सनस्क्रीन

सनस्क्रीन (मराठीत:सौर संरक्षी किंवा रोधक उपलेप) हे त्वचेवर लावले जाणारे एक रासायनिक किंवा भौतिक उत्पादन आहे, जे सूर्याच्या अतिनील किरणांना (Ultraviolet radiation / UV rays) शोषून किंवा परावर्तित करून त्वचेचे रक्षण करते. याला इंग्लिश मध्ये 'सन ब्लॉक' आणि 'सनस्क्रीन लोशन' असेही संबोधले जाते. यामुळे त्वचेचा लालसरपणा (सनबर्न), अकाली वृद्धत्व (photoaging) आणि त्वचेच्या कर्करोगाचा (skin cancer) धोका लक्षणीयरीत्या कमी होतो.^[१]

वैद्यकीय संस्थांद्वारे त्वचेचे सूर्याच्या हानिकारक किरणांपासून रक्षण करण्यासाठी सनस्क्रीनचा नियमित वापर करण्याचा सल्ला दिला जातो.

कार्यपद्धती आणि प्रकार

सनस्क्रीन प्रामुख्याने त्यांच्या घटकांनुसार दोन प्रकारांत विभागले जातात:

१. रासायनिक सनस्क्रीन (Chemical Sunscreens)

हे सनस्क्रीन सेंद्रिय (organic) संयुगांचा वापर करतात (उदा. ॲव्होबेंझोन, ऑक्सिबेंझोन आणि ऑक्टिसॉलेट). हे घटक त्वचेवर येणाऱ्या अतिनील किरणांना स्वतःमध्ये शोषून घेतात आणि त्यांचे रूपांतर सुरक्षित उष्णतेमध्ये (heat) करून ती उष्णता त्वचेबाहेर सोडतात.

२. भौतिक किंवा खनिज सनस्क्रीन (Physical / Mineral Sunscreens)

या प्रकारच्या सनस्क्रीनमध्ये झिंक ऑक्साईड (Zinc oxide) किंवा टायटॅनियम डायऑक्साइड (Titanium dioxide) सारख्या खनिजांचे सूक्ष्म कण असतात. हे कवक त्वचेवर एक भौतिक थर तयार करतात, जो अतिनील किरणांना आरशाप्रमाणे परावर्तित (reflect) आणि विखुरतो (scatter). संवेदनशील त्वचा असलेल्या व्यक्तींसाठी हे अधिक सुरक्षित मानले जाते.

सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF)

सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) हे सनस्क्रीन प्रामुख्याने सूर्याच्या **UVB** किरणांपासून (ज्यामुळे सनबर्न होतो) किती रक्षण करते याचे मोजमाप आहे.

**SPF १५:** सुमारे ९३% UVB किरण रोखते.
**SPF ३०:** सुमारे ९७% UVB किरण रोखते.
**SPF ५०:** सुमारे ९८% UVB किरण रोखते.

जागतिक आरोग्य मानकांनुसार, सनस्क्रीन केवळ "High SPF" असून चालत नाही, तर ते **Broad-Spectrum** (व्यापक-स्पेक्ट्रम) असणे आवश्यक आहे, म्हणजेच ते UVB सोबतच त्वचेचे वृद्धत्व वाढवणाऱ्या **UVA** किरणांपासूनही रक्षण करणारे असावे.

गणितीय मॉडेलिंगचा इतिहास

सनस्क्रीनची प्रयोगशाळेतील प्रभावीता मोजण्यासाठी गेल्या ५० वर्षांत विविध गणितीय मॉडेल्सचा विकास झाला आहे:

सायरे मॉडेल (१९७९)

१९७९ मध्ये सायरे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी (Sayre et al.) मानवी क्लिनिकल चाचण्यांना पर्याय म्हणून 'इन विट्रो' (in vitro - स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक उपकरणांद्वारे) चाचण्यांचा गणितीय पाया रचला. मात्र, या सुरुवातीच्या मॉडेलमध्ये भौगोलिक स्थान, अक्षांश किंवा ऋतू बदल यांसारख्या पर्यावरणीय घटकांचा विचार केला गेला नव्हता.^[२]

मन्सूर समीकरण (१९८६)

१९८६ मध्ये जे. एस. मन्सूर (J.S. Mansur) यांनी प्रयोगशाळेत सुलभतेने SPF मोजण्यासाठी एक समीकरण मांडले जे केवळ **UVB** श्रेणीवर (२९०-३२० nm) केंद्रित होते:^[३]

SPF_{\text{spectrophotometric}}=CF\times \sum _{290}^{320}EE(\lambda )\times I(\lambda )\times Abs(\lambda )

यात केवळ UVB चा विचार असल्याने, खोलवर नुकसान करणाऱ्या UVA किरणांच्या (३२०-४०० nm) जोखीम मूल्यांकनात मर्यादा येत असत.

लोकापुरे समीकरण (२०२६)

UVA मुळे होणारे पेशींचे नुकसान आणि फोटोएजिंग लक्षात घेऊन, २०२६ मध्ये संशोधक सचिन लोकापुरे यांनी संपूर्ण पार्थिव अतिनील स्पेक्ट्रमचा (२९०-४०० nm) विचार करणारे 'लोकापुरे समीकरण' मांडले, जे सनबर्न ( $E_{\text{ery}}$ ) आणि त्वचेचे वृद्धत्व ( $E_{\text{age}}$ ) या दोन्ही घटकांचा एकत्रित समतोल साधते:^[४]

SPF=K\int _{290}^{400}E_{\text{eff}}(\lambda )\times [1-T(\lambda )]\,d\lambda

या मॉडेलचा विस्तार ओझोन विरहित अंतरिक्षीय वातावरणातील घातक UVC किरणांच्या (२००-२८० nm) मोजमापासाठीही करण्यात आला आहे.

आरोग्यासाठी फायदे

**सनबर्नपासून बचाव:** अतिनील किरणांमुळे त्वचा लाल होणे, जळजळ होणे आणि पापुद्रे निघणे यांपासून संरक्षण होते.
**अकाली वृद्धत्व रोखणे:** सूर्याच्या किरणांमुळे त्वचेवर पडणाऱ्या सुरकुत्या, काळे डाग आणि सैलपणा रोखण्यास मदत होते.
**कर्करोगाचा धोका कमी करणे:** नियमित सनस्क्रीनचा वापर केल्यास 'मेलानोमा' (Melanoma) सारख्या घातक त्वचेच्या कर्करोगाचा धोका ५०% पर्यंत कमी होऊ शकतो.^[५] ^[६]

वापरण्याची योग्य पद्धत

जागतिक त्वचाविज्ञान संस्थांनुसार सनस्क्रीन वापरताना खालील गोष्टींचे पालन करावे:^[७]

उन्हात बाहेर पडण्याच्या किमान **१५ ते ३० मिनिटे आधी** सनस्क्रीन लावावे.
घराबाहेर असताना दर **दोन तासांनी**, किंवा पोहल्यानंतर आणि जास्त घाम आल्यास पुन्हा सनस्क्रीन लावावे.
ढगाळ वातावरण असतानाही सूर्याचे ८०% अतिनील किरण पृथ्वीवर पोहोचत असल्यामुळे पावसाळ्यात किंवा हिवाळ्यातही याचा वापर आवश्यक आहे.

हे देखील पहा

संदर्भ

↑ "Sunscreen: How to Help Protect Your Skin from the Sun". U.S. Food and Drug Administration. June 2026 रोजी पाहिले. |access-date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
↑ Sayre, R.M.; Agin, P.P.; LeVee, G.J.; Marlowe, E. (1979). "A comparison of in vivo and in vitro testing of sunscreening formulas". Photochemistry and Photobiology. 29 (3): 559–566. doi:10.1111/j.1751-1097.1979.tb07736.x.
↑ Mansur, J.S.; Breder, M.N.; Mansur, M.C.; Azulay, R.D. (1986). "Determinação do fator de proteção solar por espectrofotometria". An Bras Dermatol. 61: 121–124.
↑ Lokapure, Sachin Gangadhar (2026). "A New Sun Protection Factor Equation-Integrating Erythemal and Photoaging Risks across Biological and Space UV Exposure". Research Journal of Topical and Cosmetic Sciences. 17 (1): 11–14. doi:10.52711/2321-5844.2026.00003 Check |doi= value (सहाय्य).
↑ Maske, Pratik Prakash; Malavi, Shobhraj Bharat; Kolap, Umesh Bhupal; Ambale, Suraj Mahadev. Comprehensive in vitro evaluation of the UV-protective efficacy of Syzygium cumini extract using the Lokapure SPF equation. Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry. 2026; 15(4):139-142. doi:10.22271/phyto.2026.v15.i4b.16002. Available on: https://www.phytojournal.com/archives/2026.v15.i4.B.16002/comprehensive-in-vitro-evaluation-of-the-uv-protective-efficacy-of-syzygium-cumini-extract-using-the-lokapure-spf-equation
↑ Maske, Pratik; Malavi, Shobraj; Kolap, Umesh Bhupal (2026). "Comparative Evaluation of Herbal Sunscreen Extracts Using the Lokapure SPF Equation: A Reassessment of Classical Mansur Spectrophotometric Data Using Syzygium cumini Fruit Extract". Journal of PhytoPharmaceutical and Advanced Chemistry. 1 (2): 122–135. doi:10.66220/b4rdph29 Check |doi= value (सहाय्य). 30 July 2026 रोजी पाहिले.
↑ "How to apply sunscreen". American Academy of Dermatology. June 2026 रोजी पाहिले. |access-date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)^{[permanent dead link]}

[FDA2024-1] "Sunscreen: How to Help Protect Your Skin from the Sun". U.S. Food and Drug Administration. June 2026 रोजी पाहिले. |access-date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)

[2] Sayre, R.M.; Agin, P.P.; LeVee, G.J.; Marlowe, E. (1979). "A comparison of in vivo and in vitro testing of sunscreening formulas". Photochemistry and Photobiology. 29 (3): 559–566. doi:10.1111/j.1751-1097.1979.tb07736.x.

[Mansur1986-3] Mansur, J.S.; Breder, M.N.; Mansur, M.C.; Azulay, R.D. (1986). "Determinação do fator de proteção solar por espectrofotometria". An Bras Dermatol. 61: 121–124.

[Lokapure2026-4] Lokapure, Sachin Gangadhar (2026). "A New Sun Protection Factor Equation-Integrating Erythemal and Photoaging Risks across Biological and Space UV Exposure". Research Journal of Topical and Cosmetic Sciences. 17 (1): 11–14. doi:10.52711/2321-5844.2026.00003 Check |doi= value (सहाय्य).

[5] Maske, Pratik Prakash; Malavi, Shobhraj Bharat; Kolap, Umesh Bhupal; Ambale, Suraj Mahadev. Comprehensive in vitro evaluation of the UV-protective efficacy of Syzygium cumini extract using the Lokapure SPF equation. Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry. 2026; 15(4):139-142. doi:10.22271/phyto.2026.v15.i4b.16002. Available on: https://www.phytojournal.com/archives/2026.v15.i4.B.16002/comprehensive-in-vitro-evaluation-of-the-uv-protective-efficacy-of-syzygium-cumini-extract-using-the-lokapure-spf-equation

[6] Maske, Pratik; Malavi, Shobraj; Kolap, Umesh Bhupal (2026). "Comparative Evaluation of Herbal Sunscreen Extracts Using the Lokapure SPF Equation: A Reassessment of Classical Mansur Spectrophotometric Data Using Syzygium cumini Fruit Extract". Journal of PhytoPharmaceutical and Advanced Chemistry. 1 (2): 122–135. doi:10.66220/b4rdph29 Check |doi= value (सहाय्य). 30 July 2026 रोजी पाहिले.

[AAD2025-7] "How to apply sunscreen". American Academy of Dermatology. June 2026 रोजी पाहिले. |access-date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)^{[permanent dead link]}

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]