शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)

शक्तीवाले विरुद्ध तुरेवाले

"शक्तीवाले विरुद्ध तुरेवाले" या कलेचा उगम व ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट सांगताना आपल्याला कोकणातील शाहीर परंपरा, डफावरील गायकी, आणि सवाल-जवाब जुगलबंदी परंपरा या तिन्हींचा इतिहास समजून घेणे आवश्यक आहे.

इतिहास व कालखंड

"शक्तीवाले विरुद्ध तुरेवाले" ही परंपरा सुमारे 300-400 वर्षांपूर्वीपासून कोकणात प्रचलित असल्याचे स्थानिक संशोधकांचे मत आहे.

मराठा काळातील (१७व्या शतक) शाहीर परंपरा, तोंडी साहित्य, आणि धार्मिक व सामाजिक प्रबोधन करण्यासाठी या कलेचा वापर होत असे.

कोकणातील जत्रा, यात्रांमध्ये धार्मिक कथा व प्रबोधनासाठी "सवाल-जवाब गायकी" ही पद्धत लोकप्रिय झाली.

शिवकालीन (छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात) लोकांना जागृत करण्यासाठी शाहीर डफावरील परखड गाण्यांचा वापर करीत.जनजागृती, इतिहास,संस्कृती जतन करीत. या पद्धतीतूनच "शक्तीवाले विरुद्ध तुरेवाले" ची रुजवात झाली.हि दोन शक्ती आदिशक्ती शिव कला संबोधली जाते.

पुराणकथांतील वादविवाद (उदा. ज्ञानेश्वरीतील संवाद, तुकाराम-शिवाजी महाराज भेट) यांचे लोकसंस्कृतीत प्रतिबिंब म्हणून ही परंपरा पुढे आली.

उगमकाल:- सुमारे १७व्या शतकातील मराठाकाळ.

कलेचा प्रकार:- सवाल-जवाब गायकी व जुगलबंदी.

पार्श्वभूमी:- शाहीर परंपरा, डफावरील गायकी व पुराणकथांतील संवादात्मक वादविवाद.

सांस्कृतिक भूमिका:- धार्मिक जागृती, समाजप्रबोधन, लोकसंगीताचा प्रसार.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

शक्तीवाले विरुद्ध तुरेवाले या कलेचा उगम शाहीर परंपरेतून झाला आहे. तोंडी साहित्यकृतीच्या माध्यमातून धार्मिक कथा, सामाजिक विषय व प्रबोधनपर विचार गावागावांत पोहोचवण्याचे हे प्रभावी माध्यम ठरले. इतिहासतज्ञांच्या मते, ही परंपरा मध्ययुगीन काळात कोकणातील ग्रामीण समाजजीवनाचा भाग होती.

सादरीकरणाची पद्धत

या कलेमध्ये दोन गट असतात:

शक्तीवाले: गायनातील ताकद, शब्दसामर्थ्य, वाकपटुत्व व सुरेलता यांच्या जोरावर संवाद साधणारा गट.आदीशक्ती एक रूप असते.

तुरेवाले: वाद्यांच्या ठेक्यावर चपळतेने संवाद करणारा, लयबद्धता व ठसकेबाज सादरीकरण करणारा गट.आदिशक्तीचे दुसरे रूप असते.

संपूर्ण सादरीकरण सवाल-जवाब गायकीच्या पद्धतीने केले जाते. प्रत्येक गट आपली बारी आल्यावर समोरच्या गटाला प्राचीन ग्रंथ, धार्मिक कथा, सामाजिक प्रश्न अथवा वाकपटुत्वावर आधारित प्रश्न विचारतो. समोरचा गट त्याचे उत्तर आपल्या बारीत - गायकीच्या माध्यमातून देतो व पुढे नव्या प्रश्नाच्या स्वरूपात मांडण्याचा पुढाकार घेतो.

सवाल-जवाबांच्या या सत्रात डफ (वाद्य), ढोलकी, झांझ व तुरे या पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो, ज्यामुळे सादरीकरणाला ठसकेबाज व प्रेक्षकांना भारावून टाकणारे स्वरूप मिळते.

सांस्कृतिक महत्व

समाजप्रबोधन व लोकशिक्षणाचे प्रभावी माध्यम.

प्राचीन ज्ञान व तत्त्वज्ञान सहजगत्या लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचा मार्ग.

गावकुसातील सांस्कृतिक एकात्मता व लोकसहभाग वाढवणारे लोककलाप्रकार.

आधुनिक काळातील स्थिती व परंपरेचे जतन

आजच्या काळातदेखील "शक्तीवाले विरुद्ध तुरेवाले" ही परंपरा कोकणातील गौरी-गणपती उत्सव, जत्रा, ग्रामदैवताच्या पूजाविधी अशा पारंपरिक सणांमध्ये मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. विशेषतः रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड जिल्ह्यांत शक्तीतुरा जुगलबंदीचे कार्यक्रम अजूनही पाहायला मिळतात.

1. गौरी-गणपती सणातील विशेष महत्त्व - गौरी-गणपतीच्या रात्री ‘शक्तीतुरा’ जुगलबंदी सादर केली जाते. गावातील जुनी माणसं (अधिक जाणकार शाहीर, वयोवृद्ध लोककला कलाकार) एकत्र येऊन, नव्या पिढीतील गायक व वादकांशी सवाल-जवाब करतात.

हा कार्यक्रम केवळ मनोरंजनासाठी नव्हे तर 'ज्ञानाच्या पडताळणीसाठी' (Knowledge Duels) आयोजित केला जातो.

वाद्यांचे ठोके, गायनातील ताकद, प्रश्नांची चातुर्यता व उत्तरातील सखोलता पाहून गावातील लोक ठरवतात की, "शक्तीवाले सरस की तुरेवाले?"

2. बारी ठेवण्याची परंपरा (Bari Tradition) - काही गावांमध्ये शक्तीवाले व तुरेवाले यांच्या "बारी" (सादरीकरणाची पाळी) पारंपरिक स्वरूपात ठेवली जाते.

एका वर्षी शक्तीवाल्यांची पहिली बारी, पुढच्या वर्षी तुरेवाल्यांची—असा परंपरा चालते.

या बारीमध्ये वयोवृद्ध कलाकार नवीन पिढीला प्रश्न विचारून त्यांच्या ज्ञान व शब्दसामर्थ्याची चाचणी घेतात.

अनेक ठिकाणी आजही हे कार्यक्रम "रात्रभर चालणाऱ्या जुगलबंदीच्या स्वरूपात" होतात.

3. जुनी माणसे व परंपरेची जबाबदारी - कोकणातील जुन्या पिढीतील शाहीर व वादक अजूनही या परंपरेला जिवंत ठेवण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत.

त्यांचा उद्देश केवळ कला जपणं नाही, तर त्यामागील "ज्ञान, धर्म, वाकपटुत्व, सामाजिक जाणीवा" या मर्माचा वारसा पुढील पिढीला देणे हा आहे.

कला ही केवळ करमणुकीची बाब नसून "ज्ञानाच्या प्रश्नोत्तरांची चाचणी" कशी असते, याचा अनुभव या परंपरेतून गावकऱ्यांना मिळतो.

आजची स्थिती

"शक्तीवाले विरुद्ध तुरेवाले" ही परंपरा आजही कोकणातील गौरी-गणपती उत्सव, ग्रामजत्रा, आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये साजरी केली जाते. मात्र, बदलत्या काळानुसार या कलेच्या प्रसार व संवर्धनासाठी विविध नवे उपक्रम राबविले जात आहेत.

१. शैक्षणिक संस्था व सांस्कृतिक महोत्सवांतून सादरीकरण कोकणातील अनेक विद्यालये, महाविद्यालये व सांस्कृतिक मंचांवर विशेष लोककला विभागांतर्गत या कलेचे सादरीकरण केले जाते.

कोकण साहित्य महोत्सव, जिल्हास्तरीय लोककला स्पर्धा, विद्यापीठ सांस्कृतिक संमेलने यामध्ये "शक्तीतुरा जुगलबंदी" सादर केली जाते.

काही संस्थांनी ही परंपरा शैक्षणिक अभ्यासक्रमात (Folk Art Elective Courses) समाविष्ट केली आहे.

२. प्रशिक्षण कार्यशाळा व वारसा जतन उपक्रम रत्‍नागिरी, देवगड, चिपळूण परिसरातील सांस्कृतिक मंडळे व स्थानिक शाहीर मंडळी नव्या पिढीतील कलाकारांना सवाल-जवाब गायकीचे प्रशिक्षण देण्यासाठी कार्यशाळा व शिबिरे घेतात.

महाराष्ट्र शासनाच्या लोककला संवर्धन योजना अंतर्गत काही प्रकल्पांतून या कलेच्या प्रशिक्षणासाठी निधी मिळतो.

"शाहीर शक्तीतुरा परंपरा संवर्धन मंच" (Konkan Shahir Tura Sanvardhan Manch) सारख्या स्वयंसेवी संस्थांकडून वारसाहक्क जतनाचा प्रयत्न होत आहे.

३. डिजिटल माध्यमांतून प्रसार व दस्तऐवजीकरण यूट्यूब, फेसबुक, इंस्टाग्राम या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवरून "शक्तीतुरा जुगलबंदीचे थेट प्रक्षेपण (Live Streaming)" व व्हिडिओ प्रसारण केले जात आहे.

४. सामाजिक व ग्रामस्तरीय पुढाकार अलीकडे कोकणातील काही सामाजिक संस्था, ग्रामस्थ व सांस्कृतिक कार्यकर्ते गावपातळीवर नाट्यगृह किंवा सांस्कृतिक हॉल बुक करून "शक्तीतुरा जुगलबंदी" कार्यक्रम आयोजन करतात.

या कार्यक्रमांसाठी तिकीट विक्री, देणगी संकलन व ग्रामसमितींच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य मिळवले जाते.

त्यांचा मुख्य हेतू नव्या पिढीला या पारंपरिक कलेशी जोडणे व "शक्तीवाले विरुद्ध तुरेवाले" या परंपरेची जनजागृती करणे हा आहे.

अशा कार्यक्रमांमध्ये शाळा-महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांसाठी विशेष प्रेक्षणीय सत्रे ठेवली जातात, ज्यात तज्ञ शाहीर कलाकार त्यांना प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून मार्गदर्शन करतात.

महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळ, मुंबई विद्यापीठ लोककला अभ्यास केंद्र, आणि स्वतंत्र शाहीर ग्रुप्स यांनी या कलेचे व्हिडिओ डॉक्युमेंटेशन व लेखी दस्तऐवजीकरण केले आहे.

काही ठिकाणी ऑनलाईन कार्यशाळा व वेबिनारच्या माध्यमातून नव्या पिढीला प्रशिक्षण दिले जाते.