ऑक्सिजन चक्र

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

ऑक्सिजन चक्र

पृथ्वीच्या वातावरणात सुमारे २१% तसेच जलावरण आणि शिलावरणामध्येही ऑक्सिजन आढळतो. जीववरणामध्ये ऑक्सिजनचे अभिसरण व त्याचा पुनर्वापर म्हणजे ऑक्सिजन चक्र होय.जैविक आणि अजैविक असे दोन्ही घटक यामध्ये समाविष्ट आहेत.

वातावरण  अर्थातच पृथ्वीच्या पृष्ठभागाच्या वर स्थित वायूंचा प्रदेश आहे आणि पृथ्वीवरील मुक्त ऑक्सिजनच्या सर्वात मोठ्या जलाशयांपैकी एक आहे. बायोस्फीअर म्हणजे पृथ्वीच्या सर्व पारिस्थितिक प्रणालीची बेरीज. यात प्रकाश संश्लेषण आणि इतर जीवनाच्या प्रक्रियेतून निर्मित काही विनामूल्य ऑक्सिजन देखील आहे. ऑक्सिजनचा सर्वात मोठा जलाशय शिलावरण आहे. यापैकी बहुतेक ऑक्सिजन स्वतः किंवा मुक्त हालचालीवर नसतात परंतु सिलिकेट्स आणि ऑक्साईड्स सारख्या रासायनिक संयुगांचा भाग असतात.

वातावरणात ऑक्सिजनला फोटोलिसिस प्रक्रियेद्वारे मुक्त केले जाते. हे ओझोन सायकलचे सर्वात प्रसिद्ध फोटोलिसिस आहे. सूर्यप्रकाशाच्या अल्ट्रा व्हायलेट रेडिएशनद्वारे ऑक्सिजन रेणू(O२) अणू ऑक्सिजनमध्ये मोडला जातो. नंतर हे विनामूल्य ऑक्सिजन ओ 3 किंवा ओझोन तयार करण्यासाठी विद्यमान ओ 2 रेणूसह पुन्हा संयोजित होते. हे चक्र महत्त्वपूर्ण आहे कारण ते पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पोहोचण्यापूर्वी हानिकारक उष्णतेकडे वळणार्‍या बहुतेक हानिकारक अल्ट्रा व्हायलेट रेडिएशनपासून पृथ्वीचे रक्षण करण्यास मदत करते.

         जीवशास्त्राचे मुख्य चक्र म्हणजे श्वसन व प्रकाश संश्लेषण. श्वासोच्छ्वास तेव्हा होते जेव्हा प्राणी आणि मनुष्य चयापचय प्रक्रियेमध्ये आणि कार्बन डाय ऑक्साईड सोडत वापरण्यासाठी ऑक्सिजन घेणारे श्वास घेतात. प्रकाशसंश्लेषण या प्रक्रियेचा उलट आहे आणि प्रामुख्याने वनस्पती आणि प्लँक्टोनद्वारे केले जाते.

लिथोस्फीयर बहुधा सिलिकेट्स आणि ऑक्साईड्स सारख्या खनिजांमध्ये ऑक्सिजनचे निराकरण करते. ऑक्सिजनचा एक भाग रासायनिक हवामानाद्वारे मुक्त केला जातो. जेव्हा ऑक्सिजन असणारा खनिज घटकांसमोर येतो तेव्हा एक रासायनिक प्रतिक्रिया उद्भवते आणि प्रक्रियेत मुक्त ऑक्सिजन तयार करते.

पृथ्वीवरील जीवनाचे रक्षण आणि संरक्षण करण्यात मदत करण्यासाठी  ऑक्सिजन चक्र महत्त्वाची भूमिका बजावते.