धारित्र

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
आधुनिक धारित्रे व त्यांचे छोटेसे आकारमान सूचित करणारी सेंटीमीटर पट्टी

धारित्र (अन्य नावे: विद्युतधरित्र, विद्युतधरणी ; इंग्लिश: Capacitor (कपॅसिटर), condenser (कंडेन्सर) ;) हा एका विद्युत-अपारकाने अलग केलेल्या दोन विद्युतवाहकांपासून बनलेला निष्क्रिय इलेक्ट्रॉनिक घटक असतो. दोन वाहकांदरम्यान विद्युतदाब (व्होल्टेज) असल्यास, त्यांच्यामधील विद्युत-अपारकात ऊर्जा साठवून ठेवणारे स्थिर विद्युतक्षेत्र उद्भवते व त्यामुळे वाहकांदरम्यान यामिक बल निर्माण होते. धारित्राची ही ऊर्जा साठवून ठेवण्याची क्षमता धारिता या गुणधर्माने सूचित केली जाते. धारित्राच्या प्रत्येक वाहकावरील विद्युतभार व त्यांच्या दरम्यान असलेला विद्युतदाब यांचे गुणोत्तर म्हणजे धारिता होय. फॅरड या एककात धारिता मोजली जाते.

कॅपेसिटरचा प्रभाव कपॅसिटीन्स म्हणून ओळखला जातो. सर्किटमध्ये जवळपास असलेल्या दोन विद्युत वाहकांमधील काही कॅपेसिटन्स अस्तित्वात असताना, कॅपेसिटर हा एक घटक आहे जो सर्किटमध्ये कॅपेसिटन्स जोडण्यासाठी डिझाइन केलेला असतो. कॅपेसिटर मूळतः कंडेनसर किंवा कंडेन्सेटर म्हणून ओळखले जात असे. [1] मूळ नाव अद्याप बर्‍याच भाषांमध्ये मोठ्या प्रमाणात वापरले जाते, परंतु सामान्यत: इंग्रजीमध्ये नाही.

व्यावहारिक कॅपेसिटरचे भौतिक स्वरुप आणि बांधकाम वेगवेगळे असते आणि बरेच प्रकारचे कॅपेसिटर सामान्य वापरात असतात. बहुतेक कॅपेसिटरमध्ये कमीतकमी दोन विद्युत वाहक असतात ज्यात बहुतेक वेळा धातूच्या प्लेट किंवा पृष्ठभागाच्या रूपात डायलेक्ट्रिक माध्यमाने वेगळे केले जाते. कंडक्टर एक फॉइल, पातळ फिल्म, धातुची मळलेली मणी किंवा इलेक्ट्रोलाइट असू शकते. नॉन कंडक्टिंग डायलेक्ट्रिक कॅपेसिटरची शुल्क क्षमता वाढविण्यासाठी कार्य करते. डायलेक्ट्रिक्स म्हणून सामान्यतः वापरल्या जाणार्‍या पदार्थांमध्ये ग्लास, सिरेमिक, प्लास्टिक फिल्म, कागद, अभ्रक, हवा आणि ऑक्साईड थर असतात. कॅपॅसिटरचा उपयोग बर्‍याच सामान्य विद्युत उपकरणांमध्ये इलेक्ट्रिकल सर्किट्सचा भाग म्हणून केला जातो. प्रतिरोधक विपरीत, एक आदर्श कॅपेसिटर ऊर्जा उधळत नाही. जेव्हा विद्युतीय संभाव्यता, व्होल्टेज कॅपेसिटरच्या टर्मिनलवर लागू होते, उदाहरणार्थ जेव्हा कॅपेसिटर बॅटरीच्या पलिकडे जोडला जातो तेव्हा विद्युत क्षेत्र डायलेक्ट्रिक ओलांडून विकसित होते, ज्यामुळे निव्वळ सकारात्मक शुल्क एका प्लेटवर एकत्र होते आणि निव्वळ नकारात्मक शुल्क इतर प्लेट वर गोळा करण्यासाठी. प्रत्यक्षात कोणतेही विद्युत् प्रवाह डायलेक्ट्रिकमधून जात नाही. तथापि, स्त्रोत सर्किटद्वारे शुल्क आकारले जाते. जर स्थिती पुरेशी लांब ठेवली गेली तर स्त्रोत सर्किटद्वारे प्रवाह थांबेल. जर कॅपेसिटरच्या शिखरावर वेळ-बदलणारी व्होल्टेज लागू केली गेली असेल तर, कॅपेसिटरच्या चार्जिंग आणि डिस्चार्जिंग चक्रांमुळे स्त्रोतास विद्युत् प्रवाह येतो.

कॅपेसिटरचे सर्वात जुने फॉर्म 1740 च्या दशकात तयार केले गेले, जेव्हा युरोपियन प्रयोगकर्त्यांना आढळले की लेडेन जार म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या पाण्याने भरलेल्या काचेच्या भांड्यात विद्युत चार्ज साठविला जाऊ शकतो. १4848 In मध्ये, बेंजामिन फ्रँकलीनने बर्‍याची मालिका एकत्र जोडली, ज्याला त्याने "इलेक्ट्रिकल बॅटरी" म्हटले आहे, ते दृश्यात्मक सामर्थ्यापासून ते तोफच्या बॅटरीसारखे होते, जे मानक इंग्रजी संज्ञेची इलेक्ट्रिक बॅटरी बनली. वैकल्पिक प्रवाह चालू करण्यास परवानगी देताना थेट कॅरेट चालू करण्यास ब्लॉक करण्यासाठी इलेक्ट्रॉनिक सर्किटमध्ये आज कॅपेसिटरचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो. एनालॉग फिल्टर नेटवर्कमध्ये ते वीजपुरवठ्याचे उत्पादन गुळगुळीत करतात. रेझोनंट सर्किट्समध्ये ते रेडिओ विशिष्ट फ्रिक्वेन्सीवर करतात. इलेक्ट्रिक पॉवर ट्रान्समिशन सिस्टममध्ये ते व्होल्टेज आणि उर्जा प्रवाह स्थिर करतात. [२] सुरुवातीच्या डिजिटल संगणकांमध्ये कॅपेसिटरमध्ये उर्जा संचयनाच्या मालमत्तेचे डायनॅमिक मेमरी म्हणून शोषण केले गेले. []]


बाह्य दुवे[संपादन]

Commons-logo.svg
विकिमीडिया कॉमन्सवर संबंधित संचिका आहेत