सुरेंद्र कुमार डे
| लिंग | पुरूष  |
|---|---|
| नागरिकत्व | ब्रिटिश भारत, भारत, भारत, ब्रिटिश भारत, भारतीय अधिराज्य |
| दिलेले नाव | S. |
| आडनाव | Dey |
| जन्म तारीख | १३ सप्टेंबर 1906, 1905, 1906 |
| मृत्यू तारीख | २४ मे 1989 |
| मातृभाषा | बंगाली भाषा |
| बोलण्याची वा लेखनाची भाषा | इंग्लिश भाषा |
| लेखनाची भाषा | इंग्लिश भाषा |
| व्यवसाय | राजकारणी, लेखक, तत्वज्ञानी |
| पद | Member of the Constituent Assembly of India |
| पुरस्कार | नागरी सेवेतील पद्मश्री पुरस्कार |
सुरेंद्र कुमार डे (१३ सप्टेंबर, १९०६ – २४ मे, १९८९)[१] हे एक भारतीय राजकारणी, प्रशासक आणि लेखक होते, ज्यांनी सामुदायिक विकास, पंचायत राज आणि सहकार विभागाचे पहिले केंद्रीय कॅबिनेट मंत्री म्हणून काम पाहिले.[२]
त्यांनी भारतीय संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे सदस्यत्व भूषवले: राज्यसभा (१९५७-१९६२) आणि लोकसभा (१९६२-१९६७). ते पंचायत राज व्यवस्थेशी संबंधित सरकारी उपक्रमांमध्ये सक्रियपणे सहभागी होते, जे गाव पातळीवर विकेंद्रीकरणावर भर देणारे शासन मॉडेल आहे.[३]
प्रारंभिक जीवन
[संपादन]डे यांचा जन्म १३ सप्टेंबर १९०६ रोजी बंगाल प्रेसिडेन्सीमधील सिलहट जिल्ह्यात, (सध्याचा बांगलादेश) झाला. त्यांनी अमेरिकेतील पर्ड्यू विद्यापीठ आणि मिशिगन विद्यापीठ येथे अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतले.[४]
कारकीर्द
[संपादन]डे यांनी १९४८ ते १९५१ या काळात भारत सरकारच्या पुनर्वसन मंत्रालयाचे मानद तांत्रिक सल्लागार म्हणून आपल्या कारकीर्दीची सुरुवात केली. तांत्रिक सल्लागार म्हणून काम करत असताना, त्यांनी ब्रिटीश भारताच्या फाळणीनंतर पाकिस्तानमधून विस्थापित झालेल्या व्यक्तींच्या पुनर्वसनासाठी काम केले.[५]
मंत्रीपदाचा कार्यकाळ
[संपादन]पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांच्या मंत्रिमंडळात त्यांची सहकार आणि पंचायत राज मंत्री म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. त्यांनी सामुदायिक विकास कार्यक्रम (१९५३) लागू केला, ज्यामुळे देशभरात सामुदायिक विकास गटांची निर्मिती झाली.[६] ते बलवंत राय मेहता समितीचे (१९५७) सदस्य होते, ज्या समितीने भारतात त्रिस्तरीय पंचायत राज व्यवस्था स्थापन करण्याची शिफारस केली होती.
ग्रामीण टाऊनशिप
[संपादन]१९४९ मध्ये, डे यांनी ग्रामीण विकासासाठी एका कृषी-औद्योगिक टाऊनशिपची संकल्पना मांडली. या मॉडेलमध्ये शेती आणि औद्योगिक उपक्रमांची सांगड घालण्यात आली होती, जिथे टाऊनशिपला आजूबाजूच्या गावांमधून वस्तू आणि सेवांद्वारे पाठबळ मिळत असे. हे एक सहकारी आणि मुख्यत्वे स्वावलंबी प्रणाली म्हणून तयार करण्यात आले होते.[७] हे मॉडेल १९५० मध्ये हरियाणातील निलोखेरी येथे 'मजदुरी मंझिल' प्रकल्पाच्या रूपाने साकार झाले आणि ते पाकिस्तानमधील ७,००० निर्वासितांच्या पुनर्वसनासाठी तयार करण्यात आले होते.
निलोखेरी मॉडेलचे निरीक्षण केल्यानंतर[८], पंतप्रधान नेहरूंनी अशाच प्रकारच्या टाऊनशिप संपूर्ण भारतात विकसित करण्याची सूचना केली.[९] डे यांच्यावर रवींद्रनाथ टागोर यांच्या ग्रामीण विकासातील श्रीनिकेतन प्रयोगाचा आणि गांधीवादी ग्रामीण रचनेच्या कल्पनेचा प्रभाव होता, ज्यामध्ये स्वावलंबन आणि शारीरिक श्रमावर भर दिला होता. त्यांच्या विचारांमध्ये उदारमतवाद, मार्क्सवाद आणि गांधीवादाच्या पैलूंचा संगम होता.
डे यांनी १९५७ च्या बलवंत राय मेहता समितीवर काम केले, ज्याची स्थापना सामुदायिक विकास कार्यक्रमाचे मूल्यमापन करण्यासाठी करण्यात आली होती. [८] समितीने स्थानिक उपक्रमांना एकत्रित करण्यात आणि ग्रामीण आर्थिक आणि सामाजिक विकास टिकवून ठेवण्यास सक्षम संस्था उभारण्यात या कार्यक्रमाच्या प्रभावीपणाची तपासणी केली. स्थानिक समुदायांनी नियोजन, निर्णय प्रक्रिया आणि अंमलबजावणीमध्ये सक्रिय सहभाग घेतल्यावरच सामुदायिक विकास प्रभावी ठरतो, असा निष्कर्ष समितीने काढला आणि त्याद्वारे मजबूत पंचायत राज व्यवस्थेच्या गरजेचे महत्त्व अधोरेखित केले. बलवंत राय मेहता समितीने ग्रामीण विकासात पंचायत राज संस्थांच्या विकासात्मक भूमिकेची शिफारस केली, कारण या संस्था सामुदायिक विकास आणि राष्ट्रीय विस्तार कार्यक्रमांच्या यशासाठी आवश्यक आहेत असे त्यांचे मत होते.
संदर्भ
[संपादन]- ↑ "Lok Sabha Debates (Fourteenth Session, Eighth Lok Sabha)" (PDF). Lok Sabha Debates. 51 (1): 3–4. 18 July 1989. 15 June 2022 रोजी पाहिले.
- ↑ "1_Upload_2922" (PDF). cabsec.gov.in. 2022-07-07 रोजी मूळ पान (PDF) पासून संग्रहित. 2025-08-23 रोजी पाहिले.
- ↑ "Keep your passion, and career entwined". 2025-02-13. 2025-02-13 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित.
- ↑ ""Lok Sabha Debates (Fourteenth Session, Eighth Lok Sabha)." p 3-4" (PDF). eparlib.nic.in. July 18, 1989. 12 August 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित (PDF). 2025-02-22 रोजी पाहिले.
- ↑ "The Gazette of India, 18 August 1951" (PDF). Government of India. 18 August 1951. 18 October 2025 रोजी पाहिले.
- ↑ Dey, S. K. (1962). Community Development: A Chronicle, 1954-1961. Ministry of Information and Broadcasting, Government of India.
- ↑ Anupama, Arya (2018). "SK DEY'S contribution to the Indian political thought" (PDF). International Journal of Academic Research and Development.
- 1 2 Government of India. *Report of the Study Team on Community Projects and National Extension Service (Balwantrai Mehta Committee Report)*. New Delhi: Ministry of Community Development and Cooperation, 1957.
- ↑ https://www.worldcat.org/title/10211322