शहजहान आपा
शहजहान आपा (१९३६ – ८ सप्टेंबर, २०१३) या भारतातील एक महिला हक्क कार्यकर्त्या होत्या. त्याची एक मुलगी हुंडाबळी गेल्यानंतर, त्या स्त्रीवादी चळवळीकडे वळल्या. त्यांनी भारतातील हुंडाबळी, अन्याय निवारण आणि लिंगभेदाविरुद्ध लढा देण्यासाठी इतर भारतीय महिला आणि मातांसोबत काम केले. १९८७ मध्ये, त्यांनी सत्य राणी चड्ढा यांच्या सोबत मिळून 'शक्ती शालिनी' या संस्थेची सह-स्थापना केली. नवी दिल्ली येथे स्थित असलेली ही संस्था लिंगाधारित हिंसाचाराविरुद्ध लढण्याचे आणि हजारो भारतीय महिलांना आधार देण्याचे काम करते.[१]
त्यांच्या जीवनकार्याचा तपशील मिशिगन विद्यापीठाच्या 'ग्लोबल फेमिनिझम प्रोजेक्ट' मध्ये देण्यात आला आहे; हा प्रकल्प स्त्रीवादी कार्यकर्त्या आणि आयोजकांच्या मौखिक इतिहासाच्या मुलाखतींची एक मालिका आहे.
बालपण आणि शिक्षण
[संपादन]शहजहान आपा ११ वर्षांच्या असताना, १९४७ च्या फाळणीमध्ये त्यांच्या जन्मदात्या पालकांची हत्या झाली होती.[२] त्यांच्यानंतर, त्या त्यांच्या बहिणीसह भारतातील मथुरा येथील एका ग्रामीण आणि गरीब परिसरातील एका पालनकर्त्या कुटुंबात लहानाच्या मोठ्या झाल्या. त्यांच्या पालनकर्त्या पालकांनी त्यांना मदरशात जाण्याची परवानगी दिली होती; तेथे त्यांनी कुराण आणि उर्दू भाषेचे प्राथमिक धार्मिक शिक्षण घेतले.[३] वयाच्या १४ व्या वर्षी, त्यांच्या इच्छेविरुद्ध त्यांच्या पालनकर्त्या पालकांच्या मुलाशी त्यांचा विवाह लावून देण्यात आला. त्या घरातील बहुतांश शेतीविषयक आणि घरगुती कामे करत असत, ज्यात घरातील म्हशी आणि गाईंची निगा राखणे समाविष्ट होते.[३] जर त्यांनी एखादे काम करण्यास नकार दिला, तर त्यांचा पती त्यांना शिवीगाळ करत असे आणि त्यांच्यावर शारीरिक हल्ला करत असे.[४] वैवाहिक जीवन सोडून देण्यापूर्वी त्यांना पतीपासून एकूण सात मुलगे आणि दोन मुली झाल्या होत्या.[४] घटस्फोटानंतर त्या दिल्लीला गेल्या, जिथे त्यांची बहीण राहत होती. तिथे त्यांनी सुईकाम आणि शिवणकाम करून आपल्या मुलांचे संगोपन करण्यासाठी माफक उदरनिर्वाह केला.[४]
स्त्रीवाद आणि चळवळ
[संपादन]मुलीची हुंड्यासाठी हत्या
[संपादन]१९७९ मध्ये दिल्लीतील नांगलोई जाट येथे शहजहान यांची मुलगी नूरजहान हिची हुंड्यासाठी हत्या झाली आणि येथूनच शहजहान यांच्या स्त्रीवादी सक्रियतेचा पाया रचला गेला. मृत्यूच्या काही महिने आधी, नूरजहानने शहजहान यांना कळवले होते की, जर तिच्या सासरच्या लोकांना पुरेशी रक्कम दिली, तरच ते छळ थांबवतील. जेव्हा शहजहान ही रक्कम उभी करू शकल्या नाहीत, तेव्हा नूरजहानला मारहाण करण्यात आली, तिच्या अंगावर रॉकेल ओतले गेले आणि तिच्याच घरात तिला पेटवून देण्यात आले.[२]
या घटनेनंतर लगेचच शहजहान यांनी दोषी कुटुंबाला कारावासाची शिक्षा व्हावी अशी मागणी केली. या प्रकरणावरून शहजहान आणि स्थानिक समुदायातील सदस्यांनी स्थानिक पोलीस ठाण्यासमोर मोर्चाही काढला.[२] स्थानिक पोलिसांनी या प्रकरणाचा अहवाल (FIR) नोंदवला असल्याचे सांगितले, परंतु जेव्हा शहजहान यांनी तो अहवाल वाचला तेव्हा त्यांना धक्का बसला; अहवालात असा दावा करण्यात आला होता की नूरजहान ही नैराश्याने ग्रस्त होती आणि तिने बहुधा आत्महत्या केली असावी.[२] त्यांच्यापूर्वीच्या अनेक महिलांप्रमाणेच, पोलीस किंवा न्यायव्यवस्थेने त्यांच्या तक्रारींची दखल योग्य प्रकारे घेतली नाही. त्यांनी हे प्रकरण फौजदारी न्यायालयात चालवण्यासाठी तीन वर्षे प्रयत्न केले, परंतु पोलीस विभागातील व्यापक भ्रष्टाचारामुळे त्यांना यश मिळाले नाही.[५] या घटनेमुळे झालेले प्रचंड दुःख आणि न्यायव्यवस्थेचे अपयश यामुळे त्यांना घरगुती चौकटीबाहेर पडून स्त्रीवादी संघटनेत सहभागी होण्यास आणि विशेषतः घरगुती हिंसाचाराचे प्रमाण कमी करण्यासाठी काम करण्यास प्रवृत्त केले.[१]
शक्ती शालिनी
[संपादन]शहजहान यांनी सुरुवातीला 'बस्ती' या सरकारी समितीमध्ये काम करून आपल्या राजकीय सक्रियतेला सुरुवात केली, जिथे त्यांनी कायदेशीर मदतीसाठी आलेल्या बेघर महिलांना साहाय्य केले. मात्र, हे काम त्यांच्यासाठी निराशाजनक ठरले, कारण हुंडा किंवा छळाच्या प्रकरणांमध्ये महिलांना ठोस मदत मिळवून देण्यात त्यांना अनेकदा अपयश येत असे. याच काळात त्यांच्या सहकाऱ्या, सत्य राणी चड्ढा, यांनी शहजहान यांना माहिती दिली की २५ महिला अशा प्रकरणांमध्ये कायदेशीर कारवाईसाठी आणि पीडितांच्या वैद्यकीय खर्चासाठी निधी गोळा करण्यासाठी एकत्र येत आहेत.[५] हा गट सुरुवातीला 'पेरेंट्स असोसिएशन ऑफ डावरी व्हिक्टिम्स' या नावाने नियमितपणे भेटू लागला, परंतु लवकरच त्याचे रूपांतर 'शक्ती शालिनी' या स्वयंसेवी संस्थेत (NGO) झाले. शहजहान आणि सत्या यांनी जानेवारी १९८७ मध्ये दिल्लीत या संस्थेची सह-स्थापना केली.[६] या संस्थेचे नाव शहजहान यांनी हाताळलेल्या राजस्थानमधील 'शांती' नावाच्या एका महिलेच्या अविस्मरणीय प्रकरणावरून पडले. शांतीला तिच्या जोडीदाराने इमारतीच्या तिसऱ्या मजल्यावरून फेकून दिले होते. शहजहान या केसमध्ये इतक्या गुंतल्या होत्या की, त्यांची स्वतःच्या केसची सुनावणी चुकलु आणि परिणामी त्यांची वैयक्तिक केस बंद करण्यात आली.[७] सुरुवातीला या गटाने घरगुती हिंसाचारापासून पीडितांचे संरक्षण करण्यासाठी कायद्याची मागणी केली. मात्र, लवकरच संस्थेचे लक्ष महिलांसाठी निवारा, शिक्षण आणि लिंग समानता यांकडे वळले.[८] शहजहान यांच्या मते, न्यायव्यवस्थेसारख्या संस्था कोणताही सार्थ बदल घडवू शकत नव्हत्या, तर त्या केवळ अन्याय टिकवून ठेवत होत्या. त्याऐवजी, शक्ती शालिनीने पीडितांचे हक्क आणि त्यांच्या कथा प्रभावीपणे मांडण्यासाठी चर्चा, कार्यशाळा आणि निदर्शने यांसारख्या वैयक्तिक दृष्टिकोनावर भर दिला.[२]
कार्य आणि निवारा केंद्र
[संपादन]जुलै १९८७ मध्ये संस्थेचे पहिले महिला निवारा केंद्र उघडण्यात आले, ज्याचे कामकाज शहजहान यांनी संस्थापक आणि अध्यक्षा म्हणून पाहिले.[९] हे केंद्र पीडित महिला आणि त्यांच्या मुलांसाठी ९० पेक्षा जास्त दिवसांसाठी सुरक्षित निवारा देऊ लागले. पुढे स्थानिक पोलीसही गरजू महिलांना या केंद्राकडे पाठवू लागले. आजही शक्ती शालिनी संस्था लिंगाधारित हिंसाचाराविरुद्ध लढा आणि सामाजिक सक्रियतेवर लक्ष केंद्रित करते. यामध्ये प्रामुख्याने महिला आणि तरुण मुलींना निवारा, समुपदेशन, कायदेशीर मदत, शिक्षण आणि व्यावसायिक प्रशिक्षण दिले जाते.[८] संस्था महिलांचे शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांच्यासाठी नोकरीची सोय करते किंवा त्यांच्या परीक्षांची तयारी करून घेते. नोकरी मिळाल्यानंतरही संस्था अनेक वर्षे या महिलांच्या संपर्कात राहते. ही संस्था केवळ शैक्षणिक मदतच करत नाही, तर महिलांमध्ये स्वावलंबन वाढवण्यासाठी स्त्रीवादी विचारधारेचा प्रसार करते. काही महिला ज्यांना काम करण्याची इच्छा नसते, त्यांच्यासाठी संस्था योग्य कुटुंबात विवाह देखील जमवून देते.[१०] संस्थेच्या कामकाजासाठी सरकारकडून अन्न आणि निवाऱ्यासाठी अनुदान मिळते, तर शिक्षणासाठी देणग्यांचा वापर केला जातो. त्यांच्या संकेतस्थळानुसार, शक्ती शालिनीने ३६ वर्षांत १५,००० हून अधिक व्यक्तींना मदत केली असून नवी दिल्लीतील किमान ५ वंचित वस्त्यांमध्ये त्यांचे कार्य विस्तारलेले आहे.[८]
मृत्यू
[संपादन]२८ सप्टेंबर २०१३ रोजी शहजहान आपा यांचे वयाच्या ७७ व्या वर्षी निधन झाले. महिलांवर होणारा हिंसाचार थांबवण्यासाठी आणि न्याय मिळवून देण्यासाठी सुरू करण्यात आलेल्या 'महिला पंचायत' या सामुदायिक उपक्रमाच्या बैठकीला जात असताना, शहजहान यांना एका मोटार वाहनाने धडक दिली आणि या अपघातात त्यांचा मृत्यू झाला.[९] येथे शहजहान आपा यांच्या वारसा आणि त्यांना मिळालेल्या सन्मानाचे मराठी विकिपीडियासाठी योग्य भाषांतर दिले आहे:
वारसा आणि पुरस्कार
[संपादन]शहजहान आपा यांनी महिला हक्कांसाठी दिलेला लढा आणि त्यांनी स्थापन केलेली 'शक्ती शालिनी' संस्था आजही हजारो महिलांना आधार देत आहे. हुंडाबळी आणि घरगुती हिंसाचाराविरुद्ध त्यांनी दिलेला लढा हा भारतातील महिला चळवळीचा एक महत्त्वाचा भाग मानला जातो. मिशिगन विद्यापीठाच्या 'ग्लोबल फेमिनिझम प्रोजेक्ट' अंतर्गत त्यांच्या मुलाखती आणि कार्याचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे, जेणेकरून जगभरातील संशोधक आणि कार्यकर्त्यांना त्यांच्या कार्यापासून प्रेरणा मिळेल.[१]
संदर्भ
[संपादन]- 1 2 3 Frederick, Jennifer K.; Stewart, Abigail J. (May 2018). ""'I Became a Lioness': Pathways to Feminist Identity Among Women's Movement Activists"". Psychology of Women Quarterly. 42 (3): 263–278. doi:10.1177/0361684318771326. ISSN 0361-6843 – Sage Journals द्वारे.
- 1 2 3 4 5 Savaş, Özge; Caulfield, Sueann; Smith, Hanna; House, Madeline; Stewart, Abigail J. (August 2023). "Vulnerability and empowerment on the ground: Activist perspectives from the global feminisms project". Feminism & Psychology. 33 (3): 429–446. doi:10.1177/09593535221139135. ISSN 0959-3535. S2CID 259021476 Check
|s2cid=value (सहाय्य) – Sage Journals द्वारे. - 1 2 Kannadasan, Akila (July 13, 2013). "Finding Wings". The Hindu. ISSN 0971-751X. November 13, 2023 रोजी पाहिले.
- 1 2 3 Savaş, Özge; Stewart, Abigail J. (2019). ""Alternative pathways to activism: Intersections of social and personal pasts in the narratives of women's rights activists."". Qualitative Psychology. 6 (1): 27–46. doi:10.1037/qup0000117. ISSN 2326-3598. S2CID 158960705 – APA PsycNet द्वारे.
- 1 2 Stewart, Abigail J.; Lal, Jayati; McGuire, Kristin (June 2011). "Expanding the Archives of Global Feminisms: Narratives of Feminism and Activism". Signs: Journal of Women in Culture and Society. 36 (4): 889–914. doi:10.1086/658683. ISSN 0097-9740. S2CID 144600334 – University of Chicago Press द्वारे.
- ↑ Teays, Wanda (1991). "The Burning Bride: The Dowry Problem in India". Journal of Feminist Studies in Religion. 7 (2): 29–52. ISSN 8755-4178. JSTOR 25002154.
- ↑ Jamshed, Nida (2022). "Women activists' resistance and social change in India". Peace and Conflict: Journal of Peace Psychology. 28 (4): 413–428. doi:10.1037/pac0000596. ISSN 1532-7949. S2CID 247125757 Check
|s2cid=value (सहाय्य). - 1 2 3 "Shakti Shalini – Promoting gender equality, individual choice and dignity since 1987" (इंग्रजी भाषेत). 2023-11-17 रोजी पाहिले.
- 1 2 "Shahjahan Apa (India) | WikiPeaceWomen – English". wikipeacewomen.org. 2023-11-16 रोजी पाहिले.
- ↑ Kumari, Upasha (2023-07-15). "Exploring the Role of NGOs in Addressing Gender-Based Violence Against Women". Journal of Advanced Research in Women's Studies. 1 (1): 38–52. doi:10.33422/jarws.v1i1.413. ISSN 2783-7122.