"अवेस्ता" च्या विविध आवृत्यांमधील फरक

Jump to navigation Jump to search
३ बाइट्स वगळले ,  ५ महिन्यांपूर्वी
छो
दोन शब्दांमधील जागा काढली (अधिक माहिती); शुद्धलेखन — (शुद्धलेखनाचा नियम १७)
छो (शुद्धलेखन (अधिक माहिती))
छो (दोन शब्दांमधील जागा काढली (अधिक माहिती); शुद्धलेखन — (शुद्धलेखनाचा नियम १७))
== अवेस्ताची भाषा ==
{{मुख्य|अवेस्तन भाषा}}
अवेस्ता ज्या भाषेत लिहिला गेला त्या भातिचे अवेस्तन नांव आहे. इंडोजर्मानिक भाषासमूहाच्या इराणी शाखेची ही भाषा असून तिचे [[संस्कृत]]शी विलक्षण साम्या आहे; व हे अवेस्ता ग्रंथाच्या प्रामाण्यनिश्चयाचे एक बलवत्तर साधन झाले आहे. ध्वनिशास्त्रदृष्ट्या अवेस्तन भाषेंतील व संस्कृत भाषेतील स्वरांमध्ये पुष्कळ साम्य आहे. ई व ओ या स्वरांचे अवेस्तन भाषेत पुष्कळ प्रकार होतात तसे संस्कृतमध्ये होत नाहीत. शब्दाच्या शेवटचे स्वर ओ खेरीजकरून सर्व ऱ्हस्व आहेत. संस्कृतमध्ये तसा प्रकार नाही. अवेस्तन भाषेतील काही व्यंजने संस्कृत व्यंजनांशी साम्य दाखवितात पण बऱ्याच व्यंजनांचे संस्कृत व्यंजनांशी ध्वनिसाम्य आहे. संस्कृत 'स' चे अवेस्तांत 'ह' हे रूप होते. अशा रीतीने संस्कृत व अवेस्तन भाषांमध्ये पुष्कळच साम्य असल्यामुळे अवेस्तन शब्दप्रयोगांचे संस्कृतांत सहज रूपांतर करतां येते. वैदिक संस्कृत भाषेप्रमाणेच अवेस्तन भाषेंतहि प्रत्ययांची समृद्धि आहे. वाक्यरचनेच्या बाबतींत, संस्कृतमध्ये व अवेस्तन भाषेमध्ये थोडा फार महत्त्वाचा फरक आढळून येतो.
 
अवेस्ता ग्रंथांत दोन पोटभाषांचे अस्तित्व दृग्गोच्चर होते. एक गाथांची जुनी भाषा व दुसरी नंतरच्या वाड्मयांत आढळून येणारी भाषा. पहिलीला गाथाअवेस्तन भाषा असे नाव आहे व दुसरीचे कनिष्ठ अवेस्तन नाव आहे. गाथाअवेस्तन भाषा आणि कनिष्ठ अवेस्तन भाषा या दोन भाषांमधील फरक वैदिकसंस्कृत व अभिजातसंस्कृत यांमधील फरकाप्रमाणे आहे. गाथांची भाषा फार शुद्ध असून वाक्यरचनाहि पण तितकीच शुद्ध असते. शब्दाच्या शेवटचा स्वर दीर्घ करण्यांत येतो. कनिष्ठ अवेस्तनभाषा मिश्र आहे. अपभ्रष्ट शब्द तीत बरेच येतात.
== लिपी ==
अवेस्तन भाषेच्या मानाने अवेस्तन लिपि ही बरीच मागाहूनची असावी असे दिसून येते या भाषेतील अक्षरे सस्सानियन काळांतील पहलवी लिपीपासून घेतली असावीत असे दिसून येते या लिपीत [[उर्दू]]प्रमाणेच उजवीकडून डावीकडे ओळ वाचावयाची असते. मूळच्या अवेस्तन लिपीसंबंधाची माहिती अद्यापि उपलब्ध नाही. अवेस्ता ग्रंथाचे पहलवीमध्ये रूपांतर सस्सानियन काळांत झाले. त्यावेळी अवेस्ता समजण्याची देखील अडचण पडू लागली होती. अवेस्तावर काही टीकाग्रंथ झाले होते असे दिसते; व अशा प्रकारचे टीकाग्रंथ मुसुलमानी अमदानीत म्हणजे [[ख्रिस्ती]] शकाच्या आठव्या नवव्या शतकांत देखील झाले होते याबद्दल पुरावा सापडतो. पहलवीमध्ये रूपांतर झालेल्या भागांपैकी, संपूर्ण यश्न, विस्परेद, वंदीदाद व इतर थोडा भाग उपलब्ध आहे. अवेस्ताचे शब्दशः भाषांतर व क्वचित् ठिकाणी विवरणार्थ टीपा असे या रूपांतराचे स्वरूप आहे. मूळ अवेस्तांतील वाक्यरचना देखील जशाच्या तशा भाषांतरात ठेवण्याचा प्रयत्‍न करण्यात आला आहे, व ज्या ठिकाणी अशक्य होईल त्या ठिकाणी तेवढे नवीन प्रत्यय निर्माण करण्यात आले आहे. या पहलवी भाषांतरावरून प्राचीन काळी या झरथुष्ट्रांच्या धर्मासंबंधीच्या आपल्या कोणत्या कल्पना होत्या, अवेस्तामधील धर्मविषयक कायद्यांचा तत्कालीन लोक कशाप्रकारे अर्थ लावीत असत, तत्कालीन आचारविचार काय होते यासंबंधीची माहिती मिळते व या दृष्टीने या भाषांतराचे फार महत्त्व आहे. याशिवाय अवेस्तांतील एखाद्या क्लिष्ट शब्दाचा अर्थ या पहलवी रूपांतरावरून समजतो, या दृष्टीनेहि या भाषांतराचे महत्त्व आहे. या भाषांतरात पुष्कळ अशुद्धे व चुका आहेत व त्यात काही काही ठिकाणी विचित्र अर्थ करण्यात आला आहे हे खरे तथापि त्यामुळे त्याचे महत्त्व कमी होत नाही. अवेस्तन वाक्यरचनेबरहूकूम पहलवी भाषांतरांतहि तशीच वाक्यरचना करण्याचा प्रयत्‍न करण्यात आल्यामुळे भाषांतर फार बाजड झाले आहे. [[इ.स. १२००]] च्या सुमारास, धवल नावाच्या एका पारशी पाद्याच्या नेर्योसंघ नावाच्या मुलाने या पहलवी भाषांतराचे संस्कृतमध्ये रूपांतर केले. हे भाषांतर करताना याने हिही पहलवी वाक्यरचना संस्कृतमध्ये तशीच ठेवण्याचा प्रयत्‍न केल्याने संस्कृत भाषांतर फार क्लिष्ट झाले आहे संस्कृतांतील संधि-नियमाकडे पूर्ण दुर्लक्ष केलेले आढळते. सुमारे १६००-१८०० च्या१८००च्या सुमारास खोर्द अवेस्ताच्या पहलवी भाषांतराच्या कांही भागांचे अर्वाचीन पर्शुलिपीत रूपांतर करण्यात आले. तसेच १९ व्या शतकात या पहलवी रूपांतराची [[गुजराती भाषा|गुजराती भाषेत]] दोन रूपांतरे झाली व त्यात बरीच चांगली वठली आहेत.
 
त्यानंतर पाश्चात्य यूरोपीय पंडितांनी याकडे लक्ष्य वेधले. अवेस्ता ग्रंथाची मूळ लिपी शिकून त्या ग्रंथाचे भाषांतर करण्याचा पहिला मान अ‍ॅनक्कोटिल डू पेरा या फ्रेंच विद्वानास देणे जरूर आहे. त्याने हिंदुस्थानात येऊन अतिशय संकटात दिवस काढून मोठ्या खटपटीने इराणी भटजीजवळ या ग्रंथांचे अध्ययन केले; त्या ग्रंथाच्या काही प्रती मिळविल्या व त्या धर्मांतील विधींचाही त्याने थोडाफार परिचय करून घेतला. पारीस येथे परत आल्यानंतर त्याने सतत दहा वर्षें या ग्रंथाचे अध्ययन करून १७७१ साली या ग्रंथाचे सटीक भाषांतर केले.
या भाषांतरामुळे [[यूरोप]]मध्ये खळबळ उडून गेली. पुष्कळ लोकांनी डू पेराने मिळवलेल्या ग्रंथाच्या खोटेपणाबद्दल शंका प्रदर्शित केली. यामध्ये सर जोन्स हा प्रमुख होता. त्याने डू पेराला मिळालेली प्रत, साफ खोटी असून त्याला पारशांशी चकविले असे प्रतिपादन केले. त्याच्या उलट फ्रान्समध्ये डू पेराला पुष्कळ अनुयायी मिळाले व जर्मनीतील विद्वान क्लूकर याने तर या डू पेराच्या भाषांतराचे रूपांतर करून व त्यात भरपूर माहितीची भर घालून ते पुस्तक प्रसिद्ध केले.
 
इ.स. १८२५ च्या१८२५च्या सुमारास पाश्चात्य संस्कृत पंडितांचे इकडे लक्ष्य वेधले. संस्कृत व अवेस्तन भाषेंत बरेंच साम्य आहे असे डू पेरा वगैरे विद्वानांनी सिद्ध केलेंच होते. पण रस्क नांवाच्या डॅनिश भाषाशास्त्रज्ञानें या दोन भाषांत काय साम्य आहे हें सप्रमाण दाखवून दिलें. हा पंडित स्वतःइराणमध्ये गेला होता व तेथून त्यानें अवेस्ता ग्रंथाच्या प्रती व पहलवी भाषांतरें जमवून आणलीं. १८२६ सालीं त्यानें एक छोटासा ग्रंथ लिहून त्यांत, अवेस्तन भाषा फार प्राचीन असून तिच्यामध्ये व संस्कृतमध्ये बरेंच साम्य आहे. ती भाषा संस्कृताहून भिन्न पण, निकटसंबद्ध आहे असें सिद्ध केलें व अवेस्ता ग्रंथांतील लिपीसंबंधाचेहि त्यानें बरेच शोध केले.
 
यानंतर बर्नाफ नांवाच्या फ्रेंच पंडितानें अवेस्ताचा अभ्यास चालविला होता. डू पेराच्या भाषांतरांत बऱ्याच चुका त्याला आढळल्यामुळें त्यानें नर्योसंघाच्या संस्कृत रूपांतराच्या सहाय्यानें अवेस्ता वाचला व डू पेराच्या भाषांतरांतील पुष्कळ चुका दुरुस्त केल्या. यानंतर या दिशेनें व विशेषतः अवेस्तन लिपीसंबंधानें वॉप, हॉग, विंडीशमन, वेस्तरगार्ड, रोट, स्पीजेल इत्यादि इत्यादी पंडितांनीं फार प्रयत्‍न केले. या पंडितांमध्ये, अवेस्ता ग्रंथाची माहिती करून घेण्याच्या कामीं, प्राचीन टीकाग्रंथाचा व तत्कालीन इतर उल्लेखांचा आश्रय करावयाचा अगर तौलनिक भाषाशास्त्राचें साहाय्य घ्यावयाचें यासंबंधीं वाद माजला होता. पण दोन्ही साधनें सापेक्ष व परस्परसाहाय्यकारी आहेत व त्या दोहोंचाहि उपयोग करून घेणें जरूर आहे हें मत हल्लीं प्रस्थापित झालें आहे.
 
== हे सुद्धा पहा ==
८२,४१६

संपादने

दिक्चालन यादी