सात्त्विक आहार

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
फल भाज्या

सात्त्विक आहार हे सत्त्वगुण किंवा सात्त्विक,सात्विक,सत्व,सत्य सृष्टी नैसर्गिकचा गुण आहे.शुद्धता हा मुख्य गुणधर्म असणार्या वस्तुंना सात्त्विक संबोधले जाते.

एखादी वस्तु किंवा व्यक्ती सात्त्विक असण्यासाठी कोणताही रोग,वाईट/उपद्रवी प्रवृत्ती किंवा दुषितपणा फैलणार नाही हे आवश्यक असते,तसेच ती कोणत्याही इतर मुलद्रव्यांपासून दुषित असता कामा नये,

ज्या वस्तुंमुळे किंवा व्यक्तींमुळे त्यांच्या आस्तित्वाने आजुबाजूचे वातावरण शुद्ध होते अशा वस्तु किंवा व्यक्ती सात्त्विक होय.जेव्हा एखादी व्यक्ती सात्त्विक अन्न ग्रहण करते (खाते) त्यावेळी तिला शुद्धतेचा अनुभव मिळुन मनाचे समाधान मिळते.धर्म आणि मोक्ष साधनेचे मार्ग आहेत.

पंचमहाभूते

आहाराचे तीन प्रकार: सात्विक, राजसिक और तामसिक आहार[संपादन]

श्रीमद्भगवद्गीतामध्ये, श्रीकृष्णाने सात्विक, राजसिक आणि तामसिक गुणाची विस्तृत व्याख्या दिली आहे आणि त्याच्या शरीरावर, मन आणि बुद्धीवर प्रभाव देखील स्पष्ट केला आहे.

श्रीभगवानुवाच - त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा। सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु॥17.2॥

मनुष्यों की वह स्वभाव से उत्पन्न हुई श्रद्धा सात्विकी तथा राजसी और तामसी, तीन तरह की होती है, उसको तुम मुझ से सुनो।

भगवद्गीतेचा १७वा अध्याय "श्रद्धात्रयविभागयोग" असा आहे. त्यात सत्त्व, रज आणि तम या ३ श्रद्धा, गुण आणि अन्न यावर भगवंतांचं भाष्य आहे.

सर्व प्राणिमात्रांना आवडणारा आहार देखील ३ प्रकारचा असतो. आयुष्य, बुद्धी, शक्ती, आरोग्य, सुख व प्रेम वाढवणारे असून, रुचिकर, स्निग्ध, शरीरात मुरून चिरकाल राहाणारे आणि मन प्रसन्न ठेवणारे अशा प्रकारचे खाद्यपदार्थ सात्त्विक वृत्तीचा देखील माणसांना आवडतात.

सात्विक आहार : ताजी फळे, भाज्या, सलाड इ., मूग, नाचणी, भाज्यांची सूप्स, ज्यूस, दुग्धजन्य पदार्थ, सुकामेवा,गूळ,मध , मसाले ( पाने तुलसी (तुलसी) आणि धणे समाविष्ट आहेत.) वगैरे.

राजसिक आहार : खूप तळलेले/ जास्त तिखट/ चमचमीत/ तेलकट पदार्थवगैरे.

तामसिक आहार : मांसाहारी पदार्थ, शिळे/ दुर्गंधीयुक्त पदार्थ, बर्‍याच वेळा गरम केलेले पदार्थ, लोणचे, कांदा, लसूण, अंडी वगैरे.

तीन गुण सत्त्व, रजतम हे तीन गुण[संपादन]

सात्त्विक मनुष्याची लक्षणं[संपादन]

सात्विक मनुष्याची लक्षण खालील प्रमाणे.

त्याचे मन स्थिर,एकाग्र आणि शांत ,प्रसन्नचित्त असते.त्याच्या बोलण्यात कधीही अश्लिल किंवा उद्धटपणा नसतो.त्यास कसलाच लोभ,मोह,नसतो व ईर्ष्या नसते.त्यास काम आणि क्रोध विचलीत करू शकत नाही.तो कुणासही फसवत नाही किंवा चुकीचे उपदेश देत नाही,त्याउलट त्याच्या वाणीत सदैव सत्यवचन असून त्याचे बोलणे नियंत्रीत असते.कर्म करित असतांना फळाची अपेक्षा न ठेवता निर्व्याज वृत्तीने कर्म करणे हे त्याचे ध्येय असते.तो धर्माने नेमुन दिलेल्या तत्त्वांनुसार जीवन व्यतीत करतो.शांत आणि मृदू स्वभाव हि त्याची ठळक लक्षणं असतात.

ज्ञान, परोपकार, दान, समाधान, देवभक्ती, विवेक, उत्साह, मनावर ताबा ही सत्त्वगुणाची आहेत.

सांख्य शास्त्रात उल्लेखीत केल्याप्रमाने ,सत्व(सात्त्विक) म्हणजे शुद्ध किंवा "प्रकाशमान" तर रज(राजसीक) म्हणजे "मंद" आणि तम (तामसिक ) म्हणजे "गडद"/काळोख/अंधार तत्व.ह्या गुणात कोणतीही क्रमवारी किंवा उच्च नीच असे न मानता ह्या गुणांका एकमेकांचे "पुरक" असे मानण्यात आले आहे,व प्रत्येक गुण हा "अविभाज्य" मानण्यात आले आहे.

सत्त्व गुण हा प्रकृती मुळे निर्माण झालेल्या तीन गुणांपैकी एक गुण आहे. प्रत्येक व्यक्तीवर कुठल्याही क्षणी हे तीन गुण विविध प्रमाणात प्राबल्य करीत असतात. मोक्ष किंवा मुक्ती मिळविण्यासाठी या तीन गुणांच्या पलिकडे जाणे आवश्यक असते.

हे पण पहा[संपादन]

लक्ष्मी विष्णु,

वैष्णव धर्म

इस्कॉन

श्रीलक्ष्मीनारायण कृतयुग किंवा सत्य युग.

जैन धर्म