अॅस्ट्रोसॅट

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
(ॲस्ट्रोसॅट या पानावरून पुनर्निर्देशित)
अॅस्ट्रोसॅट
200px|विनाचौकट
अॅस्ट्रोसॅट
साधारण माहिती
संस्था इस्रो
सोडण्याची तारीख १८ सप्टेंबर, २०१५
सोडण्याचे वाहन पी.एस.एल.व्ही.
प्रकल्प कालावधी ५ वर्षे
वस्तुमान १,६५० किलो (३,६०० पौंड)
कक्षेचा प्रकार जवळपास विषुववृत्तीय
कक्षेची उंची ६५० किमी (४०० मैल)
कक्षेचा कालावधी १ तास ३८ मिनिटे
तरंगलांबी अतिनील, क्ष-किरण (बहु-तरंगलांबी)
उपकरणे
युव्हीआयटी अल्ट्राव्हायोलेट इमेजिंग टेलिस्कोप
एसएक्सटी सॉफ्ट एक्स-रे टेलिस्कोप
सीझेडटीआय हार्ड एक्स-रे इमेजर
लॅक्सपीसी एक्स-रे टायमिंग्ज अॅन्ड लो रिझोल्युशन स्पेक्ट्रल स्टडीज
संकेतस्थळ
astrosat.iucaa.in

अॅस्ट्रोसॅट हा भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था, इस्रो ने खगोलशास्त्रीय संशोधनासाठी सोडलेला पहिलाच उपग्रह आहे. तो दि. २८ सप्टेंबर २०१५ रोजी सतीश धवन अंतराळ केंद्र, श्रीहरिकोटा येथून पी.एस.एल.व्ही. या रॉकेटच्या साहाय्याने, भारतीय प्रमाण वेळेनुसार सकाळी १० वाजता यशस्वीरीत्या अवकाशात सोडण्यात आला. [२]

’इंडियन एक्स-रे अॅस्ट्रोनाँमी एक्सपेरिमेन्ट’च्या यशानंतर, १९९६ साली प्रक्षेपित केलेल्या उपग्रहापेक्षा अधिक आधुनिक अशा अॅस्ट्रोसॅटसाठी २००४ साली इस्रोने मंजुरी दिली.

भारतातल्या प्रतिष्ठित संशोधन संस्था आणि परदेशातील प्रतिष्ठित संस्था भारतातील इस्रो (ISRO)[३] , इंटर युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर अॅस्ट्रॉनॉमी अॅन्ड अॅस्ट्रोफिजिक्स (आयुका) (IUCAA)[४], टाटा मूलभूत संशोधन संस्था, मुंबई (टी.आय.एफ.आर) (TIFR)[५], रामन संशोधन संस्था (RRI)[६], भारतीय खगोलभौतिकी संस्था (IIA)[७], भौतिकी संशोधन कार्यशाळा (PRL)[८], आणि कॅनेडियन स्पेस एजन्सी,[९], लंडनची युनिव्हर्सिटी ऑफ लिचेस्टर या संस्थांनी ह्या उपग्रहाच्या निर्मितीसाठी मदत केली आहे.

अॅट्रोसॅटच्या प्रक्षेपणानंतर भारत हा, ज्यांची अवकाशातही प्रयोगशाळा आहे, अशा अमेरिका, रशिया, युरोपीय अंतराळ संस्था आणि जपाननंतर जगातील चौथा देश बनला आहे .[१०]

अॅस्ट्रोसॅट हा बहु-तरंगलांबीची सोय असलेला खगोलशास्त्र उपग्रह असून तो विषुववृत्तीय कक्षेत पी.एस.एल.व्ही. रॉकेटच्या साहाय्याने प्रस्थापित करण्यात आला आहे. या उपग्रहावर ५ वैज्ञानिक उपकरणे असून ती खगोलीय घटकांचे विविध वारंवारतेच्या साहाय्याने निरीक्षण करू शकतात. या उपकरणामुळे दृश्यमान (३२०-५३० एनएम) कव्हर, अतिनील (१८०-३०० नॅनोमीटर), अतिनील (१३०-१८० नॅनोमीटर), सॉफ्ट क्ष-किरण (०.३-८ Kev आणि २-१० Kev) आणि हार्ड क्ष-किरण (३-८० Kev आणि १०-१५० Kev) या विद्युतचुंबकीय वर्णपटाचा अभ्यास करता येतो.

अॅस्ट्रोसॅटचा हेतू[संपादन]

  • अनेक तरंगलांबींच्या साहाय्याने अतिदूर अंतरावरील वैश्विक किरणांच्या स्रोतांचा व त्यांच्यामध्ये होणार्‍या तीव्र चढ उतारांचे एकाचवेळी निरीक्षण करणे
  • हार्ड क्ष-किरण आणि अतिनील परिप्रेक्षामध्ये अवकाशाचे निरीक्षण करणे
  • क्ष-किरण बायनरीचा, सक्रिय दीर्घिकीय केंद्रक, मृत तार्‍यांचे अवशेष, तार्‍यांचे प्रभामंडळ यांचे वेगवेगळ्या तरंग लांबीमध्ये निरीक्षण करणे
  • नियमित, अनियमित व अल्पायुषी क्ष किरण स्रोतांचा अभ्यास करणे

उपकरणांची माहिती[संपादन]

  • अल्ट्राव्हायोलेट इमेजिंग टेलिस्कोप (यू.व्ही.आय.टी) (अतिनील प्रतिमा दुर्बीण)- अल्ट्राव्हायोलेट इमेजिंग टेलिस्कोप हा १३०-१८० नॅनोमीटर एनएम), १८०-३०० नॅनोमीटर (एनएम) आणि ३२०-५३० नॅनोमीटर (एनएम) या तीन चॅनेलांमधून एकाचवेळी निरीक्षण करू शकतो. . हे उपकरण संयुक्तरीत्या भारतीय खगोलभौतिकी संस्था, बंगलोर आणि इंटर युनिव्हर्सिटी सेंटर फोर अॅस्ट्रोनाँमी आणि अॅस्ट्रोफिजिक्स (आयुका), इस्रो आणि कॅनेडियन स्पेस एजन्सी यांच्या सहयोगाने बनवले आहे. अवकाशाच्या विद्युतचुंबकीय वर्णपटाचे दृश्यमान क्षेत्र, अदूर अतिनील क्षेत्र व सुदूर अतिनील क्षेत्र या तीन वेगवेगळ्या क्षेत्रांमध्ये निरीक्षण करण्यास हे उपकरण सक्षम आहे.
  • लार्ज एरिया झेनॉन प्रपोर्शनल काउंटर (Large Area Xenon Proportional Counters (LAXPC) [मराठी शब्द सुचवा]- हे दुसरे उपकरण आहे. ते क्ष-किरण बायनरी, सक्रिय दीर्घिकीय केंद्रक या क्ष-किरण स्रोतांतून होणार्‍या क्ष किरण उत्सर्जनाचे, व त्यात होणारे फेरफारांचे प्रमाण मोजण्यासाठी उपयोगी आहे.. ते मुंबईच्या टाटा मूलभूत संशोधन संस्था व बंगलोरच्या रामन संशोधन संस्थेने तयार केले आहे. हे उपकरण सध्या अस्तित्वात असलेल्या कोणत्याही उपकरणापेक्षा पाच पट अधिक क्ष-किरण फोटॉन गोळा करू शकते. ही उर्जा २५ KeV पेक्षा जास्त असते.


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

संदर्भ[संपादन]