Jump to content

लंगर

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

लंगर (पंजाबी: ਲੰਗਰ, 'स्वयंपाकघर'[१]) हे शीख धर्मातील गुरुद्वारांचे सामुदायिक स्वयंपाकघर आहे, जे धर्म, जात, लिंग, आर्थिक स्थिती किंवा वांशिकतेची पर्वा न करता सर्वांना मोफत जेवण देते. लोक जमिनीवर बसतात आणि एकत्र जेवतात. स्वयंपाकघराची देखभाल आणि सेवा शीख समुदायाच्या स्वयंसेवकांद्वारे (कारसेवा) केली जाते. लंगरमध्ये दिले जाणारे जेवण नेहमीच शाकाहारी असते.[२][३]

व्युत्पत्ती

[संपादन]

लंगर हा एक फारसी शब्द आहे, जो कालांतराने पंजाबी भाषा आणि तिच्या शब्दकोशात समाविष्ट करण्यात आला.[४]

इतिहास

[संपादन]

परमार्थाची संकल्पना आणि तपस्वी व भटक्या योगींना शिजवलेले जेवण किंवा न शिजवलेली रसद पुरवणे ही पूर्वेकडील संस्कृतींमध्ये २,००० वर्षांपासून ओळखली जाते. तथापि, दिल्ली सल्तनत आणि मुघल साम्राज्यातील अनेक राजे व सम्राटांचे संस्थात्मक समर्थन असूनही, ते शाश्वत सामुदायिक स्वयंपाकघरात संस्थात्मक केले जाऊ शकले नाही; ते केवळ स्वयंसेवकांनी चालवल्या जाणाऱ्या मोफत अन्न वितरणापुरते मर्यादित राहिले. मोफत अन्नाचे असे वाटप अनेकदा विशिष्ट हिंदू सण किंवा सूफी संतांच्या दर्ग्यांतील कार्यक्रमांपुरते मर्यादित होते. जाती आणि धर्मावर आधारित लोकांना वगळल्याने त्यांचा विस्तार मर्यादित झाला, ज्यामुळे त्यांना खरोखरच 'सामुदायिक स्वयंपाकघर' म्हणता येईल का, यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण होते. तथापि, शीख गुरूंनी सुरू केलेले सामुदायिक स्वयंपाकघर सार्वत्रिक होते आणि सर्व धर्म व पार्श्वभूमीतील लोकांना स्वीकारणारे होते, ही परंपरा आजही चालू आहे.[५]

गुरिंदर सिंग मान आणि अरविंद-पाल सिंग मंदिरासारख्या अनेक लेखकांनी प्रवासी, तपस्वी आणि भटक्या योगींना शिजवलेले अन्न (किंवा कच्चा माल) पुरवले जात असल्याच्या या वस्तुस्थितीचा उल्लेख केला आहे. पंधराव्या शतकात मोफत अन्न वितरणाची प्रथा प्रचलित होती, ज्यात हिंदू नाथ योगी आणि मुस्लिम सूफी संतांसारखे विविध धार्मिक गट समाविष्ट होते. तथापि, कोणत्याही विशिष्ट समुदायाद्वारे सतत, नियमितपणे शिजवलेले मोफत जेवण पुरवणाऱ्या औपचारिक संस्थात्मक समुदाय स्वयंपाकघरांचा कोणताही पुरावा पूर्वी अस्तित्वात नाही.[६][७]

अशा स्वयंसेवकांनी चालवलेल्या धर्मादाय आहाराची मुळे भारतीय परंपरेत खूप जुनी आहेत. उदाहरणार्थ, गुप्त साम्राज्याच्या काळातील हिंदू मंदिरांनी प्रवासी आणि गरिबांना जेवण देण्यासाठी किंवा त्यांनी जे काही दान सोडले असेल त्याकरिता धर्मशाळा किंवा धर्मसत्र नावाचे स्वयंपाकघर आणि भिक्षागृह जोडले होते. ही सामुदायिक स्वयंपाकघरे आणि विश्रामगृहे ऐतिहासिक पुराव्यांमध्ये नोंदवलेली आहेत, आणि भारताच्या काही भागांत त्यांना सत्रम (उदाहरणार्थ, अन्नस्य सत्रम), चौल्ट्री किंवा चथराम असे संबोधले जाते.[८] किंबहुना, शीख इतिहासकार कपूर सिंग यांनी लंगरचा उल्लेख आर्य संस्था म्हणून केला आहे. अशी स्वयंपाकघरे संक्रांती, अमावास्या किंवा इतर विशिष्ट सणांपुरती मर्यादित होती. बऱ्याचदा, ही स्वयंपाकघरे खालच्या जातींना वगळत असत.

चिनी बौद्ध यात्रेकरू आय-चिंग (७ वे शतक) यांनी अशा स्वयंसेवकांनी चालवल्या जाणाऱ्या स्वयंपाकघर असलेल्या मठांबद्दल लिहिले आहे.[९] लंगरची संस्था फरीदुद्दीन गंजशकर (१३ व्या शतकात पंजाब प्रदेशात राहणारे सूफी मुस्लिम संत) यांच्या परंपरेतूनही प्रभावित झाली. ही संकल्पना पुढे पसरली आणि १६२३ मध्ये संकलित केलेल्या जवाहीर अल-फरीदी मध्ये तिचे दस्तऐवजीकरण आढळते.[१०]

लंगरची आधुनिक संकल्पना - जी धर्म, जात, रंग, पंथ, वय, लिंग किंवा सामाजिक स्थितीची पर्वा न करता सर्व लोकांमध्ये समता राखण्यासाठी डिझाइन केली गेली होती - ही एक अभिनव धर्मादाय आणि समानतेचे प्रतीक आहे. ही प्रथा गुरू नानक देव यांनी १५०० च्या सुमारास पंजाबमध्ये सुरू केली, आणि पुढे गुरू अंगद देव व गुरू अमरदास यांनी ती संस्थात्मक स्वरूपात मजबूत केली.[११]

आजच्या काळात

[संपादन]

जगभरातील गुरुद्वारांमध्ये लंगर आयोजित केले जातात, जे बेघर व गरजू घटकांनाही आकर्षित करतात. स्वयंसेवक जमलेल्या शीख भाविकांच्या बरोबरीने कोणताही भेदभाव न करता सर्वांना भोजन देतात.[१२][१३][१४] अमृतसर येथील सुवर्ण मंदिरातील लंगर हे जगातील सर्वात मोठे मोफत सामुदायिक स्वयंपाकघर मानले जाते, जिथे रोज सुमारे १,००,००० लोकांना भोजन दिले जाते.[१५]

जवळपास सर्व गुरुद्वारा लंगर चालवतात जेथे स्थानिक समुदाय साध्या शाकाहारी जेवणासाठी एकत्र येतात. लंगरमध्ये कोणीही स्वयंसेवा करू शकते, मग ते शीख अनुयायी असोत किंवा नसतील.

संदर्भ आणि नोंदी

[संपादन]
  1. ↑ Cole, W. Owen; Sambhi, Piara Singh (1995). The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices. Sussex Academic Press. p. 148. ISBN 978-1898723134.
  2. ↑ "Serving Love: From Serving the Guest: A Sufi Cookbook & Art Gallery". Superluminal. 2026-10-04 रोजी पाहिले.
  3. ↑ Bhatnagar, Satish C. (2012). My Hindu Faith and Periscope: Volume I. Trafford Publishing. p. 245. ISBN 978-1-4669-6097-8.
  4. ↑ Steingass, Francis Joseph (1992). A Comprehensive Persian-English Dictionary. Asian Educational Services. p. 1130. ISBN 978-81-206-0670-8.
  5. ↑ Singha, H. S. (2000). The Encyclopedia of Sikhism. Hemkunt Press. p. 121. ISBN 978-8170103011.
  6. ↑ Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. OUP Oxford. p. 319. ISBN 978-0-19-969930-8.
  7. ↑ Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed. A&C Black. p. 35. ISBN 978-1-4411-1708-3.
  8. ↑ Saletore, Rajaram Narayan (1981). Encyclopaedia of Indian Culture. Sterling Publishers. p. 782. ISBN 978-0836408225.
  9. ↑ Takakusu, Junjiro (1896). A Record of the Buddhist Religion as Practised in India and the Malay Archipelago (A.D. 671-695) by I-Tsing. Clarendon Press. p. 41.
  10. ↑ Nizami, Khaliq Ahmad (1955). The Life and Times of Shaikh Farid-u'd-Din Ganj-i-Shakar. Idarah-i Adabiyat-i Delli. p. 66.
  11. ↑ McLeod, W. H. (2005). Historical Dictionary of Sikhism. Scarecrow Press. p. 118. ISBN 978-0810850880.
  12. ↑ "Why homeless Britons are turning to the Sikh community for food". BBC News. 2015-02-22. 2026-10-04 रोजी पाहिले.
  13. ↑ "Sikhs serve free meals for homeless". The National. 2021-11-18. 2026-10-04 रोजी पाहिले.
  14. ↑ "Sikh volunteers take hot food to homeless in Melbourne". SBS News. 2018-04-12. 2026-10-04 रोजी पाहिले.
  15. ↑ "Inside the world's largest free kitchen at the Golden Temple". The Indian Express. 2019-11-12. 2026-10-04 रोजी पाहिले. [permanent dead link]