विष्णूचे अवतार

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

हिंदु मिथकशास्त्रानुसार भगवान विष्णु हे भूतलावर अनेक वेळा मनुष्यरूपात जन्म घेतात. त्यातील प्रत्येक जन्म हा अवतार समजला जातो, तसेच काही अवतार हे पूर्ण स्वरूपात तर काही अंश स्वरूपात मानले जातात. हा लेख विष्णूंच्या अवतारांची थोडक्यात माहिती देईल.

अनुक्रमणिका

पार्श्वभूमी[संपादन]

नेमका कोणाचा अवतार[संपादन]

भगवान विष्णू हे भूतलावर अवतार घेतात ही संकल्पना हिंदु पुराणांपासून प्रचलित आहे. त्यापैकी पद्म पुराण, विष्णु पुराण, मत्स्य पुराण, वराह पुराण, नृसिंह पुराण, इत्यादि ग्रंथांत अनेक उल्लेख आढळतात. यामध्ये गुंतागुंतीच्या अनेक कथा आणि उपकथा असून काही पुराणांमध्ये विरोधाभासही आढळतो, उदा. नृसिंह अवतार हा शिवाचा असल्याचे शिव पुराण सांगते तर विष्णु पुराण आणि पद्म पुराण तो विष्णूचा अवतार आहे असे सांगते. गजानन हा विष्णूचा अवतार आहे, असेही सांगितले जाते.

अवतार घेण्यामागील कारणे[संपादन]

पुराणांमधील विविध स्रोतांमधून योग्य उदाहरणांची निवड करून भगवान विष्णूंची अवतार घेण्यामागील प्रेरणा शोधता येऊ शकते. या संदर्भात किमान दोन कथा सांगितल्या जातात.

भूतलावरील अराजक[संपादन]

भगवान विष्णूंना हिंदु त्रिमूर्तींपैकी एक मानतात. ब्रम्हदेव सृष्टिनिर्मिती करतात, विष्णू त्या सृष्टीचे पालक आहेत, तर शिव त्यातील जीवांचा विनाश करतात. थोडक्यात जन्म, जीवन आणि मृत्यू यांचे त्रिमूर्ती हे द्योतक आहे. भूतलावर अराजक माजल्यास सृष्टिपालक या नात्याने विष्णू अवतार घेतात आणि विस्कटलेली समाजव्यवस्थेची घडी पुन्हा एकवार बसवितात. हे चक्र अनंत काळापासून सतत चालू आहे आणि पुढे अनंत काळापर्यंत चालूच राहील. या बाबतीत अधिक माहितीसाठी हिंदु संस्कृतीतील सृष्टिचक्र हा लेख पहावा.

उपकथा[संपादन]

सृष्टिनिर्मितीनंतर काही काळाने भूतलावर सर्वत्र अराजक माजले. त्यावेळी भूदेवीने त्रस्त होऊन देवांचा प्रमुख इंद्र यास मदतीची याचना केली. तेव्हा इंद्राने सर्व देवांची सभा बोलाविली आणि सर्वांच्या मतानुसार भगवान विष्णूंना विनंती करण्यात आली की त्यांनी भूदेवीचे संकट दूर करावे. परंतु त्यासाठी पृथ्वीवर मनुष्यजन्म घेणे अनिवार्य होते. तसेच केवळ एकदा जन्म घेऊन अराजकाचे संकट कायमचे संपणारे नव्हते तर ती गरज पुनःपुनः निर्माण होणारी आहे. त्याप्रमाणे विष्णूंनी भूदेवीला वचन दिले की ते प्रत्येक वेळेस अवतार घेऊन तिचे दुःख नाहीसे करतील. अशा प्रकारे अवतारांचे चक्र सुरू झाले. या उपपत्तीनुसार अवतारांची संख्या जरी अगणित असली तरी कोणत्याही दोन सलग प्रलयांमधील काळात दहा अवतार होतातच होतात.

ऋषींचा शाप[संपादन]

दुसरी कथा जरा वेगळी आहे आणि तिचा आधार केवळ एकाच स्रोतात आहे (बहुधा भागवत). या कथेनुसार भगवान विष्णूचा एक भक्त असलेला राजा ( राजा अंबरीष) एकदा द्वादशीस, एकादशीचे व्रत सोडण्यासाठी पूजेस बसला होता. त्यावेळेस दुर्वास ऋषी तेथे आले. त्यांनी राजाला थोडा वेळ वाट पाहण्यास सांगितले आणि ते स्नानास निघून गेले. ऋषी जाऊन बराच वेळ झाला आणि पूजेची वेळ टळून जात होती. द्वादशीला ते व्रत सोडणे अनिवार्य असल्याचे राजाला सांगण्यात आले होते आणि त्याप्रमाणे राजाने पूजेस प्रारंभ केला. तेवढ्यात ऋषींचे तेथे आगमन झाले आणि राजाला पूजा करताना बघून क्रुद्ध झालेल्या ऋषींनी राजास शाप दिला की 'भूतलावर दहा वेळा जन्म घेतल्यानंतरच तो मोक्षास पात्र होईल'. तेव्हा भगवान विष्णू तेथे प्रकट झाले. दुर्वास ऋषींनी, अंबरीष राजाने आणि सर्वांनी त्यांना वंदन केले. राजाला दिलेला शाप हा अन्याय्य असल्याचे सांगून तसेच दिलेला शाप परत घेता येत नसल्याने शेवटी भगवंतांनी तो शाप स्वतःवर घेतला. यामुळे त्यांना दहा वेळा पृथ्वीवर जन्म घेणे प्राप्त झाले आणि त्यामुळे अंती सर्वांचेच कल्याण झाले.

नेमकी संख्या[संपादन]

विष्णूच्या अवतारांची संख्या दहा मानली जाते. तथापि ही केवळ एकच संख्या नसून बारासोळा पासून चोवीस-तीस पर्यंत संख्या सांगितल्या जातात. यामागील काही कारणे अशी आहेत. पहिले, पूर्णावतार आणि अंशावतार यांची एकत्रित संख्या. तसेच काही वेळा इतर देवतांचे अवतार विष्णूंच्या अवतारांमध्ये गणले जातात. विष्णूच्या अवतारांची सर्वमान्य संख्या किमान दहा आहे. अवतार कितीही मानले तरी त्या अवतारांमध्ये ह्या दशावतारांचा समावेश असतोच.

दहा अवतार (दशावतार)[संपादन]

विष्णूचे दशावतार
  1. मत्स्य
  2. कूर्म
  3. वराह
  4. नृसिंह (नरसिंह)
  5. वामन
  6. राम (परशुराम, जामदग्न्य)
  7. रामचंद्र (दाशरथी राम)
  8. कृष्ण
  9. बौद्धावतार
  10. कल्कि

बारा अवतार[संपादन]

दशावतार +

  1. हयग्रीव (पूर्णावतार)
  2. व्यंकटेश (बालाजी) किंवा पांडुरंग (विठ्ठल)

सोळा अवतार[संपादन]

बारा पूर्णावतार अधिक काही अंशावतार मिळून सोळा अवतार गृहीत धरले आहेत.

बारा अवतार +

  1. हयग्रीव (पूर्णावतार)
  2. हनुमान (अंशावतार) (शिव-विष्णु अंशावतार)
  3. लक्ष्मण (अंशावतार) (शेष-विष्णु अंशावतार)
  4. बलराम (अंशावतार) (शेष-विष्णु अंशावतार)

चोवीस अवतार[संपादन]

१) सनतकुमार २) वराह

३)नरनारायण

४) कपिल ५) दत्तात्रय ६) यज्ञनारायण ७) देवर्षी नारद ८) ऋषभदेव ९) पृथु

१०) मत्स्य
११) कच्छ

१२) धन्वंतरी

१३) मोहिनी 

१४) नृसिंह १५) वामन

१६) परशुराम
१७) वेदव्यास

१८) राम १९) बलराम

२०)श्रीकृष्ण

२१) बुद्ध २२) कल्की

२३) स्थूल

२४) सूक्ष्म

एक सूची[संपादन]

सोळा अवतार अधिक काही अंशावतार मिळून चोवीस अवतार गृहीत धरले आहेत.

  1. हयग्रीव (पूर्णावतार)
  2. दत्तात्रेय (ब्रम्हा-विष्णु-शिव अंशावतार)
  3. आदि शंकराचार्य (शिव-विष्णु अंशावतार)
  4. नृसिंह सरस्वती (मूलतः दत्तात्रेय अवतार. पण दत्तात्रेय हा ब्रम्हा-विष्णु-शिव यांचा अंश असल्यामुळे विष्णु अंशावतार)
  5. भगवान व्यास (अंशावतार)
  6. धन्वंतरी (अंशावतार)
  7. मोहिनी (पूर्णावतार)

दुसरी सूची[संपादन]

दहा पूर्णावतार +

  1. आदि पुरूष (पूर्णावतार)
  2. सनतकुमार (अंशावतार)
  3. नारद (अंशावतार)
  4. नर नारायण (अंशावतार)
  5. कपिल मुनी (अंशावतार)
  6. दत्तात्रेय (अंशावतार)
  7. यज्ञ (अंशावतार)
  8. ऋषभ (अंशावतार)
  9. पृथु (अंशावतार)
  10. कश्यप ऋषी (अंशावतार)
  11. धन्वंतरी (अंशावतार)
  12. मोहिनी (अंशावतार)
  13. हयग्रीव (पूर्णावतार)

तीस अवतार[संपादन]

दहा पूर्णावतार +

  1. आदि पुरूष (पूर्णावतार)
  2. सनतकुमार (अंशावतार)
  3. नारद (अंशावतार)
  4. नर नारायण (अंशावतार)
  5. अजित (पूर्णावतार)
  6. हयग्रीव (पूर्णावतार)
  7. कपिल मुनी (अंशावतार)
  8. दत्तात्रेय (अंशावतार)
  9. यज्ञ (अंशावतार)
  10. ऋषभ (अंशावतार)
  11. पृथु (अंशावतार)
  12. कश्यप ऋषी (अंशावतार)
  13. धन्वंतरी (अंशावतार)
  14. मोहिनी (पूर्णावतार)
  15. हनुमान (शिव-विष्णु अंशावतार)
  16. लक्ष्मण (शेष-विष्णु अंशावतार)
  17. व्यास (अंशावतार)
  18. बलराम (अंशावतार) (शेष-विष्णु अंशावतार)
  19. आदि शंकराचार्य (शिव-विष्णु अंशावतार)
  20. नृसिंह सरस्वती (मूलतः दत्तात्रेय अवतार. पण दत्तात्रेय हे ब्रम्हा-विष्णु-शिव अंश असल्यामुळे विष्णु अंशावतार)

दशावतार तसेच इतर अवतार[संपादन]

मत्स्य[संपादन]

दशावतारांमध्ये हा पहिला अवतार. :

भूदेवीच्या विनंतीच्या कथेनुसार अराजक दूर करण्यास विष्णूंनी प्रथम प्रलय आणण्याचे ठरविले. या प्रलयामध्ये केवळ काही मोजक्या चांगल्या व्यक्ती वाचणार होत्या आणि त्यामध्ये राजा चाक्षुष प्रमुख होता. हाच राजा पुढे मनु नावाने प्रसिद्ध झाला. या प्रलयामध्ये भगवान विष्णूंनी महाकाय माशाचे रूप घेतले आणि राजाला वाचविले. त्याची संतती आणि पिढ्या आज 'मानव' किंवा 'मनुष्य' म्हणून ओळखल्या जातात. दोन मनूंमधील काळास 'मन्वंतर' म्हणतात.

==कूर्म[संपादन]

==

अजित[संपादन]

वराह[संपादन]

आधिक माहितीकरिता वराह अवतार लेख वाचा.

नृसिंह[संपादन]

वामन[संपादन]

हयग्रीव[संपादन]

राम[संपादन]

रामचंद्र[संपादन]

कृष्ण[संपादन]

कल्कि[संपादन]

आदि पुरूष[संपादन]

नारद[संपादन]

सनतकुमार[संपादन]

कपिल मुनी[संपादन]

यज्ञ[संपादन]

नारायण[संपादन]

ऋषभ ,M,[संपादन]

दत्तात्रेय[संपादन]

मराठीत काहीजण चुकीने दत्तात्रय म्हणतात. हा मराठी भाषेतील एक साधा आणि सरळ शब्द आहे. दत्त म्हणजे जो नेहमी आपल्या पाठीमागे उभा असतो तो.

धन्वंतरी[संपादन]

मोहिनी[संपादन]

हनुमान[संपादन]

लक्ष्मण[संपादन]

व्यास[संपादन]

बलराम[संपादन]

पांडुरंग[संपादन]

व्यंकटेश[संपादन]

आदि शंकराचार्य[संपादन]

नृसिंह सरस्वती[संपादन]

सूत्रे आणि लक्षणे[संपादन]

दशावतार, विज्ञान आणि त्यातील रंजकता[संपादन]

चित्रदालन दशावतार[संपादन]

हेदेखील पहा[संपादन]

संदर्भ[संपादन]

बाह्य दुवे[संपादन]

  1. अवतारांवरचे एक संकेतस्थळ
  2. भारतीय संस्कृती आणि धर्मांबद्दलचे एक संकेतस्थळ