Jump to content

लक्ष्मीबाई राजवाडे

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
लक्ष्मीबाई राजवाडे
मानव
लिंगमहिला संपादन
नागरिकत्वभारत संपादन
जन्म तारीख1887 संपादन
मृत्यू तारीख1984 संपादन
व्यवसायडॉक्टर, स्वातंत्र्य सेनानी संपादन
 

राणी लक्ष्मीबाई राजवाडे (पुर्वाश्रमीच्या जोशी, १८८७–१९८४) या एक भारतीय वैद्यकीय डॉक्टर, स्त्रीवादी आणि कुटुंब नियोजनाच्या समर्थक होत्या. त्या भारतातील महिलांच्या मतदानाच्या अधिकारासाठी एक मताधिकारवादी आणि समर्थक होत्या. त्यांनी १९३९ मध्ये अखिल भारतीय महिला परिषदेचे अध्यक्षपद भूषवले होते; तसेच त्यांनी त्याचे सचिव म्हणूनही काम केले होते. १९३८ मध्ये त्या भारतीय अर्थव्यवस्थेत महिलांच्या भूमिकेवरील एका प्रभावशाली अहवालाच्या लेखिका होत्या, तसेच भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीच्या भाग म्हणून कुटुंब नियोजन उपायांचा अवलंब करण्यात त्यांनी एक प्रेरक शक्ती म्हणून काम केले होते. राजवाडे यांनी संयुक्त राष्ट्रांमध्ये आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताचे प्रतिनिधित्व केले आणि भारतीय महिला संघटना आणि आंतरराष्ट्रीय महिला संघटनांमध्ये संबंध प्रस्थापित करण्यास मदत केली होती.[१]

जीवन

[संपादन]

लक्ष्मीबाई राजवाडे यांचा जन्म १८८७ मध्ये लक्ष्मी जोशी म्हणून झाला. त्यांचे वडील सर मोरोपंत विश्वनाथ जोशी, जे मध्य प्रांत आणि बेरार येथील वकील आणि राजकीय कार्यकर्ते होते आणि लेडी यशोदाबाई जोशी ह्या त्यांच्या आई होत्या.[२] त्यांनी मुंबईतील ग्रँट मेडिकल कॉलेजमध्ये वैद्यकीय शिक्षण घेतले आणि गोपाळ कृष्ण गोखले यांच्या पाठिंब्याने इंग्लंडमध्ये त्यांचे शिक्षण सुरू ठेवले. त्यांनी ग्वाल्हेर राज्याचे माजी श्रेष्ठी मेजर जनरल सी.आर. राजवाडे यांच्याशी लग्न केले आणि त्यांना ग्वाल्हेरची राणी ही पदवी देण्यात आली. राजवाडे विधुर होत्या आणि त्यांनी त्यांची सहा मुले दत्तक घेतली, ज्यात चार मुले आणि दोन मुली होत्या. १९८४ मध्ये त्यांचे निधन झाले.[१]

काम

[संपादन]

मुंबईत राजवाडेंनी त्यांचा वैद्यकीय व्यवसाय सुरू केला.[१]

त्या स्त्रीवादी वकिली आणि महिला हक्क संघटनांशी देखील जवळून संबंधित होत्या आणि विशेषतः वसाहती भारतातील विधान परिषदांमध्ये महिलांना मतदानाच्या अधिकारासाठी त्यांनी वकिली केली. १९१७ मध्ये, राजवाडे, सरोजिनी नायडू, आणि अ‍ॅनी बेझंट यांच्यासह, भारताचे व्हाईसरॉय एडविन मोंटेगू आणि व्हिस्काउंट चेम्सफोर्ड यांनी मोंटेगू-चेम्सफोर्ड सुधारणांच्या प्रस्तावांदरम्यान मताधिकारावर एक निवेदन प्रसारित केल्यानंतर त्यांची खाजगी मुलाखत घेण्यात आली. या मुलाखतीदरम्यान, त्यांनी विधान परिषदांमध्ये महिलांची कमतरता "दुःखद" असल्याचे वर्णन केले आणि निवडणूक प्रक्रियेत त्यांचा समावेश करण्याबाबत युक्तिवाद केला.[३] १९३१ मध्ये, त्या सरोजिनी नायडूंच्या अध्यक्षतेखालील अखिल भारतीय महिला परिषदेतील मसुदा समितीच्या सदस्य होत्या आणि त्यात हंसा मेहता, ताराबेन प्रेमचंद, मार्गारेट कझिन्स, हिल्ला रुस्तमजी फरदूनजी, शरीफा हमीद अली आणि स्वतः यांचा समावेश होता. त्यांनी दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत एक अहवाल सादर केला, ज्यामध्ये सार्वत्रिक मताधिकाराचे आवाहन केले गेले.[३]

१९३२ मध्ये, राजवाडे भारताबाहेर आणि विशेषतः आशियामध्ये स्त्रीवादी संघटना आणि चळवळींशी सहकार्य आणि संबंध प्रस्थापित करण्याच्या प्रयत्नांमध्ये देखील सक्रिय होत्या. मार्गारेट कझिन्ससह, त्या अखिल आशियाई महिला परिषदेच्या सुरुवातीच्या संस्थापकांपैकी एक होत्या.[४] या संदर्भात, राजवाडे वसाहतवादाच्या सक्रिय विरोधक होत्या. १९३१ मध्ये अखिल भारतीय महिला परिषदेतील भाषणात त्यांनी असा युक्तिवाद केला की सर्व राष्ट्रांच्या आत्मनिर्णयाच्या अधिकाराला पाठिंबा दिला पाहिजे.[५]

राजवाडे यांचा अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या कामात जवळून सहभाग होता आणि १९३१ मध्ये त्यांनी परिषदेत कुटुंब नियोजनावर एक उल्लेखनीय भाषण दिले, ज्यामध्ये प्रथम "त्यांच्या कुटुंबांचा आकार नियंत्रित करण्यासाठी जनतेला शिक्षित करण्याचे मार्ग आणि माध्यमांचा अभ्यास आणि शिफारस करण्यासाठी वैद्यकीय महिलांची समिती" तयार करण्याचा ठराव स्वीकारण्याचा प्रस्ताव मांडला.[६] हा ठराव यशस्वी झाला नाही, परंतु राजवाडे १९३२ पर्यंत परिषदेत कुटुंब नियोजनात महिलांच्या सहभागासाठी पाठिंबा आयोजित करत राहिले आणि १९३३ मध्ये, हा ठराव अखेर स्वीकारण्यात आला.[७] १९३५ मध्ये, राजवाडे अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या मानद सचिव होत्या आणि मार्गारेट कजिन्सच्या आग्रहाने, गर्भनिरोधक अधिवक्ता आणि शिक्षिका मार्गारेट सेंगर यांना परिषदेत व्याख्यान देण्यासाठी आमंत्रित केले. त्यांच्या भाषणाला विरोध असूनही, कजिन्स परिषदेत बोलू शकल्या, कुटुंब नियोजनात अखिल भारतीय महिला परिषदेला अधिक सक्रिय भूमिका घेण्याचा सल्ला देत होत्या.[८][९] १९३९ ते १९४० पर्यंत, राजवाडे अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या अध्यक्षा होत्या.[८]

१९३८ मध्ये, राजवाडे यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या राष्ट्रीय नियोजन समितीमध्ये महिला उपसमितीचे अध्यक्षपद भूषवले. येथे त्यांनी १९४० मध्ये कुटुंब नियोजनावर व्यापकपणे प्रसारित होणारा अहवाल लिहिला, ज्यामध्ये पुनरुत्पादन नियंत्रित करण्यासाठी उपाययोजनांचा वापर करण्यास स्पष्टपणे समर्थन देण्यात आले आणि अर्थव्यवस्थेत महिलांच्या योगदानाला पाठिंबा देण्यात आला.[६][१०] विद्वान मेरी ई. जॉन यांनी "उल्लेखनीय आधुनिकतावादी" म्हणून वर्णन केलेल्या या अहवालात महिलांच्या आर्थिक हक्कांना मान्यता देण्याचे समर्थन करण्यात आले.[११][१२]

१९३८ मध्ये, राजवाडे यांनी अखिल भारतीय महिला परिषदेत एक उल्लेखनीय भाषण दिले, ज्यात सांप्रदायिकीकरणाला विरोध केला आणि धर्मनिरपेक्षतेला चालना देण्यासाठी महिला चळवळीचे आवाहन केले. त्या म्हणाल्या, "मला विश्वास आहे की महिलांचे ऐक्य हे या भूमीतील विभाजित समुदायांमध्ये बंधुभावाची समजूत आणि सक्रिय सहकार्य आणण्याचे अंतिम साधन असेल."[१३] १९३३ मध्ये, राजवाडे यांनी यापूर्वी अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या वतीने ब्रिटिश सरकारला पत्र लिहिले होते, ज्यामध्ये धर्माच्या आधारावर भारतात स्वतंत्र मतदारसंघ स्थापन करणाऱ्या सांप्रदायिक पुरस्काराला विरोध केला होता.[१४] १९५० मध्ये, राजवाडे संयुक्त राष्ट्रांच्या आर्थिक आणि सामाजिक परिषदेच्या तीन भारतीय प्रतिनिधींपैकी एक होत्या.[१५]

संदर्भ

[संपादन]
  1. 1 2 3 Mukherjee, Sumita (2018-04-16). Indian Suffragettes: Female Identities and Transnational Networks (इंग्रजी भाषेत). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-909370-0.
  2. ↑ Jośī, Yaśodābāī (2003). A Marathi Saga: The Story of Sir Moropant and Lady Yashodabai Joshi; [interlocutor, Manikbai Bhide] (इंग्रजी भाषेत). Namita Gokhale Editions, Roli Books. ISBN 978-81-7436-290-2.
  3. 1 2 Basu, Aparna (2008-01-01). "Women's Struggle for the Vote: 1917-1937". Indian Historical Review (इंग्रजी भाषेत). 35 (1): 128–143. doi:10.1177/037698360803500106. ISSN 0376-9836.
  4. ↑ Mukherjee, Sumita (2017-05-04). "The All-Asian Women's Conference 1931: Indian women and their leadership of a pan-Asian feminist organisation". Women's History Review. 26 (3): 363–381. doi:10.1080/09612025.2016.1163924. ISSN 0961-2025. |hdl-access= requires |hdl= (सहाय्य)
  5. ↑ Sandell, Marie (2011-12-01). "Regional versus International: Women's Activism and Organisational Spaces in the Inter-war Period". The International History Review. 33 (4): 607–625. doi:10.1080/07075332.2011.620737. ISSN 0707-5332.
  6. 1 2 Ramusack, Barbara N. (1989). "Embattled Advocates: The Debate Over Birth Control in India, 1920-40". Journal of Women's History (इंग्रजी भाषेत). 1 (2): 34–64. doi:10.1353/jowh.2010.0005. ISSN 1527-2036.
  7. ↑ "Indian Women Support Birth Control". The Times of India. 2 January 1933. ProQuest 324547755.
  8. 1 2 "All India Women's Conference - Past Presidents". All India Women's Conference. 19 March 2014 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित.
  9. ↑ Rajwade, Rani Lakshmibai; Sarabhai, Mridula; Dubash, Purvis N. (1947). Shah, K. T. (ed.). Woman's Role in Planned Economy: Report of the Sub-Committee. National Planning Committee Series. Bombay: Vora Publishers. 9 December 2020 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 29 November 2020 रोजी पाहिले.
  10. ↑ TAGRA, VINOD (1994). "Jawaharlal Nehru and the Status of Women in India". Proceedings of the Indian History Congress. 55: 712–717. ISSN 2249-1937. JSTOR 44143431.
  11. ↑ John, Mary E. (2005). "Feminist Perspectives on Family and Marriage: A Historical View". Economic and Political Weekly. 40 (8): 712–715. ISSN 0012-9976. JSTOR 4416225.
  12. ↑ Mazumdar, Vina. "An unfulfilled or a blurred vision?: Jawaharlal Nehru and Indian women". Cite journal requires |journal= (सहाय्य)
  13. ↑ Framke, Maria (2020), Möller, Esther; Paulmann, Johannes; Stornig, Katharina (eds.), "The Politics of Gender and Community: Non-Governmental Relief in Late Colonial and Early Postcolonial India", Gendering Global Humanitarianism in the Twentieth Century: Practice, Politics and the Power of Representation, Palgrave Macmillan Transnational History Series (इंग्रजी भाषेत), Cham: Springer International Publishing, pp. 143–166, doi:10.1007/978-3-030-44630-7_6, ISBN 978-3-030-44630-7, S2CID 226661281, 2020-11-29 रोजी पाहिले
  14. ↑ "Women Criticise Communal Award". The Times of India. 28 September 1932. ProQuest 32517885.
  15. ↑ TNN (7 February 1950). "Indian delegates to U.N." The Times of India. ProQuest 502492962.
"https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=लक्ष्मीबाई_राजवाडे&oldid=2671687" पासून हुडकले