Jump to content

आर्य समाज

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून


आर्य समाज
निर्मिती 10 एप्रिल 1875 (151 वर्षां पूर्वी) (1875-०४-10)
बॉम्बे, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी, ब्रिटिश भारत (आताचे मुंबई, महाराष्ट्र, भारत)
संस्थापक दयानंद सरस्वती
प्रकार धार्मिक संस्था
कायदेशीर मान्यता फाउंडेशन
उद्देश शैक्षणिक, धार्मिक अध्ययन, आध्यात्मिकता, सामाजिक सुधारणा
प्रदेश
जगभर
सदस्यत्व
१० दशलक्ष (जगभर)[१]
८ दशलक्ष (भारत)[२]
अधिकृत भाषा
हिंदी
संकेतस्थळ www.aryasamaj.org/aryasamaj/arya-samaj-himmatpur-kakamai-etah


आर्य समाज (साचा:Lit) हा एकेश्वरवादी भारतीय हिंदू सुधारवादी चळवळ आहे. वेद हे अचूक/अभ्रांत अधिकार (infallible authority) आहेत, या श्रद्धेवर आधारित मूल्ये व आचरण यांचा प्रचार आर्य समाज करतो. दयानंद सरस्वती यांनी १८७० च्या दशकात या समाजाची स्थापना केली.

आर्य समाज ही हिंदू धर्मातील धर्मांतर प्रचार|धर्मप्रचार/प्रसार (proselytisation) सुरू करणारी पहिली हिंदू संस्था असल्याचे नमूद केले जाते.[३][४]

व्युत्पत्ती

[संपादन]

“आर्य समाज” हा संस्कृतमधील “आर्य” आणि “समाज” या शब्दांचा समास आहे. “आर्य” हा शब्द सद्गुण व श्रेष्ठ चारित्र्य असलेल्या व्यक्तीकडे निर्देश करतो, तर “समाज” म्हणजे सामाजिक समूह किंवा संघटित समुदाय. त्यामुळे “आर्य समाज” म्हणजे उच्च नैतिक चारित्र्य असलेल्या व्यक्तींचा समुदाय, असा अर्थ होतो.[५]

इतिहास

[संपादन]

प्रारंभ

[संपादन]

स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी एप्रिल १८७५ मध्ये बॉम्बे येथे दहा तत्त्वांच्या आधारे आर्य समाजाची स्थापना केली. ही तत्त्वे अंतिमतः १८७७ मध्ये लाहोर येथे निश्चित करण्यात आली.[६][७]

चरणसिंग (मागील रांगेत डावीकडून पाचवे) आर्य समाजाच्या सदस्यांसह, १९३०

वैदिक शाळा

[संपादन]

१८६९ ते १८७३ या काळात दयानंदांनी भारतातील रूढिवादी हिंदू धर्म सुधारण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले. त्यांनी वैदिक मूल्ये, संस्कृती आणि सत्य यांना अग्रक्रम देणारी गुरुकुल (वैदिक शाळा) स्थापन केली. प्राचीन वैदिक तत्त्वांच्या आधारे मुलांकरिता व मुलींकरिता स्वतंत्र शिक्षण देण्यावर भर देण्यात आला. तसेच या वैदिक शाळा-प्रणालीद्वारे ब्रिटिश शिक्षणाच्या ढाच्यातून भारतीयांना मुक्त करण्याचाही उद्देश होता.[८]

उपनयन/यज्ञोपवीत देण्यासाठी आर्य समाजाची सभा.
आर्य समाजाला समर्पित २००० सालचे भारतीय टपाल तिकिट.

बंगालमधील आर्य समाज

[संपादन]

कलकत्ता येथे आदि ब्राह्मो समाजातील फाटाफुटींमुळे “आदि ब्राह्मोवाद” (Adi Brahmoism)चा एक नवा प्रकार म्हणून आर्य समाज पंजाबमध्ये रुजू होऊ लागला, असे काही निवेदनांमध्ये आढळते. कलकत्त्याला प्रवास करताना स्वामी दयानंदांचा राजनारायण बोस, देवेंद्रनाथ टागोर इत्यादींशी निकट संपर्क आला. कलकत्त्यात असताना त्यांनी टागोर यांचे ब्रह्मो धर्म हे आदि धर्मासाठीचे धर्म-नीतीविषयक विस्तृत मार्गदर्शक पुस्तक अभ्यासले. या दोन्ही समाजांतील मुख्य मतभेद वेदांच्या अधिकारावरून होता—आदि धर्म वेदांचा दैवी अधिकार नाकारून त्यांना तुलनेने कनिष्ठ ग्रंथ मानत होता, तर आर्य समाज वेदांना दैवी प्रकटीकरण मानत होता. तरीही, या मतभेदांनंतरही ब्राह्मो समाजाच्या सदस्यांनी दयानंदांच्या कलकत्ता भेटीचे काही नियतकालिकांत सार्वजनिक कौतुक केले आणि दयानंदांनी सामाजिक क्षेत्रातील त्यांच्या कार्यातून प्रेरणा घेतली, असे नमूद केले जाते.[९]

दयानंदानंतर आर्य समाजाचा विस्तार

[संपादन]

१८८३ मध्ये दयानंदांची हत्या झाली. तरीही आर्य समाजाचा विस्तार, विशेषतः पंजाबमध्ये, सुरू राहिला. पंडित लेखराम (१८५८–१८९७) आणि स्वामी श्रद्धानंद (महात्मा मुन्शीराम विज) (१८५६–१९२६) हे आर्य समाजाचे सुरुवातीचे नेते मानले जातात. काही लेखकांच्या मते, समाजाच्या काही उपक्रमांमुळे मुस्लिम व हिंदू यांच्यातील विरोध तीव्र झाला.[१०] श्रद्धानंदांनी शुद्धी चळवळेचे नेतृत्व केले; या चळवळीचा उद्देश इतर धर्मांत गेलेल्या हिंदूंना पुन्हा हिंदू धर्मात परत आणणे हा होता.[११]

१८९३ मध्ये पंजाबमधील आर्य समाजातील सदस्यांमध्ये शाकाहाराच्या प्रश्नावर विभागणी झाली. मांसाहार टाळणाऱ्यांना “महात्मा” गट, तर दुसऱ्या गटाला “Cultured Party” असे संबोधले गेले.[१२]

१९०० च्या दशकाच्या सुरुवातीस आर्य समाजाने (किंवा त्यापासून प्रेरित Jat Pat Todak Mandalसारख्या संस्थांनी) जातिभेदाविरुद्ध मोहीम राबवली.[१३] तसेच विधवा पुनर्विवाह व स्त्री शिक्षण यांसाठीही प्रयत्न केले.[१४] आर्य समाजाने डच वसाहती आणि ब्रिटिश वसाहती—जिथे भारतीय लोकसंख्या होती—उदा. दक्षिण आफ्रिका, फिजी, मॉरिशस, सुरिनाम, गयाना आणि त्रिनिदाद आणि टोबॅगो—येथेही शाखा स्थापन केल्या.[१५]

लाला लजपतराय यांसारखे काही भारतीय राष्ट्रवादी आर्य समाजाशी जोडलेले होते व त्याच्या मोहिमांत सक्रिय होते.[१६] २०व्या शतकाच्या सुरुवातीस ब्रिटिश वसाहती सरकारने आर्य समाजाकडे राजकीय संस्थेप्रमाणे पाहिल्याचेही नमूद केले जाते; सरकारसेवेत असलेल्या काही समाजसदस्यांना समाजाशी संबंधामुळे सेवेतून काढण्यात आल्याचे काही स्रोत सांगतात.[१७]

१९३० च्या दशकात उत्तर भारतात हिंदू राष्ट्रवादी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ प्रमुख होत असताना, पंजाबमधील आर्य समाजाकडून त्यांना काही प्रमाणात पाठिंबा मिळाल्याचे उल्लेख आढळतात.[१८]

पंजाबातील आर्य समाज

[संपादन]

पंजाबमध्ये आर्य समाजाला अहमदिया चळवळीचा विरोध झाला. या विरोधकांपैकी मिर्झा गुलाम अहमद यांनी आर्य समाजाच्या नेत्यांशी अनेक धार्मिक वादविवाद केले, विशेषतः पंडित लेखराम यांच्याशी.[१९][२०] याशिवाय सिख-प्रधान सिंह सभा आंदोलन (ज्यापासून शिरोमणी अकाली दल पुढे उदयास आला) यांच्याकडूनही विरोध झाला.[२१] वैष्णव परंपरेतील काही समूहांशीही मतभेद झाल्याचे नमूद केले जाते; दयानंद सरस्वती यांनी वैष्णवांवर टीका केली होती.[२२]

सिंधमधील आर्य समाज

[संपादन]

१९व्या शतकाच्या अखेरीस व २०व्या शतकाच्या आरंभी सिंधमध्ये आर्य समाज सक्रिय होता. या प्रदेशातील समाजकार्यांमध्ये अर्ध-मुस्लिम किंवा निम्न जातीय समुदायांना संघटनेत सामावून घेण्यासाठी शुद्धीचा उपयोग यांचा समावेश होता. नारायण देव हे अनेक “धर्मांतर/परिवर्तन” घडवून आणणारे समाजसदस्य म्हणून वर्णिले जातात; त्यांना कधी कधी “Dayanand Ke Vir Sipahi” (दयानंदांचे वीर सैनिक) असेही संबोधले जाते. १९४८ मध्ये एका रस्त्यावरील झटापटीत त्यांचा मृत्यू झाल्याचे नमूद आहे.[२३] सिंधी राष्ट्रवादाचा इतिहास आर्य समाजाच्या कार्याशी जोडलेला असल्याचेही काही मांडण्या सांगतात. १९व्या शतकात सिंधमधील हिंदू समुदायाला ख्रिस्ती मिशनऱ्यांकडून आव्हान मिळत असताना, आर्य समाजाने या धर्मांतरणांना रोखण्याचे काम केले असल्याचे नमूद आहे. सिंधी नेते के. आर. मलकानी पुढे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ (RSS) व भारतीय जनता पक्ष (BJP) मध्ये प्रभावी ठरले. मलकानी यांच्या मते, १९३० च्या दशकात व्यायामशाळा आणि संस्कृत पाठशाळा उघडून आर्य समाजाने सिंधी हिंदूंमध्ये “नव अभिमान” निर्माण केला.[२४]

गुजरातमधील आर्य समाज

[संपादन]

गुजरातमधील आर्य समाजाचे काही प्रचारक पंजाबमधून आले होते. महाराज सयाजीराव गायकवाड यांच्या प्रोत्साहनाने त्यांनी अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या जातींमध्ये शिक्षणकार्य करण्यासाठी गुजरातमध्ये स्थलांतर केले, असे नमूद आहे. गुजराती आर्य समाजाने अनाथालये उघडली. १९१५ मध्ये महात्मा गांधी भारतात परतल्यानंतर अनेक कार्यकर्ते गांधींच्या चळवळीत सामील झाल्याने आर्य समाजाचा प्रभाव कमी झाल्याचे उल्लेख आढळतात.[२५]

मलबारमध्ये ‘पुनः-परिवर्तन’

[संपादन]

१९२१ मध्ये मलबारमधील बंडाच्या काळात काही हिंदूंना जबरदस्तीने इस्लाममध्ये धर्मांतरित केले गेले, असे भारतीय वृत्तपत्रांनी वृत्त दिल्याचे नमूद आहे. आर्य समाजाने शुद्धी विधींद्वारे या लोकांना परत हिंदू धर्मात आणण्यासाठी या प्रदेशात प्रयत्न वाढवले.[२६]:p.141–152

सनातनी हिंदूंचे आर्य समाजाविषयी मत

[संपादन]

१९३९ मध्ये बद्रीनाथ मठाचे तत्कालीन शंकराचार्य यांनी कँटरबरीचे आर्चबिशप यांना लिहिलेल्या पत्रात आर्य समाजींना “अन-हिंदू” म्हटल्याचे नमूद आहे. तसेच ख्रिस्ती व मुस्लिमांचे धर्मांतर करून घेण्याच्या (समाजाच्या) प्रयत्नांवर त्यांनी टीका केली.[२७]

हैदराबाद संस्थानातील आर्य समाज

[संपादन]

ब्रिटिश काळातील सर्वात मोठ्या संस्थानांपैकी असलेल्या हैदराबाद संस्थानातील धारूर येथे आर्य समाजाची शाखा स्थापन झाली. केशवराव कोरतकर १९३२ पर्यंत संस्थेचे अध्यक्ष होते. त्यांच्या कार्यकाळात संस्थानभर शाळा व ग्रंथालये स्थापन करण्यात आली. ही संस्था सामाजिक-धार्मिक असली तरी १९३० च्या दशकात निझाम सरकारविरोधातील प्रतिकारात आर्य समाजाची भूमिका अधिक राजकीय बनल्याचे नमूद आहे. १९३८–१९३९ मध्ये आर्य समाजाने हिंदू महासभासोबत मिळून सत्याग्रह करून निझाम सरकारचा प्रतिकार केला. प्रत्युत्तरादाखल निझाम सरकारने आर्य समाज मंदिरांवर छापे टाकून त्यांची अपवित्रता (desecration) केल्याचे उल्लेख आढळतात. दुसरीकडे, आर्य समाजाने संस्थानातील इस्लाम व इस्लामी शासकांवर टीका केल्याचेही नमूद आहे; यामुळे हिंदू-मुस्लिमांतील दरी वाढल्याचे काही स्रोत सांगतात.[२८][२९]

भाषा प्रश्न

[संपादन]

आर्य समाजाने पंजाबमध्ये हिंदीच्या वापराचा प्रचार केला व पंजाबीचा वापर निरुत्साहित केला, असे नमूद आहे. शिरोमणी अकाली दल प्रतिनिधित्व करणाऱ्या सिख समुदायाशी हा गंभीर मतभेद ठरला. स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात आणि पंजाबी सूबा आंदोलन (पंजाबी भाषिक राज्याची मागणी) या टप्प्यात हा मतभेद विशेषत्वाने दिसून आला.[३०][३१][३२]

मानवतावादी उपक्रम

[संपादन]

आर्य समाज ही एक दानशूर संस्था म्हणूनही ओळखली जाते. उदाहरणार्थ, १९०५ कांग्रा भूकंपातील पीडितांना मदतीसाठी देणग्या दिल्याचे उल्लेख आढळतात. तसेच स्त्रियांच्या मतदानाच्या हक्कासाठी आणि विधवांच्या संरक्षणासाठीही समाजाने मोहीम राबवली.[३३] १९४७ मध्ये सुमारे २० लाख असलेल्या आर्य समाजीयांची संख्या २०११ पर्यंत जगभर सुमारे १ कोटी असल्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे; यापैकी बहुसंख्य भारतात असून १,०००हून अधिक महाविद्यालये, १०,००० शाळा तसेच हजारो दवाखाने/औषधवाटप केंद्रे आणि सार्वजनिक ग्रंथालये समाज चालवतो, असे एका वृत्तपत्रीय लेखात म्हटले आहे.[३४]साचा:Better source needed

समकालीन आर्य समाज

[संपादन]

भारतातील आर्य समाज

[संपादन]

आर्य समाजाच्या शाळा व मंदिर भारतातील जवळपास सर्व प्रमुख शहरांत तसेच (विशेषतः उत्तर) भारतातील ग्रामीण भागातही आढळतात. काही केंद्रांना विवाहविधी करण्याचा अधिकार असतो. आर्य समाजाचा संबंध दयानंद अँग्लो-वैदिक (DAV) शाळांशी जोडला जातो; अशा शाळांची संख्या ८०० पेक्षा अधिक असल्याचे नमूद आहे.[३५] भारतात आर्य समाजाचे अनुयायी सुमारे ८० लाख असल्याचेही नमूद आहे.[३६]

जगभरातील आर्य समाज

[संपादन]

आर्य समाज गयाना, सुरिनाम, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो, फिजी, ऑस्ट्रेलिया,[३७] दक्षिण आफ्रिका,[ संदर्भ हवा ] केनिया,[३८] मॉरिशस[३९] इत्यादी देशांत सक्रिय आहे. केन्यातील आर्य समाज नैरोबी तसेच इतर शहरांमध्ये अनेक शाळा चालवतो.[४०]

कॅनडा आणि संयुक्त राज्ये येथे दक्षिण आशिया, पूर्व आफ्रिका, दक्षिण आफ्रिका व कॅरिबियन देशांमधून गेलेल्या स्थलांतरितांनी आपापल्या समुदायांसाठी आर्य समाज मंदिरे स्थापन केली.[४१] संयुक्त राज्यांतील अनेक मोठ्या महानगरांमध्ये आर्य समाजाच्या शाखा असल्याचे नमूद आहे.[४२]

आर्य समाज १८९० च्या दशकापासून युनायटेड किंग्डममध्ये सक्रिय आहे. १९७६ मध्ये वेस्ट लंडनमध्ये स्वतःची इमारत असलेला “Arya Samaj London” स्थापन झाला.

मूलभूत श्रद्धा

[संपादन]
आर्य समाजानुसार ॐ हे ईश्वराचे सर्वोच्च व योग्यतम नाव मानले जाते.

आर्य समाजाचे सदस्य ‘ॐ’ या अक्षररूपाने संबोधल्या जाणाऱ्या स्रष्टा-ईश्वरावर विश्वास ठेवतात; हा उल्लेख यजुर्वेद (४०:१७) मध्ये येतो, असे सांगितले जाते. वेदांना ते अभ्रांत अधिकार मानतात आणि उपनिषदे व वैदिक तत्त्वज्ञानालाही मान देतात. हिंदू धर्मातील वेदबाह्य (non-Vedic) धार्मिक ग्रंथ ते नाकारतात. उदाहरणार्थ, रामायण आणि महाभारत ही ऐतिहासिक व्यक्तींची आख्यायिका (legends) आहेत असे मानून त्यांना परमेश्वर किंवा अवतार यांचे संदर्भ म्हणून स्वीकारत नाहीत. तसेच पुराणे इत्यादी ग्रंथही नाकारतात.[४३] मूर्तीपूजा (murti puja) आर्य समाजात कठोरपणे निषिद्ध मानली जाते.[४४]

आर्य समाजाची “दहा तत्त्वे” (core principles) पुढीलप्रमाणे नमूद केली जातात:

सर्व खऱ्या ज्ञानाचा आदिकारण आणि ज्ञानाने जाणल्या जाणाऱ्या सर्व गोष्टींचे आदिकारण ईश्वर आहे.[४५] ईश्वर सत्य-चैतन्य आहे: निराकार, सर्वशक्तिमान, अजन्मा, अनंत, अविकारी, अतुलनीय, सर्वव्यापी, अंतर्बाह्य, अजर, अमर, सनातन, पवित्र आणि विश्वाचा स्रष्टा. उपासनेस पात्र केवळ ईश्वरच आहे.[४५] वेद हे सर्व सत्यज्ञानाचे भांडार आहेत. वेदांचा अभ्यास करणे, शिकवणे आणि प्रचार करणे हे सर्व आर्यांचे परम कर्तव्य आहे.[४५] सत्य ग्रहण करण्यास सदैव तत्पर राहावे आणि असत्याचा त्याग करावा.[४५] सर्व कृती धर्मानुसार कराव्यात—म्हणजे सत्य-असत्याचा विचार करून.[४५] आर्य समाजाचा मुख्य उद्देश जगाचे कल्याण करणे हा आहे—म्हणजे सर्वांच्या शारीरिक, आध्यात्मिक आणि सामाजिक उन्नतीसाठी प्रयत्न करणे.[४५] सर्वांशी वर्तन प्रेमाने, धर्माच्या आदेशांनुसार आणि त्यांच्या स्थानानुसार करावे.[४५] अज्ञान दूर करून ज्ञानाचा प्रसार करावा.[४५] स्वतःच्या समृद्धीतच समाधान न मानता सर्वांची समृद्धी हीच आपली समृद्धी मानावी.[४५] सर्वांनी सामाजिक/सार्वजनिक हिताच्या नियमांचे पालन करावे; तसेच प्रत्येकास स्वतःस हितकर नियम स्वीकारण्याचे स्वातंत्र्य असावे.[४५]

आचरण (Practices)

[संपादन]
आर्य समाजात हवन केले जात आहे.

आर्य समाजाचे सदस्य गायत्री मंत्राला अत्यंत पवित्र मानतात,[४६] तो नियमित जपतात, संध्या म्हणून ओळखली जाणारी ध्यान-उपासना करतात आणि पवित्र अग्नीत आहुती देतात (हवन).[४७] विशेष प्रसंगी यज्ञपुरोहितासह किंवा वैयक्तिक उपासनेसाठी पुरोहितांशिवायही हवन केले जाऊ शकते. साधारणतः हवन साचा:Transliteration (हवन पुस्तिका) या साध्या मार्गदर्शकानुसार केले जाते; यात सामान्य व विशेष प्रसंगांसाठी मंत्र दिलेले असतात. पुरोहित बहुधा स्थानिक आर्य समाज मंदिर/गुरुकुलातील वैदिक विद्वान असतो. काही वेळा कुटुंबातील ज्येष्ठ किंवा शेजारीही पुरोहित म्हणून हवन करू शकतात. यजमानाला “यजमान” असे संबोधतात. पुरोहिताला विद्वत्तेनुसार “आचार्य”, “शास्त्री” किंवा “पंडित” असेही म्हणतात. हवनानंतर पुरोहिताला नाममात्र “दक्षिणा” देण्याची प्रथा असते; आर्य समाजात ती अधिक प्रतीकात्मक मानली जाते आणि पुरोहित ठरावीक रक्कम सांगत नाही, असे नमूद आहे. रक्कम यजमानाच्या क्षमतेनुसार ठरते आणि ती तुलनेने लहान असते.[४८] मृत्यूनंतर आर्य समाजी अनेकदा हवन करून चौथ्या दिवशी अस्थी/भस्म संकलित करतात.[४९]

दिवाळी

[संपादन]

दिवाळी हा आर्य समाजात महत्त्वाचा दिवस मानला जातो, कारण या दिवशी स्वामी दयानंदांचे निधन झाले. त्यामुळे विशेष हवन केले जाते.

एक वातीचा दिवा
दोन वातींचा (चार दिशांना प्रकाश देणारा) दिवा

आर्य समाजातील दिवाळी साजरी करण्याची एक पद्धत सुरिनाममधील उत्सवाशी संबंधित म्हणून वर्णिली जाते. या उत्सवात चांगल्याचा वाईटावर विजय साजरा होतो. शाकाहारी उपवास ठेवला जातो. अग्निकुंडासमोर गायत्री मंत्र म्हणत तेलाचे दिवे लावले जातात आणि चंदन लाकडाने अग्निवेदी प्रज्वलित केली जाते. मोठा दिवा दोन वातींनी (एकमेकांना छेद देऊन) चार प्रकाश तयार करतो—चारही दिशांना—तो प्रथम लावला जातो. लहान दिव्यात एक वाती असते. स्नानगृह व शौचालय वगळता प्रत्येक खोलीत दिवा ठेवला जातो; अंगण, बैठक इत्यादी ठिकाणी अधिक दिवे इच्छेनुसार लावले जाऊ शकतात.[५०]

होळी

[संपादन]

होळी हा हिवाळ्याच्या समाप्तीचा व वसंतऋतूच्या प्रारंभाचा, तसेच पेरणी व चांगल्या पिकाची आशा यांचा उत्सव म्हणून साजरा केला जातो. रंग व गाणी (चौताल) यांद्वारे हा दिवस साजरा होतो. यासाठी विशिष्ट उपासना किंवा उपवास आवश्यक मानला जात नाही; तरी काही लोक शाकाहारी उपवास ठेवतात. या उत्सवाचा विष्णू किंवा शिव यांसारख्या विशिष्ट देवतेशी संबंध जोडला जात नाही. १९व्या शतकातील लाहोरमधील आर्य समाजीयांनी पारंपरिक होळीतील मद्यपान/नशा आणि अश्लीलता टाळून प्रार्थना व हवन यांचा समावेश करणारी पद्धत स्वीकारल्याचे नमूद आहे.[४८]

जगभरातील आर्य समाज

[संपादन]

हेही पहा

[संपादन]

गुरु–शिष्य परंपरा

हिंदू सुधार चळवळी

संप्रदाय

संदर्भ

[संपादन]
  1. ↑ Khan, Sakina Yusuf Khan (19 December 2011). "Back to Vedas". The Times of India. 11 December 2024 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. In 1947, there were two million Arya Samajis. Today there are 10 million worldwide, with a sizeable presence in the UK, USA, Australia, Africa and New Zealand. There are 1,200 Dayanand Anglo Vedic Colleges (DAV) and 10,000 schools run by the Samaj. It also runs thousands of charitable dispensaries and public libraries.
  2. ↑ Adam, Michel (22 October 2015). Indian Africa: Minorities of Indian-Pakistani Origin in Eastern Africa. Mkuki na Nyota Publishers. p. 77. ISBN 978-9987-08-297-1. line feed character in |date= at position 3 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  3. ↑ Thursby, G. R. (1977). Hindu-Muslim Relations in British India: A Study of Controversy, Conflict, and Communal Movements in Northern India 1923–1928. Leiden: Brill. p. 3. ISBN 9789004043800.
  4. ↑ Gyanendra Pandey (25 March 2013). A History of Prejudice: Race, Caste, and Difference in India and the United States. Cambridge University Press. p. 64. ISBN 978-1-107-02900-2. line feed character in |date= at position 3 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  5. ↑ Upadhyaya, Ganga Prasad (1940). The Origin, Scope and Mission of the Arya Samaj – No. 4 (इंग्रजी भाषेत) (2nd ed.). Allahabad: J. K. Sharma at the Allahabad Law Journal Press. p. 5.
  6. ↑ Lajpat Rai, Lala (1915). The Arya Samaj: An Account of Its Origin, Doctrines, and Activities, with a Biographical Sketch of the Founder. London: Longmans, Green. ISBN 978-0-524-01191-1.
  7. ↑ Upadhyaya, Ganga Prasad. The Origin, Scope and Mission of the Arya Samaj. No. 4. Arya Samaj, 1954.
  8. ↑ Sharma, Ram Nath; Sharma, Rajendra Kumar (2006). Problems of Education in India (इंग्रजी भाषेत). Atlantic Publishers & Dist. ISBN 978-81-7156-612-9.
  9. ↑ "Emergence of Arya Samaj in Punjab (1875) - Adi Dharm || Brahmo Samaj || India". adidharm.brahmosamaj.in. 2021-04-13 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2025-10-18 रोजी पाहिले.
  10. ↑ Barrier, Norman G. (1967). "The Arya Samaj and Congress Politics in the Punjab, 1894–1908". The Journal of Asian Studies. 26 (3): 363–379. doi:10.2307/2051414. JSTOR 2051414. S2CID 154569230.
  11. ↑ Nair, Neeti (2011). Changing Homelands: Hindu Politics and the Partition of India (इंग्रजी भाषेत). Harvard University Press. ISBN 978-0-674-05779-1.
  12. ↑ [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V20_296.gif "Punjab"] Archived 2024-07-08 at the वेबॅक मशीन. Imperial Gazetteer of India 1909. vol. 20 p. 291. Retrieved 2 October 2014.
  13. ↑ Judge, Paramjit S. (2014-03-13). Mapping Social Exclusion in India: Caste, Religion and Borderlands (इंग्रजी भाषेत). Cambridge University Press. pp. 82–83. ISBN 978-1-107-05609-1.
  14. ↑ Kishwar M. (26 April 1986). "Arya Samaj and Women's Education: Kanya Mahavidyalaya, Jalandhar". Economic and Political Weekly. 21 (17): WS9–WS24. JSTOR 4375593.
  15. ↑ Vertovec, Steven (2000). The Hindu Diaspora: Comparative Patterns (इंग्रजी भाषेत). Psychology Press. ISBN 978-0-415-23893-9.
  16. ↑ Lajpat Rai, Lala The Arya Samaj: An Account of its Aims, Doctrine and Activities, with a Biographical Sketch of the Founder Longman, London 1915. आयएसबीएन 978-81-85047-77-5.
  17. ↑ Kumar, Raj, ed. (2004). Essays on Social Reform Movements. New Delhi: Discovery Pub. House. pp. 2–4. ISBN 9788171417926.
  18. ↑ Jaffrelot, Christophe (1999). The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s (इंग्रजी भाषेत). New Delhi: Penguin Books India. pp. 67–68. ISBN 978-0-14-024602-5.
  19. ↑ Kenneth W. Jones (1976). Arya Dharm: Hindu Consciousness in 19th-century Punjab. University of California Press. p. 148. ISBN 0-520-02920-8.
  20. ↑ Kenneth W. Jones (1989). Socio-Religious Reform Movements in British India. Cambridge University Press. pp. 116–118. ISBN 9780521249867.
  21. ↑ Jones, Kenneth W. (1973). "Ham Hindu Nahin: Arya-Sikh Relations, 1877-1905". The Journal of Asian Studies. 32 (3): 457–475. doi:10.2307/2052684. JSTOR 2052684. S2CID 163885354.
  22. ↑ Entwistle, Alan W. (1982). The Rāsa Māna ke Pada of Kevalarāma: A Medieval Hindi Text of the Eighth Gaddī of the Vallabha Sect (PhD thesis). University of London School of Oriental and African Studies. p. 92.
  23. ↑ Khan, Dominique-Sita; Boivin, Michel (2008). Sindh Through History and Representations, Chapter 6 Jhulelal and the Identity of Indian Sindhis (PDF). Oxford, England: Oxford University press. p. 80. ISBN 978-0-19-547503-6. 30 March 2020 रोजी पाहिले.
  24. ↑ Dhabhai, G., 2018. The Purusharthi Refugee. Economic & Political Weekly, 53(4), p. 67[https://s3.amazonaws.com/academia.edu.documents/55704568/SA_LIII_4_270118_Partition_Garima_Dhabhai.pdf?response-content-disposition=inline%3B%20filename%3DNATION-MAKING_IN_PARTITIONED_INDIA_The_P.pdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Credential=ASIATUSBJ6BAMXAKEPHL%2F20200330%2Fus-east-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Date=20200330T194053Z&X-Amz-Expires=3600&X-Amz-Security-Token=IQoJb3JpZ2luX2VjEPn%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2FwEaCXVzLWVhc3QtMSJHMEUCIQDCiKi6A5DEiNpFun0A4o1IeU4dP9v4k4%2Bn7iNaCpso%2BwIgTKy1wSvB1P%2FRPda1VXHrj93qTro8N0azg68lK4nhxvoqvQMI8v%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2FARAAGgwyNTAzMTg4MTEyMDAiDNYmlw4GGM1u%2F3KCvyqRA1JNwynb9KgSQAmHpaf184MEWMKdYjNtCwnWDuStV74N6SO5hhpyeby4mRvQ0%2BErXjK3yW6nh199%2FwCafV%2F%2BqYl6KbMGhh0w0gUaqwyWGxJjvz%2FistM3jq0HngOJveDL6V20iTk7cqNoCqM33AClGR1vHuI1EA%2BDQBZXzOGvjZj8sgY0eAwzxbDmoozxEDwtzjULJOwUdRsZXC9Qu6iwBNnO1ZtMtwWiuAIkfNWx9S%2FZ%2BnJCcNKM2e%2FnbJ%2BrWv3z7rFSRKHOXbo8oQCSS5xNhHjBrlvC9NIn5z%2F5O5yrxMo3f7a5CbljQ1sZHU8fRf9NDmSTK07E8kgEuNlWTweW2l5VS1zeeQgTmjDaxPsrId%2F1Jw9d7MQG5mvu1eOXH8YzsEXT3l2jmn%2FlCArJwO7K3B%2BRJV7jhJ9mCfgWMlGLwI79K%2BYtZAPAHBzBvAFiubI6OCMTfUKELoHsJP3q5Z5LjKtFxqXDb9f1urVkTYN0LjAaxs0auVqMtM3Rnl5UWsZAA01hFCPCMLDwMa%2FRUVqHYwUHMIO7iPQFOusBvdQZTkdP0Zae%2BisIJwvqw1CgWwtxQnxe2EXDLuuo6vw12QFzH5ARNo%2FOlqcYGyJgqfL%2Bkw2cexOJPnetNa%2FW2y1FQF7tHwdkEI82lhUyYM5zhopDfwa4oP7jNgyGAb01cBTV5IjQ9hxkj5oapc3fikA%2BGAejh3P%2BQXVYuNh7R5khSkOQULy%2BmD9pIrehxyzr9ukJmVV7hRMYML4cg4qBSfNLPDDuv7QBENG0nPxyMKRLfo8tsTdn4ZXfHNJ%2FI%2BEOb%2BHjJxvw678huBKkp6YBdmMPt0nDkcfooJ2TajeJC%2FkIdfM22dgI5gyshw%3D%3D&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Signature=6aed81ada47129aed554f4542a15b6a6e53ef2745bff7077af8cd52d5c236215 ].
  25. ↑ Purifying the Nation: The Arya Samaj in Gujarat 1895–1930 Indian Economic and Social History Review 2000. 44:1 pp. 4 –65.
  26. ↑ Thursby, Gene R. (1975). Hindu-Muslim Relations in British India: A Study of Controversy, Conflict, and Communal Movements in Northern India 1923–1928 (इंग्रजी भाषेत). BRILL. ISBN 978-90-04-04380-0.
  27. ↑ Lucien D. Benichou (2000). From Autocracy to Integration: Political Developments in Hyderabad State, 1938–1948. Orient Blackswan. p. 79. ISBN 978-81-250-1847-6. line feed character in |publisher= at position 7 (सहाय्य)
  28. ↑ P. V. Kate (1987). Marathwada Under the Nizams, 1724–1948. Mittal Publications. pp. 51, 64–66. ISBN 978-81-7099-017-8. line feed character in |publisher= at position 7 (सहाय्य)
  29. ↑ Lucien D. Benichou (2000). From Autocracy to Integration: Political Developments in Hyderabad State, 1938–1948. Orient Blackswan. p. 79. ISBN 978-81-250-1847-6.
  30. ↑ Lamba, Krishan Gopal (1999). Dynamics of Punjabi Suba Movement (इंग्रजी भाषेत). Deep & Deep Publications. p. 90. ISBN 978-81-7629-129-3.
  31. ↑ Chopra, Romesh (2013-05-24). Love Is the Ultimate Winner (इंग्रजी भाषेत). Partridge Publishing. p. 90. ISBN 978-1-4828-0005-0.
  32. ↑ Grewal, J. S. (1998-10-08). The Sikhs of the Punjab (इंग्रजी भाषेत). Cambridge University Press. p. 187. ISBN 978-0-521-63764-0.
  33. ↑ Sharma, Subash Chander (1987). Punjab, the Crucial Decade (इंग्रजी भाषेत). Atlantic Publishers & Distributors. p. 133.
  34. ↑ Khan, Sakina Yusuf Khan (19 December 2011). "Back to Vedas". The Times of India. 11 December 2024 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. In 1947, there were two million Arya Samajis. Today there are 10 million worldwide, with a sizeable presence in the UK, USA, Australia, Africa and New Zealand. There are 1,200 Dayanand Anglo Vedic Colleges (DAV) and 10,000 schools run by the Samaj. It also runs thousands of charitable dispensaries and public libraries.
  35. ↑ [http://www.thearyasamaj.org/home Arya Samaj] website.
  36. ↑ Adam, Michel (22 October 2015). Indian Africa: Minorities of Indian-Pakistani Origin in Eastern Africa. Mkuki na Nyota Publishers. p. 77. ISBN 978-9987-08-297-1. line feed character in |date= at position 3 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  37. ↑ [http://www.aryasamajqueensland.com/ Arya Samaj Queensland] website. Retrieved 3 February 2017.
  38. ↑ Kenneth S., Ombongi (1993). Hindu socio-religious organizations in Kenya: a case study of Arya Samaj, 1903-1978 (Thesis) (इंग्रजी भाषेत). University of Nairobi. 2024-09-13 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 2026-02-04 रोजी पाहिले.
  39. ↑ Eisenlohr, Patrick (2006). Little India: Diaspora, Time, and Ethnolinguistic Belonging in Hindu Mauritius (इंग्रजी भाषेत). University of California Press. p. 36. ISBN 978-0-520-24879-3.
  40. ↑ Adam, Michel (22 October 2015). Indian Africa: Minorities of Indian-Pakistani Origin in Eastern Africa. Mkuki na Nyota Publishers. p. 47. ISBN 978-9987-08-297-1. line feed character in |date= at position 3 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  41. ↑ Coward H. [http://www.mbc.metropolis.net/assets/uploads/files/wp/1999/WP99-04.pdf Hindus in Canada, the Third National Metropolis Conference]. Archived 30 December 2013[Date mismatch] at the वेबॅक मशीन. Centre of Excellence for Research on Immigration and Integration in the Metropolis 1999.
  42. ↑ [http://aryasamaj.com/global/ Arya Pratinidhi Sabha America]. Archived 31 December 2013[Date mismatch] at the वेबॅक मशीन. Arya Samaj website. Retrieved 30 December 2013.
  43. ↑ Kenneth W. Jones (1976). Arya Dharm: Hindu Consciousness in 19th-century Punjab. University of California Press. pp. 139–143. ISBN 978-0-520-02920-0. line feed character in |publisher= at position 11 (सहाय्य)
  44. ↑ "Arya Samaj in Hindu Dharma – VCC". vedicculturalcentre.com. 2021-06-15 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2021-01-07 रोजी पाहिले.
  45. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 "10 Principles of Arya Samaj – English & Hindi". Arya Samaj India (इंग्रजी भाषेत). 2015-09-05. 2019-04-21 रोजी पाहिले. line feed character in |website= at position 5 (सहाय्य)
  46. ↑ Naidoo, T. (1992). The Arya Samaj Movement in South Africa (First ed.). Motilal Banarsidass Publishers. pp. 30, 71. ISBN 978-81-208-0769-3.
  47. ↑ Bhattacharyya, Sivaprasad (1987). Morgan, Kenneth W. (ed.). The Religion of the Hindus (Reprint. ed.). Delhi: M. Banarsidass. p. 199. ISBN 978-8120803879. 26 July 2017 रोजी पाहिले. line feed character in |access-date= at position 3 (सहाय्य); |access-date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  48. 1 2 Jones, Kenneth W. (1976). Arya Dharm: Hindu Consciousness in 19th-century Punjab (इंग्रजी भाषेत). University of California Press. ISBN 978-0-520-02920-0.
  49. ↑ Firth, Shirley (1997). Dying, Death and Bereavement in a British Hindu Community (इंग्रजी भाषेत). Peeters Publishers. p. 89. ISBN 978-90-6831-976-7.
  50. ↑ Jones, Kenneth W. (1976). Arya Dharm: Hindu Consciousness in 19th-century Punjab. New Delhi: Manohar. p. 67.

अधिक वाचन

[संपादन]

Chamupati M. A. (2001) Ten Commandments of Arya Samaj New Delhi: D.A.V. Publications.

Jordens J. T. F. (1978) Dayanada Saraswati Oxford University Press, Delhi.

Madhu Kishwar, "The Daughters of Aryavarta: Women in the Arya Samaj Movement, Punjab." Chapter in Women in Colonial India; Essays on Survival, Work and the State, edited by J. Krishnamurthy, Oxford University Press, 1989.

Lajpat Rai, Lala (1915) The Arya Samaj: An Account of Its Origin, Doctrines, and Activities, with a Biographical Sketch of the Founder D.A.V. College Managing Committee, New Delhi आयएसबीएन 978-81-85047-77-5.

Lajpat Rai, Lala (1993) A History of the Arya Samaj New Delhi आयएसबीएन 81-215-0578-X.

Ruthven M. (2007) Fundamentalism: A Very Short Introduction Oxford University Press आयएसबीएन 978-0-19-921270-5.

Sharma J. M. (1998) Swami Dayanand: A Biography USB, India आयएसबीएन 81-7476-212-4.

Sethi R. "Rashtra Pitamah Swami Dayanand Saraswati" M. R. Sethi Educational Trust, Chandigarh.

Upadhyaya G. P. (1954) The Origin, Scope and Mission of the Arya Samaj Arya Samaj.

Shastri V. (1967) The Arya Samaj Sarvadeshik Arya Pratinidhi Sabha.

Pandey D. (1972) The Arya Samaj and Indian Nationalism, 1875–1920 S. Chand.

Pandit S. (1975) A Critical Study of the Contribution of the Arya Samaj to Indian Education Sarvadeshik Arya, Pratinidhi Sabha.

Vedalanker N. and Somera M. (1975) Arya Samaj and Indians Abroad Sarvadeshik Arya Pratinidhi Sabha.

Vable D. (1983) The Arya Samaj: Hindu Without Hinduism Vikas आयएसबीएन 0-7069-2131-3.

Sharma S. K. (1985) Social Movements and Social Change: A Study of Arya Samaj and Untouchables in Punjab B. R. Publishing.

Yadav K. C. and Arya K. S. (1988) Arya Samaj and the Freedom Movement: 1875–1918 Manohar Publications. आयएसबीएन 81-85054-42-8.

Saxena G. S. (1990) Arya Samaj Movement in India, 1875–1947 Commonwealth Publishers. आयएसबीएन 81-7169-045-9.

Sethi R. (2009) Rashtra Pitamah, Swami Dayanand Saraswati M. R. Sethi Educational Trust, Chandigarh.

Chopra R. M. (2009) Hinduism Today .

Jamnager A. S. and Pandya D. [http://www.aryasamajjamnagar.org/aryasamaji/arasamaji.htm

Aryasamaj Ke Stambh] A. S. Jamnager's website.

Jones K. Arya Dharm: Hindu Consciousness in 19th-Century Punjab

Dayananda, S., & Bharadwaja, C. (1932). Light of Truth, or, an English Translation of the Satyartha Prakasha: The Well-Known Work of Swami Dayananda Saraswati. Madras: Arya Samaj.

Swami Shraddhananda (1926). Hindu Sangathan: Saviour of the Dying Race. Delhi: Shraddhananda.

Swami Shraddhānanda (1984). Inside the Congress: A Collection of 26 Articles. New Delhi: Dayanand Sansthan.

बाह्य दुवे

[संपादन]
विकिमीडिया कॉमन्सवर संबंधित संचिका आहेत

साचा:Wikiquote साचा:Prone to spam

साचा:Arya Samaj by country साचा:Hindu reform movements साचा:Hindudharma साचा:Indian Independence Movement

"https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=आर्य_समाज&oldid=2652478" पासून हुडकले