शैवसिद्धान्त

शैवसिद्धान्त

religious denomination, दर्शनशास्त्र

उपवर्ग	शैव पंथ
मूळ देश	भारत

 

 From Wikidata

शैवसिद्धान्त ही हिंदू धर्मातील शैव संप्रदायाची एक प्रमुख, प्राचीन आणि तत्त्वज्ञानाने समृद्ध असलेली परंपरा आहे. ही परंपरा प्रामुख्याने दक्षिण भारतामध्ये, विशेषतः तमिळनाडू आणि कर्नाटक राज्यात अत्यंत लोकप्रिय आहे. या तत्त्वज्ञानात भगवान शिव यांना सर्वोच्च परमेश्वर (पति), जीवात्म्याला (पशू) आणि संसारातील बंधनाला (पाश) मानले गेले असून, या तिन्ही घटकांचे सूक्ष्म विश्लेषण या परंपरेत केले जाते.

उगम आणि ग्रंथ परंपरा

शैवसिद्धान्त परंपरेचा उगम वेदांत आणि २८ शैव आगम ग्रंथांमधून झाला आहे. तमिळ भाषेतील १२ वेदांत-तुल्य ग्रंथ मानल्या जाणाऱ्या 'तिरुमुराई' (Thirumurai) आणि विशेषतः संत माणिक्कवाचगर, अप्पार, सुंदरर आणि तिरुज्ञानसंबंदर या नायनमार संतांच्या भक्तिरचनांचा या परंपरेवर मोठा प्रभाव आहे. त्यानंतर मेयकंदर यांनी लिहिलेला 'सिवज्ञान बोधम' (Sivajnana Bodham) हा ग्रंथ शैवसिद्धान्त तत्त्वज्ञानाचा पाया मानला जातो.

प्रमुख तत्त्वज्ञान

शैवसिद्धान्त तत्त्वज्ञान मुख्यत्वे तीन तत्त्वांवर (पति-पशू-पाश) आधारित आहे:

• पति (ईश्वर): भगवान शिव, जे जगताचे निर्माते, रक्षक आणि संहारक आहेत.
• पशू (जीव): सर्व जीव किंवा आत्मे, जे जन्माच्या आणि कर्माच्या बंधनात अडकलेले आहेत.
• पाश (बंधन): अज्ञान, कर्म आणि माया यांचे जाळे, ज्यामुळे जीव शिवापासून दूर राहतो.

शिवकृपेने आणि भक्ती-ज्ञानाच्या मार्गाने पाश (बंधने) नष्ट होऊन जीवाला मोक्ष मिळतो आणि तो शिवस्वरूपात विलीन होतो, हा या तत्त्वज्ञानाचा मुख्य सिद्धांत आहे.