सौभाग्यलक्ष्मी उपनिषद
A goddess-related Hindu text | |||||
| माध्यमे अपभारण करा | |||||
| |||||
 | |||||
सौभाग्यलक्ष्मी उपनिषद किंवा सौभाग्यलक्ष्म्युपनिषत्, हे हिंदू धर्मातील एक लहान उपनिषद ग्रंथ आहे. सौभाग्य म्हणजे शुभ आणि लक्ष्मी एक देवता आहे.[१] [२] संस्कृतमध्ये लिहिलेले, हे ऋग्वेदाशी संलग्न असलेल्या १० उपनिषदांपैकी एक आहे आणि ८ शाक्त उपनिषदांपैकी एक म्हणून वर्गीकृत आहे.[३]
लक्ष्मीच्या माध्यमातून हे उपनिषद संपत्ती, भाग्य, समृद्धी आणि प्रजननक्षमते- बद्दल विचार सादर करते. हे खऱ्या संपत्तीची चर्चा करते आणि नंतर भौतिक वासना दूर करून आंतरिक संपत्तीकडे आध्यात्मिक प्राप्तीसाठी योग ध्यान सादर करते. लक्ष्मीसाठी "श्री" हा समानार्थी शब्द वापरला जातो.[४] या मजकुरात योगिक अभ्यासाचा एक भाग म्हणून नऊ चक्रांसारख्या तंत्र संकल्पना देखील सादर केल्या आहेत.[१] [५]
हा मजकूर अद्वैत वेदांत सिद्धांत आणि शक्तीवादाच्या उपासनेच्या समक्रमित सादरीकरणासाठी उल्लेखनीय आहे.[२]
इतिहास
[संपादन]जर्मन इंडोलॉजिस्ट (भारतशास्त्रज्ञ) आणि तत्वज्ञानाचे प्राध्यापक पॉल ड्यूसेन सांगतात की रामाने हनुमानाला सांगितलेल्या मुक्तिका धर्मग्रंथातील १०८ उपनिषदांच्या तेलुगू भाषेतील संकलनात, सौभाग्यलक्ष्मी उपनिषद हे १०५ व्या क्रमांकावर सूचीबद्ध केले आहे.[६]
मजकूर
[संपादन]उपनिषदातील मजकूर तीन प्रकरणांमध्ये सादर केला आहे. पहिल्या भागात लक्ष्मीचे वर्णन समृद्धीची देवी म्हणून केले आहे, श्रींचे स्तोत्र सादर केले आहे आणि नंतर तंत्र भाषेत तिला यंत्र रेखाचित्र म्हणून सादर केले आहे.[७]
या मजकुरात ओम मंत्राचा उल्लेख आहे, त्यानंतर लक्ष्मीच्या मूर्तीचित्रणाचा उल्लेख आहे.[८] या मजकुरात तिचे डोळे कमळासारखे आहेत असे वर्णन केले आहे, तिच्या प्रतिकृतीचे वर्णन कमळ धरलेली, भेटवस्तूंचा वर्षाव करणारी, सोन्यासारखी चमकणारी, जिथे पांढरे हत्ती तिच्यावर पाणी फेकत आहेत असे केले आहे.[८] ती रत्नांनी जडलेला मुकुट परिधान करते, तिच्यावर भरतकाम केलेले रेशमी रंगीत वस्त्र चमकतात आणि ती कमळात उभी असते.[८]
ती विष्णूची पत्नी आहे, असे मजकूरात म्हटले आहे.[८] उपनिषद म्हणते की ती संपत्तीची दाता आहे, परंतु ती तिचे आशीर्वाद अशा लोकांसाठी राखून ठेवते जे भौतिक वासनेपासून मुक्त आहेत. जे बेफिकीरपणे त्यांच्या इच्छांच्या अधिन जातात त्यांना ती संपत्ती देत नाही असे सांगीतले आहे.[८]
दुसऱ्या प्रकरणात देवी ज्यांच्यावर कृपा करते त्यांचे वर्णन केले आहे.[९] शास्त्र म्हणते की योग हा त्यांचा मार्ग आहे. ते ओम मंत्राचा वापर करून आतील प्रकाश शोधतात.[९] ते त्यांच्या सवयी आणि खाण्यापिण्याच्या बाबतीत संयमी असतात, आसन आणि श्वासोच्छवासाचे व्यायाम करतात.[९] या अध्यायात असे वर्णन केले आहे की असे योगी त्यांचे कुंडलिनी चक्र जागृत करतात, अशा योगामुळे ते त्यांच्या आरोग्यात तेजस्वी दिसतात.[९]
दुसऱ्या प्रकरणाच्या दुसऱ्या भागात, योगाचे ध्येय सर्व द्वैतांपासून मुक्त होणे आणि आत्म्याशी (स्वतःशी) एकता प्राप्त करणे हे आहे असे प्रतिपादन केले आहे.[९] योगी अहंकाराचा त्याग करतो आणि अशा प्रकारे तो इतरता आणि दुःखापासून मुक्त होतो.[९] शास्त्र म्हणते की योग ध्यानाद्वारे योगी एकाग्रता आणि त्याचे कनिष्ठ आणि उच्च आत्म एकरूप होण्याची स्थिती शोधतो.[९] त्याचा आत्मा आणि परम ब्रह्म एक होतात आणि तो लक्ष्मीच्या निवासस्थानात राहतो, असे मजकूरात म्हटले आहे.[९]
मजकुराचा तिसरा अध्याय चक्रांच्या चर्चेकडे परत येतो आणि नऊ चक्रे सादर करतो. [१०] हा मजकूर सर्वोच्च शून्यतेला नववे चक्र म्हणून सादर करण्यासाठी उल्लेखनीय आहे.[१०] हा मजकूर असा दावा करून संपतो की जो कोणी या मजकुराचा अभ्यास करतो आणि समजून घेतो त्याला जे काही हवे आहे ते मिळते आणि तो पुनर्जन्माच्या चक्रातून देखील मुक्त होतो.[१०]
| क्रमांक | चक्र | वर्णन | आसन |
|---|---|---|---|
| १ | मूलाधारातील ब्रह्मचक्र | तीन वर्तुळ | इच्छा |
| २ | उदयन पीठातील स्वाधिष्ठान चक्र | ६ पानांचे कमळ | कमरपट्टा |
| ३ | नाभी चक्र | सापाच्या रूपात वळणे | क्षमता |
| ४ | अनाहत किंवा हृदयचक्र | हंसाच्या स्वरूपात पांढरी हालचाल | मंत्रमुग्धता |
| ५ | कंठ चक्र | चार बोटे जाड | सुषुम्ना अनाहता |
| ६ | तालू चक्र | चंद्र मज्जातंतू | विघटन |
| ७ | आज्ञा चक्र किंवा कपाळाचे चक्र | कवटीच्या खाली | शब्द, भाषाशास्त्र |
| ८ | निर्वाण चक्रातील ब्रह्मरंद्र | धुराचा धागा | ब्राह्मणाचे आसन |
| ९ | आकाशी चक्र | १६ पानांच्या कमळाच्या मध्यभागी असलेले फूल | रिकामा, पूर्ण माउंट |
संदर्भ
[संपादन]- 1 2 Vedic Literature, Volume 1, A Descriptive Catalogue of the Sanskrit Manuscripts गूगल_बुक्स वर, Government of Tamil Nadu, Madras, India, pages 583-584
- 1 2 Warrier 1967, पाने. v-xiv.
- ↑ Tinoco 1997.
- ↑ Dalal 2010.
- ↑ Hattangadi 2000.
- ↑ Deussen 1997, पान. 557.
- ↑ Warrier 1967.
- 1 2 3 4 5 Warrier 1967, पाने. 54-59.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Warrier 1967, पाने. 59-63.
- 1 2 3 Warrier 1967, पाने. 64-66.
- स्रोत
- Dalal, Roshen (2010). Hinduism: An Alphabetical Guide. Penguin Books India. ISBN 978-0-14-341421-6.
- Deussen, Paul (1997). Sixty Upanishads of the Veda. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-1467-7.
- Hattangadi, Sunder (2000). "सौभाग्यलक्ष्म्युपनिषत् (Saubhagyalakshmi Upanishad)" (PDF) (Sanskrit भाषेत). 24 February 2016 रोजी पाहिले.CS1 maint: unrecognized language (link)
- Tinoco, Carlos Alberto (1997). Upanishads. IBRASA. ISBN 978-85-348-0040-2.
- Warrier, AG Krishna (1967). Śākta Upaniṣads. Adyar Library and Research Center. ISBN 978-0835673181. OCLC 2606086.
