३३ कोटी देव

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
व्योममंडलाचा भाग ज्यावर रुद्र दर्शवली आहेत - साधारण ५व्या शतकातील, कात्रा केशव देव; सध्या मथुरा संग्रहालय.

३३ कोटि देव म्हणजे ३३ प्रकारचे उच्च देव. संस्कृत भाषेत 'कोटि' या शब्दाचा अर्थ करोड (१,००,००,०००) असा होत नाही तर हा शब्द 'उच्चतम, सर्वोच्च व अत्यंत' असा म्हणून वापरला जातो. शून्याच्या शोधानंतर भारतीय गणितज्ञांनी मोठ्यात मोठ्या संख्या लिहिणास सुरुवात केली, त्यांना नाव देताना मोठी संख्या म्हणून १,००,००,०००ला कोटी असे नाव रूढ झाले. पण हिंदू धर्मामध्ये ३३ कोटी (३३,००,००,०००) ही देवतांची संख्या नसून, ३३ प्रकारचे उच्च देव आहेत. सामान्य भाषेत कोटी शब्दाचा दुसरा अर्थ कोटी (१,००,००,०००) असल्यामुळे ३३ करोड देवी देवता असल्याची मान्यता प्रख्यात झाली.[१][२][३]

या तेहेतीस कोटी/प्रकारच्या देवामध्ये आठ वासू, अकरा रुद्र, बारा आदित्य आणि दोन अश्विनीकुमारांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी ३३ कोटी देवांमध्ये इंद्र आणि प्रजापतिला बारा आदित्यात न ठेवता दोन अश्विनीकुमारांऐवजी गणले गेले आहे.[४]

  • बारा आदित्यांची नावे: १. अंशमान (हिस्सा), २. अर्यमन (श्रेष्ठता), ३. इंद्र/शक्र (नेत्रत्व), ४. त्वष्टृ (कौशल्य/कला/शिल्प), ५. पर्जन्य, ६. पूषन (समृद्धि), ७. भग (धरोहर), ८. मित्र (मित्रता/ सहयोगी), ९. वरुण (भाग्य), १०. विवस्वत् (सामाजिक नियम), ११. विष्णू/वामन (ब्रम्हांडीय नियम), १२. धाता / प्रजापति . बारा आदित्यांना सामाजिक वर्तणुकीचे प्रतिक देखील मानले जाते.
  • अकरा रुद्रांची नावे:

पाच अमूर्तः १.आनंद, २. विज्ञान (ज्ञान), ३. मानस (विचार), ४. प्राण (श्वास किंवा जीवन), ५. वाक - (भाषण). अमुर्त म्हणजे निराकार, अप्रत्यक्ष, साकार नसलेला.

शिवाची पाच नावेः १. ईशान (वैभव), २. तत्पुरुष, ३. सद्योजात (नवजात किंवा जन्म घेतलेला), ४. वामदेव, ५. अघोरा

आणि आत्मा

  • दोन अश्विनीकुमार: औषध, आरोग्य, वैद्यक आणि विज्ञानाशी संबंधित दोन वैदिक देव आहेत. यांचा ऋग्वेदात अश्विनौ नावाने उल्लेख आहे.


- असे एकूण: १२ (आदित्य) + ११ (रुद्र) + ८ (अष्टवसू) + २ (आश्विनीकुमार) = ३३.[१][२][३]

बृहदारण्यकोपनिषद[संपादन]

बृहदारण्यकोपनिषदातील तिसऱ्या अध्यायातील नवव्या ब्राह्मणातील याज्ञवल्क आणि विदग्ध यांच्यामधील संवादामध्ये ३३ कोटी देवांची संकल्पना याज्ञवल्कने सांगितली आहे.

शाकल्या विदग्धला फार अभिमान वाटला. अभिमानाने भरून आलेला तो याज्ञवल्क्याला प्रश्नोत्तर प्रश्न करू लागला?

शाकल्य - 'किती देव आहेत?'
यज्ञ.—'तीन आणि तीनशे, तीन आणि तीन हजार, म्हणजेच तीन हजार तीनशे सहा (3,306).'
शाकल्य - 'किती देव आहेत?'
यज्ञ.—'तेहतीस (३३).'
शाकल्यने तोच प्रश्न आणखी पाच वेळा पुन्हा पुन्हा सांगितला.  यावर याज्ञवल्क्यांनी प्रत्येक वेळी संख्या कमी करून देवतांची संख्या अनुक्रमे सहा, तीन, दोन, दीड आणि शेवटी एक अशी सांगितली.  शाकल्य - 'मग ते तीन हजार तीनशे सहा देव कोण आहेत?'
यज्ञ.-' ही देवांची विभूती आहेत.  फक्त तेहतीस देव आहेत.
शकल्या - 'काय आहेत ते?'
यज्ञ.-'आठ वसु, अकरा रुद्र, बारा आदित्य, इंद्र आणि प्रजापती.'
शाकल्य - 'आठ वसु कोणते?'
यज्ञ.- 'अग्नी, पृथ्वी, वायु, अवकाश, आदित्य, द्युलोक, चंद्र आणि नक्षत्र.  जगातील सर्व पदार्थ त्यात सामावलेले आहेत.  तर हे वसुगण आहेत.' शाकल्य-'अकरा रुद्र कोणते?'
यज्ञ.—'दहा इंद्रिये, एक आत्मा, पुरुषामध्ये स्थित आहे.  मृत्यूसमयी ते देह सोडून प्रियजनांना रडवतात.  म्हणून तो रुद्र आहे.
शाकल्य - 'बारा आदित्य कोण आहेत?'
यज्ञ.-'वर्षाचे बारा महिने म्हणजे बारा आदित्य.'
शाकल्य - 'इंद्र आणि प्रजापती कोण आहेत?'
यज्ञ.-'गर्जना करणारे ढग 'इंद्र' आणि 'यज्ञ' म्हणजे 'प्रजापती'.  गर्जना करणारा मेघ म्हणजे 'विद्युत' आणि 'पशु' म्हणजे यज्ञ.'
शाकल्य - 'सहा देव कोणते?'
यज्ञ.-'पृथ्वी, अग्नि, वायु, अवकाश, दयु आणि आदित्य.'
शाकल्य-'तीन देव कोण आहेत?'
यज्ञ.-'तीन जगे- पृथ्वी लोक, स्वर्गलोक, पाताळ लोक.  हे तिन्ही देवता आहेत.  यामध्ये सर्व देवता वास करतात.
शाकल्य - 'दोन देव कोणते?'
यज्ञ.-'अन्न आणि जीवन हे दोन देव आहेत.'
शाकल्य - 'ती दीड देवता कोण?'
यज्ञ.-'वात दीड देव आहे;  कारण ते वाहते आणि त्यातच सर्वांची वाढ होते.
शाकल्य - 'देव कोणता?'
यज्ञ- 'प्राण ही एकमेव देवता आहे.  तेच 'ब्रह्म', तेच तत् (ते).'

हे सुद्धा पहा[संपादन]

संदर्भ[संपादन]

  1. ^ a b "33 Crore Gods In Marathi 'ही' आहेत ३३ कोटी देवतांची नावे; वाचा, महत्त्व, मान्यता व काही तथ्ये". Maharashtra Times. 2022-04-16 रोजी पाहिले.
  2. ^ a b "३३ कोटी देव कोणते?". eSakal - Marathi Newspaper. 2022-04-16 रोजी पाहिले.
  3. ^ a b Gaikwad, Priyanka. "तेहतीस कोटी देव कोणते? |" (इंग्रजी भाषेत). 2022-04-16 रोजी पाहिले.
  4. ^ "तुम्हाला माहिती आहेत का हिंदू धर्मातील 33 कोटी देवतांची नावे आणि रहस्य". Divya Marathi. 2018-02-16. 2022-07-25 रोजी पाहिले.