मणिभाई देसाई

मणिभाई देसाई

मणिभाई भीमभाई देसाई (२७ एप्रिल १९२० – १४ नोव्हेंबर १९९३) हे भारतीय समाजसेवक, महात्मा गांधी यांचे सहकारी आणि ग्रामीण विकास क्षेत्रातील अग्रणी व्यक्तिमत्त्व होते.

प्रारंभिक जीवन

मणिभाई देसाई यांचा जन्म २७ एप्रिल १९२० रोजी कोसमडा, सुरत जिल्हा, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी (आताचा गुजरात) येथे झाला. त्यांचे वडील भीमभाई देसाई हे सुस्थित शेतकरी आणि परिसरातील १०–१५ गावांतील शेतकऱ्यांमध्ये मान्यवर नेते होते. कुटुंबात पाच मुले आणि एक मुलगी होती.

१९२७ मध्ये वडिलांच्या निधनानंतर मोठ्या भावाने शेतीची जबाबदारी स्वीकारली. इतर दोन भावांनी कापडउद्योगात कारकीर्द केली. मणिभाई त्या वेळी प्राथमिक शाळेत शिकत होते. १९२७ ते १९३१ या काळात त्यांनी शिक्षणात प्रथम क्रमांक मिळवला. ते क्रीडाप्रेमी होते आणि बॉय स्काऊट्समध्ये नेतृत्व करीत.

या काळात भारतात महात्मा गांधी यांच्या नेतृत्वाखाली ब्रिटिशांविरुद्ध असहकार आणि सविनय कायदेभंग चळवळी सुरू होत्या. दहा वर्षांचे असताना त्यांच्या जीवनाला दिशा देणारी घटना घडली. गावातील नरोत्तमभाई पटेल यांनी गांधीजींसोबत दांडी यात्रात सहभाग घेतला. मिठाच्या कराविरोधातील आंदोलनानंतर गावात आणलेले प्रतीकात्मक मीठ प्रत्येक घरात पोहोचवण्याची जबाबदारी लहान मणिभाईंना देण्यात आली. गावकऱ्यांनी त्या मिठाला वंदन करताना पाहून त्यांच्या मनावर खोल प्रभाव पडला आणि त्यांनी गांधीजींच्या विचारांना आयुष्य अर्पण करण्याचा निर्धार केला.

नंतर त्यांनी सुरत येथे माध्यमिक शिक्षण घेतले. कुटुंबाच्या इच्छेनुसार त्यांनी अभियांत्रिकी शिक्षणासाठी भौतिकशास्त्र व गणित हे विषय निवडले. मात्र अंतिम वर्षात भारत छोडो आंदोलन सुरू झाल्यावर त्यांनी त्यात सहभाग घेतला आणि ब्रिटिशांनी त्यांना कारावासाची शिक्षा दिली.

कार्य

शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर मणिभाई देसाई यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभाग घेतला. १९४६ मध्ये महात्मा गांधी पुण्याजवळील उरळी कांचन येथे राहिले. त्या काळात गांधीजींनी पाश्चात्त्य वैद्यकशास्त्रावरील अवलंबित्व कमी करून निसर्गोपचार पद्धतीचा प्रसार करण्याचा विचार मांडला. त्यांनी उरळी येथील नव्याने स्थापन झालेल्या निसर्गोपचार आश्रमाचे व्यवस्थापन मणिभाईंवर सोपवले. मणिभाईंनी उरळीच्या उन्नतीसाठी आयुष्य समर्पित करण्याची प्रतिज्ञा केली.

आश्रमात आहारनियमन, उपवास, सूर्यस्नान, वाफेची आंघोळ, मातीपट्टी, मालिश आणि स्थानिक औषधी वनस्पतींचा वापर यांसारख्या उपचारपद्धती राबवल्या जात. त्यांनी उरळी येथे माध्यमिक शाळाही सुरू केली.

गांधीवादी तत्त्वे त्यांच्या कार्याच्या केंद्रस्थानी असली तरी ग्रामीण गरिबांच्या उन्नतीसाठी आधुनिक विज्ञानाचा वापर आवश्यक आहे, असा त्यांचा विश्वास होता. त्यांनी पशुपालन आणि बागायती विषयांचा स्व-अभ्यास केला. १९६७ मध्ये त्यांनी भारतीय अॅग्रो-इंडस्ट्रीज फाउंडेशन (BAIF) या स्वयंसेवी संस्थेची स्थापना केली.

बीएआयएफ ने उच्च उत्पादन देणाऱ्या युरोपीय गायींच्या जाती जसे की होल्स्टीन फ्रिझियन आणि जर्सी यांचे भारतीय गिर जातींसोबत संकर करून दुग्धोत्पादन वाढवण्याचे कार्य केले. या उपक्रमासाठी मणिभाईंनी डेन्मार्क, ब्रिटन, अमेरिका, कॅनडा आणि इस्रायल आदी देशांना भेटी दिल्या. पुढे BAIF ने पशुस्वास्थ्य, पोषण, वृक्षलागवड, पडीत जमिनीचा विकास आणि आदिवासी विकास या क्षेत्रातही कार्य विस्तारले.

मणिभाईंनी उच्च राजकीय पद स्वीकारले नाही; मात्र ते उरळी कांचन ग्रामपंचायतीचे सरपंच म्हणून अनेक वर्षे कार्यरत होते. तसेच जवळील थेऊर येथील यशवंत सहकारी साखर कारखान्याच्या संचालक मंडळावरही त्यांनी काम केले.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९६८ मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. १९८२ मध्ये त्यांना सार्वजनिक सेवेबद्दल रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. १९८३ मध्ये गांधीवादी मूल्ये, सामुदायिक कार्य आणि ग्रामीण विकासासाठी जमनालाल बजाज पुरस्कार देण्यात आला.

निधन आणि वारसा

मणिभाई देसाई यांचे १४ नोव्हेंबर १९९३ रोजी पुणे येथे निधन झाले. त्यांनी स्थापन केलेल्या संस्था आजही कार्यरत असून ग्रामीण विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. १९९६ मध्ये BAIF ने पुण्याजवळील वारजे येथे नवीन मुख्यालय आणि व्यवस्थापन प्रशिक्षण केंद्र स्थापन केले, ज्यास "डॉ. मणिभाई देसाई नगर" असे नाव देण्यात आले.

पंजाबमधील पटियाला जिल्ह्यातील दुल्बा गावातही त्यांच्या कार्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली जाते आणि त्यांच्या जयंतीनिमित्त दरवर्षी कार्यक्रम आयोजित केले जातात.