लोकसंस्कृती

परिभाषा

• लोकसंस्कृती म्हणजे एखाद्या समाजातील लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी निगडित परंपरा, रूढी, श्रद्धा, कला, उत्सव आणि सामाजिक आचार-विचार यांचा एकत्रित अभ्यास.
• ही संस्कृती लोकजीवनातून निर्माण झालेली असून ती पिढ्यान्‌पिढ्या हस्तांतरित होत राहते.

घटक

• लोककला – लावणी, तमाशा, भारुड, गोंधळ, कीर्तन.
• लोकसाहित्य – लोककथा, म्हणी, गाणी, ओव्या.
• लोकउत्सव – सण-समारंभ, जत्रा, धार्मिक व सामाजिक उत्सव.
• लोकविश्वास – श्रद्धा, अंधश्रद्धा, प्रथा.
• लोकजीवन – दैनंदिन कामकाज, शेतकरी जीवन, ग्रामीण परंपरा.

वैशिष्ट्ये

• लोकसंस्कृती ही स्थानिक आणि प्रादेशिक असते.
• ती सामूहिक अनुभवातून निर्माण होते.
• सोप्या भाषेत, गाण्यांत, नृत्यात व्यक्त होते.
• बदलत्या काळानुसार लोकसंस्कृतीत नवीन घटक सामावले जातात, तरीही तिचा मूळ स्वरूप टिकून राहतो.

महत्त्व

• लोकसंस्कृती समाजाच्या ओळखीचा पाया आहे.
• ती इतिहास, समाजशास्त्र, साहित्य आणि कला अभ्यासासाठी महत्त्वाची आहे.
• मराठी विश्वकोशात या विषयावर सविस्तर विवेचन आहे, जे मराठी विकिपीडियावर अजून पूर्णपणे उपलब्ध नाही.

पुस्तके

लोकसंस्कृतीचा गाभारा - ले. डॉ.राजेंद्र माने