार योग्य आणि यशस्वीरित्या काय करू शकते आणि दुसरे म्हणजे, अत्यंत योग्य कार्यक्षमतेने आणि कमीतकमी शक्य किंमतीत ही योग्य कामे कशी करता येतील हे शोधणे. पैसे किंवा उर्जा ". व्हॉन स्टीनपेक्षा विल्सन सार्वजनिक प्रशासन विज्ञानावर अधिक प्रभावशाली होते, प्रामुख्याने विल्सनने १८८७ मध्ये लिहिलेल्या लेखामुळे ज्यामध्ये त्यांनी चार संकल्पांचा पुरस्कार केला होताः(५)

१.राजकारण आणि प्रशासन वेगळे २.राजकीय आणि खाजगी संस्थांचे तुलनात्मक विश्लेषण ३.व्यवसायासारख्या पद्धती आणि दैनंदिन कामकाजाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनातून कार्यक्षमता सुधारणे ४.व्यवस्थापनाद्वारे आणि नागरी सेवकांना प्रशिक्षण देऊन गुणवत्तेवर आधारित मूल्यांकन करून सार्वजनिक सेवेच्या प्रभावीतेत सुधारणा करणे.

टेलरचा दृष्टीकोन[संपादन]

सहसा टेलरचे तत्त्व किंवा टेलरवाद म्हणून ओळखला जातो. टेलरच्या वैज्ञानिक व्यवस्थापनात मुख्य चार तत्त्वे आहेत (फ्रेडरिक डब्ल्यू. टेलर १९९७

१.थंबच्या नियमांच्या पद्धतींना कार्यांच्या शास्त्रीय अभ्यासावर आधारित पद्धतींनी बदला.

२.प्रत्येक कर्मचार्‍यांना निष्क्रीयपणे प्रशिक्षण देण्याऐवजी त्यांना निवडण्याऐवजी वैज्ञानिकरित्या निवडणे, प्रशिक्षण देणे आणि विकसित करणे.

३."त्या कामगारांच्या स्वतंत्र टास्कच्या कामगिरीमध्ये प्रत्येक कामगारांची तपशीलवार सूचना आणि पर्यवेक्षण" प्रदान करा (माँटगोमेरी 1997: 250).

४.व्यवस्थापक आणि कामगार यांच्यात कामाचे जवळजवळ समान विभाजन करा जेणेकरुन व्यवस्थापक कामाच्या नियोजनासाठी वैज्ञानिक व्यवस्थापनाची तत्त्वे लागू करतात आणि कामगार प्रत्यक्षात कामे पार पाडतात.(६)

संदर्भ[संपादन]

१. "रँडम हाऊस अनब्रीडिंग डिक्शनरी". डिक्शनरी डॉट कॉम. 2014-08-23 रोजी पुनर्प्राप्त.

२. लोक प्रशासनाची हँडबुक. एड्स जॅक रॉबिन, डब्ल्यू. बार्तले हिलद्रे, आणि गेरार्ड जे. मिलर. 1989: मार्सेल डेकर, न्यूयॉर्क. पी. iii

३. रॉबर्ट आणि जेनेट डेनहार्ड. लोक प्रशासन: कृती अभिमुखता 6 वा एड. २००:: थॉमसन वॅड्सवर्थ, बेलमोंट सीए.

४. केटल, डोनाल्ड आणि जेम्स फेसलर. २००.. प्रशासकीय प्रक्रियेचे राजकारण. वॉशिंग्टन डी.सी .: सीक्यू प्रेस.

५. जेरोम बी. मॅकिन्नी आणि लॉरेन्स सी. हॉवर्ड. लोक प्रशासन: संतुलन शक्ती आणि उत्तरदायित्व. 2 रा एड. 1998: प्रॅगर पब्लिशिंग, वेस्टपोर्ट, सीटी. पी. 62

६. यूएन आर्थिक आणि सामाजिक परिषद. लोक प्रशासनावरील तज्ञांची समिती. शासन आणि लोक प्रशासनात मूलभूत संकल्पना आणि संज्ञा परिभाषा. 2006