सरस्वती-रहस्य उपनिषद
A goddess-related Hindu text | |||||
| माध्यमे अपभारण करा | |||||
| |||||
 | |||||
सरस्वती-रहस्य उपनिषद, ज्याचा अर्थ "ज्ञानदेवतेचे गुप्त ज्ञान" असा आहे, [१] हा मध्ययुगीन काळातील संस्कृत ग्रंथ आहे आणि हिंदू धर्मातील लघु उपनिषदांपैकी एक आहे.[२] हा मजकूर आठ शाक्त उपनिषदांपैकी एक म्हणून वर्गीकृत आहे आणि कृष्ण यजुर्वेदात अंतर्भूत आहे.[३][४]
हे उपनिषद स्त्रीत्वाचे शक्ती (ऊर्जा) आणि आध्यात्मिक ब्रह्म तत्व म्हणून गौरव करण्यासाठी प्रसिद्ध आहे आणि भक्ती आणि वेदांत शब्दावलीचा मोठ्या प्रमाणात वापर करते.[५][६] अॅनेट विल्के आणि ऑलिव्हर मोएबस म्हणतात की या मजकुराचा मूळ तात्विक आधार अद्वैत वेदांताशी जुळतो.[५] हिंदू धर्मातील देवी परंपरेसाठी हा मजकूर महत्त्वाचा आहे.[७]
इतिहास
[संपादन]सरस्वती-रहस्य उपनिषद कोणत्या शतकात आणि कोणत्या लेखकाने रचले हे अज्ञात आहे. हे उपनिषद उशिरा लिहिलेले आहे, कदाचित मध्ययुगीन काळातील आहे.[८] हा मजकूर कदाचित इतर शाक्त उपनिषदांप्रमाणेच १२ व्या आणि १५ व्या शतकाच्या दरम्यान रचला गेला असावा.[९] धर्माचे प्राध्यापक आणि हिंदू देवी-देवतांवर पुस्तके लिहिणारे सी. मॅकेन्झी ब्राउन यांच्या मते, इतर शाक्त उपनिषदांसह हा मजकूर १६ व्या शतकातील आहे.[१०] जरी हा मजकूर तुलनेने उशिरा लिहीला असला तरी, सरस्वती ही देवी म्हणून दुसऱ्या सहस्राब्दीच्या वैदिक साहित्यात आधीपासूनच आढळते.[११][१२][१३]
हिंदू धर्माच्या शक्तीवाद परंपरेत हा मजकूर प्रभावशाली राहिला आहे. त्यातील अनेक श्लोक नंतरच्या शक्ती ग्रंथांमध्ये समाविष्ट केलेले आढळतात जसे की वाक्यसुधा, हिंदू तत्वज्ञानाच्या अद्वैतवादी वेदांतील एक ग्रंथ आहे.[१४] ह्या दुव्यामुळे मॉरिस विंटरनिट्झ आणि लुई रेनो यांनी ह्या उपनिषदेचा काळ पहिल्या सहस्राब्दीतील आहे असे सांगितले आहे. या मजकुराच्या डेटिंगसाठी एक आधार होता, कारण त्यांनी ८ व्या शतकातील आदि शंकराचार्यांना बालबोधनी रचण्याचे श्रेय दिले होते, ज्याला विंडिशमन सारख्या काही विद्वानांनी वाक्यसुधा आणि दृग्दृश्य विवेक असेही शीर्षक दिले होते.[१४] तथापि, २० व्या शतकातील विद्वानांना शंका आहे की आदि शंकर हे त्यांच्याशी संबंधित अनेक ग्रंथांचे खरे लेखक होते का, आणि म्हणूनच वाक्यसुधा किंवा हा उपनिषदिक ग्रंथ ८ व्या शतकाच्या आधी अस्तित्वात होता का हे स्पष्ट झाले नाही.[१५][१६]
या ग्रंथाच्या हस्तलिखिते सरस्वती उपनिषद, सरस्वती रहस्योपनिषद, सरस्वतीयुपनिषद आणि सरस्वतीरहस्योपनिषद ह्या नावांखाली ही आढळतात.[१७] [१८] रामाने हनुमानाला सांगितलेल्या मुक्तिक धर्मग्रंथातील १०८ उपनिषदांच्या तेलुगू भाषेतील संकलनात ते १०६ व्या क्रमांकावर आहे.[१९]
मजकूर
[संपादन]या मजकुरात प्रत्येकी दोन प्रकरणे वेगळ्या स्वरूपात आहेत. पहिला भाग ऋग्वेद मधील देवी सरस्वती यांच्यासाठी असलेल्या स्तोत्रांच्या शैलीत रचलेला आहे, दुसरा भाग श्लोक स्वरूपात आहे.[१८] मजकुराची शब्दरचना अशा प्रकारे स्तरित केली आहे की त्याचा अर्थ दोन प्रकारे लावता येईल,[२०] पहिले द्वैतवादी भक्ती (भक्ती उपासना),[१८] दुसरे भक्त आणि देवी यांच्यातील प्रवचन जे वेदांत तत्वज्ञानाकडे भक्ताच्या स्थिर प्रवासाचे प्रतिनिधित्व करते. मजकुराचे शेवटचे श्लोक अद्वैतवादाच्या आधारे कळस गाठतात, व ह्या शैलीला विल्के आणि मोएबस "कोड स्विचिंग" असे म्हणतात.[२१]
या मजकुराची सुरुवात सरस्वती देवीच्या आशीर्वादाने होते.[७] कृष्ण यजुर्वेदाच्या इतर उपनिषदांमध्येही आढळणारा हा आशीर्वाद "तू आमचे रक्षण कर" या शब्दांनी सुरू होतो.[२२][२३] सत्याचे सार, सर्व गोष्टींमध्ये प्रकट होणारी, मन आणि आत्म्याचे पोषण करणारी, वैश्विक सम्राज्ञी म्हणून तिची स्तुती केली जाते.[७] तिला ज्ञानाची देवी, पांढऱ्या रंगात तेजस्वी, अक्षरे, शब्द, वाक्ये, अर्थ आणि समजुतीच्या रूपात प्रकट होते, ज्यामुळे ती मनुष्याच्या आत्म्याला शुद्ध आणि समृद्ध करते.[७] सरस्वती-रहस्य उपनिषदानुसार, ती संगीत, कविता, आवाज, भाषा, कला, कल्पनाशक्ती या सर्व प्रवाहांची देवी आहे.[५] या मजकुराच्या पहिल्या अध्यायात भक्तांच्या गीताचे सादरीकरण "हे देवी, माझी समज वाढवा", "सरस्वती! मला तुमच्यासारखे बनवा" आणि "सरस्वती, आम्ही तुमच्यात मग्न राहू!" अशा अर्थाच्या शब्दांनी केली आहे.[७][२२]
दुसऱ्या अध्यायात सरस्वती आणि भक्त यांच्यातील संभाषण हे मजकुरात सादर करते.[२४] येथे, तिला वेदांचे रचेते ब्रह्मासाठी शक्ती, प्रेरणा आणि ज्ञानाचा स्रोत असल्याचे सांगितले आहे.[२५] त्यानंतर, मजकूर बदलत्या वास्तवाचा (माया) आणि न बदलणाऱ्या वास्तवाचा (ब्रह्म) सिद्धांत सादर करतो. या प्रकरणातील सोळा श्लोकांचा संदर्भ वाक्यसुधा (शब्दशः "म्हणण्याचे अमृत") मध्ये दिला आहे, जो एक अद्वैत वेदांत ग्रंथ आहे (श्लोक १३, १५-२०, २३-२८ आणि ३०-३२).[२६] या श्लोकांचा विषय असा आहे की " ब्रह्म, परम, हे वस्तुनिष्ठ जगाचे अंतिम आधार आहे आणि माणसाच्या व्यक्तिनिष्ठ चेतना रचनेचे सर्वात अंतर्मन आहे".[१४] हे सर्व गोष्टींमध्ये आध्यात्मिक एकतेचे वेदांतिक धर्मशास्त्र आहे.[२७]
हा मजकूर धारणा-समाधी (एकाग्रता-एकीकरण) च्या सहा पद्धती सादर करतो,[२८] आणि ध्यान हे आत्म-ज्ञानाचे आणि स्वतःमधील देवीची स्वयं-प्रकाशित, द्वैतमुक्त आणि "अस्तित्व, चेतना आणि आनंद" ने संपन्न अशी अनुभूती मिळवण्याचे एक साधन आहे असे सांगतो.[२९][२०]
द्वैतवाद हा एक खोटा अनुमान आहे, असे या मजकुराच्या शेवटच्या श्लोकांमध्ये म्हटले आहे आणि वैयक्तिक आत्मा आणि देवी सरवती यांच्या एकतेची जाणीव म्हणजे मुक्ती (स्वातंत्र्य) आहे असे हे उपनिषद सांगते.[३०][५][२२]
संदर्भ
[संपादन]- ↑ Johnsen 2002, पान. 47.
- ↑ Mahadevan 1975.
- ↑ Tinoco 1996, पान. 88.
- ↑ Dikshitar 1999, पान. 81 with footnote 14.
- 1 2 3 4 Wilke & Moebus 2011, पान. 313.
- ↑ Dikshitar 1999.
- 1 2 3 4 5 Johnsen 2002.
- ↑ Wilke & Moebus 2011, पान. 314.
- ↑ Cush 2007, पान. 740.
- ↑ Cheever Mackenzie Brown (1990). The Triumph of the Goddess: The Canonical Models and Theological Visions of the Devi-Bhagavata Purana. SUNY Press. p. 273 footnote 93. ISBN 978-0791403631.
- ↑ Miranda Shaw (2006), Buddhist Goddesses of India, Princeton University Press, आयएसबीएन 978-0691127583, page 235
- ↑ David Kinsley (1988), Hindu Goddesses: Vision of the Divine Feminine in द हिंदू Religious Traditions, University of California Press, आयएसबीएन 0-520-06339-2, pages 55–64
- ↑ Catherine Ludvík (2007), Sarasvatī, Riverine Goddess of Knowledge, BRILL Academic, आयएसबीएन 978-9004158146, pages 26–43
- 1 2 3 Dhavamony 1970.
- ↑ Paul Hacker (1995), Philology and Confrontation: Paul Hacker on Traditional and Modern Vedanta (Editor: Wilhelm Halbfass), State University of New York Press, आयएसबीएन 978-0-7914-2582-4, pages 30–32, 42–43
- ↑ GC Pande (2011), Life and Thought of Śaṅkarācārya, Motilal Banarsidass, आयएसबीएन 978-81-208-1104-1, pages 105–113
- ↑ Hattangadi 2000.
- 1 2 3 Vedic Literature, Volume 1, A Descriptive Catalogue of the Sanskrit Manuscripts गूगल_बुक्स वर, Government of Tamil Nadu, Madras, India, pages 570–571, 270
- ↑ Deussen 1997.
- 1 2 Wilke & Moebus 2011, पाने. 312–315.
- ↑ Wilke & Moebus 2011, पाने. 312–315, 849–855.
- 1 2 3 Warrier 1967.
- ↑ Journal of the Asiatic Society of Bengal. Asiatic society. 1852. pp. 617–.
- ↑ Warrier 1967, पाने. 41–53.
- ↑ Johnsen 2002, पाने. 49–52.
- ↑ Dhavamony 1970, पाने. 711–713.
- ↑ Dhavamony 1970, पाने. 714–715.
- ↑ Mahadevan 1975, पाने. 238–239.
- ↑ Dhavamony 1970, पाने. 733–734.
- ↑ Johnsen 2002, पान. 52.
- स्रोत
- Cush, Denise; et al. (2007). Encyclopedia of Hinduism. Routledge. ISBN 978-0700712670.
- Deussen, Paul (1997). Sixty Upanishads of the Veda. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-1467-7.
- Dhavamony, Mariasusai (1970). "Vakyasudha". Gregorianum. 51 (4). JSTOR 23574748.
- Dikshitar, V. R. Ramachandra (1999). The Lalitā Cult. Motilal Banarsidass. ISBN 978-8120809192.
- Hattangadi, Sunder (2000). "श्रीसरस्वतीरहस्योपनिषत् (Saraswati Rahasya Upanishad)" (PDF) (Sanskrit भाषेत). 26 January 2016 रोजी पाहिले.CS1 maint: unrecognized language (link)
- Johnsen, Linda (2002). The Living Goddess. YI Publishers. ISBN 978-0936663289.
- Mahadevan, T. M. P. (1975). Upaniṣads: Selections from 108 Upaniṣads. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-1611-4.
- Tinoco, Carlos Alberto (1996). Upanishads. IBRASA. ISBN 978-85-348-0040-2.
- Wilke, Annette; Moebus, Oliver (2011). Sound and Communication: An Aesthetic Cultural History of Sanskrit Hinduism. De Gruyter, Berlin. ISBN 978-3110181593.
- Warrier, AG Krishna (1967). Śākta Upaniṣads. Adyar Library and Research Center. ISBN 978-0835673181. OCLC 2606086.
