सुभाष सी. कश्यप

मानव
लिंग	पुरूष
नागरिकत्व	भारत, ब्रिटिश भारत, भारतीय अधिराज्य
जन्म तारीख	१० मे 1929
जन्मस्थान	Chandpur
मृत्यू तारीख	४ जून 2026
व्यवसाय	राजकारणी
शिक्षण घेतलेली संस्था	अलाहाबाद विद्यापीठ
पुरस्कार	पद्मभूषण पुरस्कार, जवाहरलाल नेहरू फेलोशिप

सुभाष चंद्र कश्यप (१० मे १९२९ – ४ जून २०२६) हे १९८४ ते १९९० या काळात ७ वी लोकसभा, ८ वी लोकसभा आणि ९ वी लोकसभा तसेच लोकसभा सचिवालयाचे (भारतीय संसदेचे कनिष्ठ सभागृह) सरचिटणीस होते. ते एक सुप्रसिद्ध राज्यशास्त्रज्ञ, भारतीय राज्यघटना, घटनात्मक कायदा, संसदीय तज्ज्ञ आणि एक प्रतिष्ठित विद्वान होते; १९५३ सालापासून ते भारतीय संसदेशी संबंधित होते.^[१]

त्यांनी १९८३ पर्यंत जिनिव्हा येथील आंतर-संसदीय संघाच्या (IPU) आंतरराष्ट्रीय संसदीय दस्तऐवजीकरण केंद्राचे प्रमुख म्हणूनही काम पाहिले, आंतरराष्ट्रीय संस्थेचे प्रमुखपद भूषवणारे ते पहिले भारतीय होते. कश्यप हे पंचायती राज कायदे आणि संस्थांबाबत भारत सरकारचे मानद घटनात्मक सल्लागार होते. त्यांना राज्यघटना, कायदा आणि राज्यशास्त्रातील सर्वोत्तम पुस्तकांसाठी अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळाले आहेत. डॉ. कश्यप हे नवी दिल्ली येथील सेंटर फॉर पॉलिसी रिसर्च (CPR) मध्ये मानद संशोधन प्राध्यापक होते. ते 'संविधानाच्या कामकाजाचा आढावा घेण्यासाठी स्थापन करण्यात आलेल्या राष्ट्रीय आयोगा'चे सदस्य आणि त्यांच्या मसुदा व संपादकीय समितीचे अध्यक्ष होते. 'एक राष्ट्र, एक निवडणूक' या धोरणाच्या निर्मितीसाठी स्थापन करण्यात आलेल्या उच्चस्तरीय समितीच्या मुख्य सदस्यांपैकी ते एक होते. डॉ. कश्यप यांनी 'इंडियन नॅशनल बार असोसिएशन'चे अध्यक्ष म्हणूनही काम पाहिले होते.^[२]

कारकीर्द

कश्यप यांनी अलाहाबाद येथे पत्रकार, वकील आणि विद्यापीठीय शिक्षक म्हणून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केली. त्यांनी १९५३ मध्ये संसद सचिवालयात प्रवेश केला आणि ३७ वर्षांहून अधिक काळ भारतीय संसदेशी संबंधित राहिले. ३१ डिसेंबर १९८३ रोजी ते लोकसभा सरचिटणीस झाले. १९९० मध्ये त्यांनी लोकसभा आणि लोकसभा सचिवालय, भारतीय संसद, येथील सरचिटणीस पदावरून स्वेच्छानिवृत्ती घेतली. कश्यप यांची शैक्षणिक कारकीर्द अत्यंत उत्कृष्ट होती, त्यांनी भारत, अमेरिका, ब्रिटन आणि स्वित्झर्लंडमध्ये उच्च शिक्षण आणि व्यावसायिक प्रशिक्षण घेतले होते.^[३]

मृत्यू

कश्यप यांचे ४ जून २०२६ रोजी, वयाच्या ९७ व्या वर्षी निधन झाले.^[४]

भूषवलेली पदे

संरक्षक, इंटिग्रेटेड टॅलेंट डेव्हलपमेंट मिशन (ITDM)
मानद संशोधन प्राध्यापक, सेंटर फॉर पॉलिसी रिसर्च (CPR)
अध्यक्ष, राष्ट्रीय जागृती संस्थान
अध्यक्ष, सिटीझनशिप डेव्हलपमेंट सोसायटी
सदस्य, गव्हर्निंग बॉडी, ऑरोव्हिल फाऊंडेशन
वकील आणि सल्लागार, सर्वोच्च न्यायालय, भारत
सदस्य, इंडिया इंटरनॅशनल सेंटरची राज्यघटना विषयक तज्ज्ञ समिती
मानद संचालक, घटनात्मक सुधारणा प्रकल्प
अध्यक्ष, सचिव परिषद (१९८७, १९८९)
माजी संचालक, इन्स्टिट्यूट ऑफ कॉन्स्टिट्यूशनल अँड पार्लमेंटरी स्टडीज (पंचायती राज कायदे आणि संस्था विभाग)
अध्यक्ष, गव्हर्निंग बॉडी, देशबंधू कॉलेज (दिल्ली विद्यापीठ)
संस्थापक अध्यक्ष, अकॅडमी ऑफ ग्रासरूट स्टडीज अँड रिसर्च ऑफ इंडिया (AGRASRI)

पुरस्कार ^[५]

कश्यप यांना घटनात्मक कायद्याच्या क्षेत्रातील योगदानाबद्दल 'कमांडर' ही मानद पदवी आणि H.O.A.S.F. (ऑनररी ऑर्डर ऑफ द अकॅडमी ऑफ सॅन फ्रान्सिस्को) ही पदवी देऊन गौरवण्यात आले. त्यांना दोनदा 'मोतीलाल नेहरू पुरस्कार' मिळाला आहे, तसेच १९९६-९८ या कालावधीसाठी प्रतिष्ठित जवाहरलाल नेहरू फेलोशिप मिळाली आहे; याशिवाय त्यांना 'विदुर सन्मान', 'राजिव स्मृती सन्मान', 'विधी सेवा सन्मान', 'ग्रेट सन ऑफ द सॉईल अवॉर्ड' आणि इतर अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत.
सार्वजनिक व्यवहार क्षेत्रातील पद्मभूषण पुरस्कार (२०१५)^[६]

प्रकाशित साहित्य

कश्यप यांनी ५०० हून अधिक संशोधन लेख आणि शोधनिबंध तसेच १०० हून अधिक पुस्तके प्रकाशित केली आहेत. त्यांची काही पुस्तके खालीलप्रमाणे आहेत:^[७]

फ्रेमिंग ऑफ इंडियाज कॉन्स्टिट्यूशन - अ स्टडी
कॉन्स्टिट्यूशन मेकिंग सिन्स १९५० - एन ओव्हरव्ह्यू (१९५०–२००४)
ब्लूप्रिंट ऑफ पॉलिटिकल रिफॉर्म्स, सीपीआर (CPR), शिप्रा, नवी दिल्ली, २००३.
द स्पीकर्स ऑफिस, शिप्रा, दिल्ली, २००१.
हिस्ट्री ऑफ द पार्लमेंट ऑफ इंडिया - ६ खंड, (१९९४–२०००)
पार्लमेंटरी प्रोसिजर, लॉ, प्रिव्हिलेजेस, प्रॅक्टिस अँड प्रेसिडेंट्स - २ खंड
इन्स्टिट्यूशन्स ऑफ गव्हर्नन्स इन साऊथ एशिया, कोणार्क, दिल्ली, २०००.
अंडरस्टँडिंग द कॉन्स्टिट्यूशन ऑफ इंडिया, एनसीईआरटी (NCERT), नवी दिल्ली, २०००.^[८]
सिटीझन्स अँड द कॉन्स्टिट्यूशन (सिटीझनशिप व्हॅल्यूज अंडर द कॉन्स्टिट्यूशन), प्रकाशन विभाग, माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय, भारत सरकार, १९९७.
अँटी-डिफेक्शन लॉ अँड पार्लमेंटरी प्रिव्हिलेजेस
लेजिस्लेटिव्ह मॅनेजमेंट स्टडीज, नॅशनल, दिल्ली, १९९५.
अवर कॉन्स्टिट्यूशन - इंट्रोडक्शन टू इंडियाज कॉन्स्टिट्यूशन अँड कॉन्स्टिट्यूशनल लॉ, एनबीटी (NBT), नवी दिल्ली, १९९४.
हिस्ट्री ऑफ द फ्रीडम मुव्हमेंट
डिलिंकिंग रिलिजन अँड पॉलिटिक्स
पार्लमेंटरी विट अँड ह्युमर, शिप्रा, दिल्ली, १९९२.
द टेन लोक सभास, शिप्रा, दिल्ली, १९९२.
हिस्ट्री ऑफ पार्लमेंटरी डेमॉक्रसी, शिप्रा, दिल्ली, १९९१.
ऑफिस ऑफ द स्पीकर अँड स्पीकर्स ऑफ लोकसभा, शिप्रा, दिल्ली, १९९१.
द पॉलिटिकल सिस्टम अँड इन्स्टिट्यूशन बिल्डिंग अंडर जवाहरलाल नेहरू, नॅशनल, दिल्ली, १९९०.
जवाहरलाल नेहरू, द कॉन्स्टिट्यूशन अँड द पार्लमेंट
अवर पार्लमेंट - ॲन इंट्रोडक्शन टू द पार्लमेंट ऑफ इंडिया, एनबीटी (NBT), नवी दिल्ली, १९८९ (२००० आवृत्ती). हे पुस्तक इतर अनेक भारतीय भाषांमध्येही उपलब्ध आहे.
पार्लमेंट ऑफ इंडिया - मिथ्स अँड रिॲलिटीज, नॅशनल, दिल्ली, १९८८.
गोविंद वल्लभ पंत - पार्लमेंटेरियन, स्टेट्समन अँड ॲडमिनिस्ट्रेटर, नॅशनल, नवी दिल्ली, १९८८.
द मिनिस्टर्स अँड द लेजिस्लेटर्स, मेट्रोपॉलिटन, नवी दिल्ली, १९८२.
जवाहरलाल नेहरू अँड द कॉन्स्टिट्यूशन, मेट्रोपॉलिटन, १९८२.
ह्युमन राइट्स अँड पार्लमेंट, मेट्रोपॉलिटन, नवी दिल्ली, १९७८.
पॉलिटिक्स ऑफ पॉवर, नॅशनल, दिल्ली, १९७४.
ट्रायस्ट विथ फ्रीडम, नॅशनल, १९७३.
द अननोन नीत्शे - हिज सोशिओ-पॉलिटिकल थॉट अँड लिगसी, नॅशनल, दिल्ली, १९७०.
पॉलिटिक्स ऑफ डिफेक्शन - अ स्टडी ऑफ स्टेट पॉलिटिक्स इन इंडिया, नॅशनल, दिल्ली, १९६९.
अवर पॉलिटिकल सिस्टम, नॅशनल बुक ट्रस्ट, २००८.

संदर्भ

↑ "देश ने खोया संविधान का बड़ा एक्सपर्ट, डॉ. सुभाष कश्यप का 97 वर्ष की उम्र में निधन, पद्म भूषण से थे सम्मानित". डेली हंट (हिंदी भाषेत). ८ जून २०२६ रोजी पाहिले.
↑ "सुभाष सी. कश्यप: वह विद्वान जिसने संविधान को किताबों से निकालकर जन-जन तक पहुंचाया". News18 हिंदी (हिंदी भाषेत). 2026-06-05 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. ५ जून २०२६ रोजी पाहिले.
↑ "पद्म भूषण डॉ. सुभाष कश्यप का निधन, 97 साल की उम्र में ली आखिरी सांस". आजतक (हिंदी भाषेत). ५ जून २०२६ रोजी पाहिले.
↑ "Former LS Secretary-General Subhash C Kashyap passes away at 97; President Murmu, VP Radhakrishnan express grief".
↑ "डॉ सुभाष सी. कश्यप" (PDF). 2025-04-03 रोजी मूळ पान (PDF) पासून संग्रहित. ५ जून २०२६ रोजी पाहिले.
↑ "Padma Awards 2015". pib.nic.in. 25 January 2015 रोजी पाहिले.
↑ Subhash C. Kashyap Books - List of books by Subhash C. Kashyap
↑ Subhash C Kashyap Books - Understanding The Constitution Of India, Subhash C Kashyap

[1] "देश ने खोया संविधान का बड़ा एक्सपर्ट, डॉ. सुभाष कश्यप का 97 वर्ष की उम्र में निधन, पद्म भूषण से थे सम्मानित". डेली हंट (हिंदी भाषेत). ८ जून २०२६ रोजी पाहिले.

[2] "सुभाष सी. कश्यप: वह विद्वान जिसने संविधान को किताबों से निकालकर जन-जन तक पहुंचाया". News18 हिंदी (हिंदी भाषेत). 2026-06-05 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. ५ जून २०२६ रोजी पाहिले.

[3] "पद्म भूषण डॉ. सुभाष कश्यप का निधन, 97 साल की उम्र में ली आखिरी सांस". आजतक (हिंदी भाषेत). ५ जून २०२६ रोजी पाहिले.

[4] "Former LS Secretary-General Subhash C Kashyap passes away at 97; President Murmu, VP Radhakrishnan express grief".

[5] "डॉ सुभाष सी. कश्यप" (PDF). 2025-04-03 रोजी मूळ पान (PDF) पासून संग्रहित. ५ जून २०२६ रोजी पाहिले.

[6] "Padma Awards 2015". pib.nic.in. 25 January 2015 रोजी पाहिले.

[7] Subhash C. Kashyap Books - List of books by Subhash C. Kashyap

[8] Subhash C Kashyap Books - Understanding The Constitution Of India, Subhash C Kashyap

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]