सरला रॉय
| लिंग | महिला  |
|---|---|
| नागरिकत्व | ब्रिटिश भारत |
| स्थानिक भाषेतील नाव | সরলা রায় |
| आडनाव | रॉय |
| जन्म तारीख | २६ नोव्हेंबर 1859 |
| जन्मस्थान | कोलकाता |
| मृत्यू तारीख | २९ जून 1946 |
| वडील | Durga Mohan Das |
| भावंडे | Abala Bose, Satish Ranjan Das |
| वैवाहिक जोडीदार | Prasanna Kumar Roy |
| अपत्य | Charulata Mukherjee |
| व्यवसाय | रसायनशास्त्रज्ञ |
| शिक्षण घेतलेली संस्था | St. John's Diocesan Girls' Higher Secondary School |
सरला रॉय (१८६१-१९४६) या एक भारतीय शिक्षिका, स्त्रीवादी आणि सामाजिक कार्यकर्त्या होत्या. त्या कलकत्ता विद्यापीठातून मॅट्रिक्युलेट झालेल्या पहिल्या महिलांपैकी एक होत्या आणि विद्यापीठाच्या सिनेटच्या सदस्या असलेल्या पहिल्या महिला होत्या. त्यांनी मुलींसाठी शाळा आणि अनेक महिला शैक्षणिक संस्था स्थापन केल्या आणि त्या अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या संस्थापक सदस्य आणि नंतर अध्यक्ष होत्या. १९३२ मध्ये अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या अध्यक्षा म्हणून, त्यांनी महिलांच्या मताधिकारासाठी आणि बालविवाहाविरुद्धच्या प्रयत्नांचे आयोजन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
सुरुवातीचे जीवन
[संपादन]रॉय एक प्रख्यात समाजसुधारक दुर्गा मोहन दास यांची कन्या होती आणि तिची बहीण, अबला बोस, देखील एक प्रसिद्ध शिक्षिका होती.[१] डॉक्टर कादंबिनी गांगुली यांच्यासोबत, रॉय कलकत्ता विद्यापीठातून पदवीधर होण्यासाठी मॅट्रिकची परीक्षा देणाऱ्या पहिल्या महिलांपैकी एक होती,[२] आणि नंतर ती कलकत्ता विद्यापीठाच्या सिनेटची सदस्य बनणारी पहिली महिला बनली.[१][३]
उल्लेखनीय काम
[संपादन]१९०५ मध्ये, त्यांनी बंगालमध्ये महिला समिती नावाची एक स्थानिक महिला संघटना स्थापन केली. आणि १९१४ मध्ये, भारतीय महिला शिक्षण संस्था नावाची दुसरी संघटना स्थापन केली, जी युनायटेड किंग्डममध्ये शिक्षण घेण्यासाठी महिलांना शिष्यवृत्ती देण्यासाठी समर्पित होती.[४][३] १९२० च्या दशकात महिला आणि मुलींसाठी शिक्षणाची उपलब्धता सुधारण्याच्या प्रयत्नांमध्ये रॉय सक्रिय होत्या.[५] त्यांनी १९२० मध्ये कोलकाता येथे गोखले मेमोरियल गर्ल्स स्कूलची स्थापना केली, ज्याचे नाव भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचे नेते गोपाळकृष्ण गोखले यांच्या नावावर ठेवण्यात आले होते, ज्यांच्याशी त्यांची घनिष्ठ मैत्री होती.[१] रॉय यांनी स्वतः शाळेतील शिक्षकांना प्रशिक्षण दिले आणि शाळेने अभ्यासक्रमात अनेक नाविन्यपूर्ण विकास केले, ज्यात त्यांच्या सर्व विद्यार्थ्यांना तीन भाषांमध्ये शिक्षण देणे समाविष्ट होते: बंगाली, हिंदी आणि इंग्रजी.[१] त्यांनी शाळेत क्रीडा, संगीत आणि नाट्य अशा अनेक अभ्यासक्रमेतर शैक्षणिक उपक्रमांची देखील स्थापना केली होती आणि लेखक आणि नोबेल पारितोषिक विजेते रवींद्रनाथ टागोर यांनी रचलेले संगीत आणि गाणी सादर करणे सामान्य होते, ज्यांच्याशी रॉय परिचित होते.[१] कवी, कादंबरीकार आणि सामाजिक कार्यकर्त्या स्वर्णकुमारी देवी यांनी स्थापन केलेल्या सखी समिती या संस्थेशीही त्या जवळून संबंधित होत्या. ही संस्था भारतीय हस्तकलांना प्रोत्साहन देत असे आणि बंगाली आणि इंग्रजीमध्ये अनेक मासिके आणि साहित्यिक नियतकालिके प्रकाशित करत असे.[६] रवींद्रनाथ टागोर यांनी त्यांचे मयार खेला हे नाटक रॉय यांना समर्पित केले यावरून टागोर कुटुंबाशी असलेली त्यांची मैत्री दिसून येते.[७]
१९२० च्या दशकात बंगाली विज्ञान कथा लेखिका आणि कार्यकर्त्या रोकेया शेखावत हुसेन यांच्यासोबत, सरला रॉय आणि त्यांची बहीण, शिक्षिका अबला बोस यांनी बंगाल महिला शिक्षण लीगमध्ये महिला आणि मुलांसाठी शिक्षणाची उपलब्धता सुधारण्यासाठी काम केले. १९२७ मध्ये, त्यांनी १६ ते १९ एप्रिल दरम्यान बंगाल शिक्षण परिषद आयोजित केली आणि या परिषदेदरम्यान, रॉय, बोस आणि हुसेन यांनी शालेय अभ्यासक्रमात बदल करण्याचे आवाहन करणारी भाषणे दिली, ज्यामध्ये महिलांच्या वैयक्तिक हक्कांबद्दल जागरूकता वाढवण्यावर विशेष लक्ष केंद्रित केले गेले.[८] त्याच वर्षी अखिल भारतीय महिला परिषद स्थापन करण्यात आली आणि रॉय, सरोजिनी नायडू, कमलादेवी चट्टोपाध्याय, मुथुलक्ष्मी रेड्डी आणि राजकुमारी अमृत कौर यांच्यासह, वसाहतवादी भारतातील या महत्त्वपूर्ण आणि शक्तिशाली महिला हक्क संघटनेच्या संस्थापक सदस्य होत्या.[९]
१९३२ मध्ये, सरला रॉय अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या अध्यक्षा झाल्या.[१०] भारतीय महिलांना मताधिकार देण्याच्या संदर्भात सामाजिक सुधारणांकडे लक्षणीय गती असताना रॉय अध्यक्षा झाल्या.[५] महिलांना मताधिकार मिळवून देण्याच्या प्रयत्नांवर मोठे मतभेद होते आणि डोरोथी जिनराजदास, राधाबाई सुब्बारयन आणि बेगम शाह नवाज यांच्यासह, रॉय यांनी या विषयावर महिलांकडून विधाने आणि मते गोळा करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.[११] त्यांच्या अध्यक्षीय भाषणादरम्यान, रॉय यांनी भाषण दिले की सुधारणांची गुरुकिल्ली म्हणजे मुलींसाठी शिक्षण मजबूत करणे आणि बालविवाहाची प्रचलित प्रथा संपवण्याच्या प्रयत्नांमध्ये हे महत्त्वाचे ठरेल.[१२]
वैयक्तिक जीवन
[संपादन]सरला रॉय ब्राह्म समाजाचे नेते आणि समाजसुधारक दुर्गा मोहन दास यांची मुलगी होती. तिने प्रसन्न कुमार रॉय यांच्याशी लग्न केले, जे एक शिक्षक आणि कोलकाता येथील प्रेसिडेन्सी कॉलेजचे पहिले प्राचार्य होते. त्यांना एक मुलगा होता, सरल रॉय, ज्याचे अकाली निधन झाले.[१] तिला ५ मुली देखील होत्या - कनकलता रॉय, स्वर्णलता बोस, नेमिमा रॉय, डॉली मैटलँड आणि चारुलता मुखर्जी, ज्या अखिल भारतीय महिला परिषदेशी जवळून संबंधित होत्या.[१] कनकलता रॉय यांनी बंगालचे आयुक्त जतींद्र नाथ रॉय (ओबीई) यांच्याशी लग्न केले. त्यांच्या नातवंडांपैकी एक बंकर रॉय आहे, जो प्रसिद्ध सामाजिक कार्यकर्ते आणि सुधारक आहे.
सरला रॉय यांच्या भावंडांमध्ये प्रख्यात स्त्रीवादी आणि सामाजिक कार्यकर्त्या अबला बोस यांचा समावेश होता ज्यांनी अग्रगण्य शास्त्रज्ञ आचार्य जगदीशचंद्र बोस यांच्याशी विवाह केला. सरला रॉय यांचे भाऊ सतीश रंजन दास बंगालचे महाधिवक्ता आणि नंतर व्हाईसरॉयच्या कार्यकारी परिषदेचे कायदा सदस्य तसेच डून स्कूलचे संस्थापक होते.
संदर्भ
[संपादन]- 1 2 3 4 5 6 7 Basu, Aparna (2001). G.L. Mehta, a Many Splendoured Man (इंग्रजी भाषेत). Concept Publishing Company. ISBN 978-81-7022-891-2.
- ↑ Women in India (इंग्रजी भाषेत). Department of Anthropology, College of William and Mary. 1996.
- 1 2 Basu, Aparna; Ray, Bharati (2003). Women's Struggle: A History of the All India Women's Conference, 1927-2002 (इंग्रजी भाषेत). Manohar. p. 187. ISBN 978-81-7304-476-2.
- ↑ Shukla (2007). Women Chief Ministers in Contemporary India (इंग्रजी भाषेत). APH Publishing. ISBN 978-81-313-0151-7.
- 1 2 Sinha, Mrinalini (2006-07-12). Specters of Mother India: The Global Restructuring of an Empire (इंग्रजी भाषेत). Duke University Press. ISBN 978-0-8223-3795-9.
- ↑ Deb, Chitra (2010-04-06). Women of The Tagore Household (इंग्रजी भाषेत). Penguin UK. ISBN 978-93-5214-187-6.
- ↑ Chakravarty, Chandrava; Chaudhuri, Sneha Kar (2017-05-22). Tagore′s Ideas of the New Woman: The Making and Unmaking of Female Subjectivity (इंग्रजी भाषेत). SAGE Publishing India. ISBN 978-93-81345-28-3.
- ↑ Rani, K. Suneetha (2017-09-25). Influence of English on Indian Women Writers: Voices from Regional Languages (इंग्रजी भाषेत). SAGE Publishing India. ISBN 978-93-81345-34-4.
- ↑ Sandell, Marie (2015-01-26). The Rise of Women's Transnational Activism: Identity and Sisterhood Between the World Wars (इंग्रजी भाषेत). Bloomsbury Publishing. ISBN 978-0-85773-730-4.
- ↑ "AIWC : All India Women's Conference". aiwc.org.in. 2022-01-25 रोजी पाहिले.
- ↑ Forbes, Geraldine; Forbes, Geraldine Hancock (1999-04-28). Women in Modern India (इंग्रजी भाषेत). Cambridge University Press. p. 110. ISBN 978-0-521-65377-0.
- ↑ Sen, Samita; Ghosh, Anindita (2020-12-14). Love, Labour and Law: Early and Child Marriage in India (इंग्रजी भाषेत). SAGE Publishing India. ISBN 978-93-81345-59-7.