रुमा देवी

मानव
लिंग	महिला
नागरिकत्व	भारत
स्थानिक भाषेतील नाव	रूमा देवी कुमावत
जन्म-नाव	रूमा देवी कुमावत, Ruma Devi Kumawat
आडनाव	Kumawat
अधिकृत नाव	रूमा देवी कुमावत, Ruma Devi Kumawat
जन्म तारीख	1989
जन्मस्थान	बारमेर जिल्हा
बोलण्याची वा लेखनाची भाषा	हिंदी, राजस्थानी भाषा
व्यवसाय	fashion designer
निवासस्थान	बारमेर जिल्हा
पुरस्कार	नारी शक्ती पुरस्कार

डॉ. रुमा देवी या राजस्थानमधील बारमेर जिल्ह्यातील एक भारतीय पारंपारिक हस्तकला परिकल्पक (डिझायनर), सामाजिक कार्यकर्त्या आणि जागतिक वक्त्या आहेत. त्या 'ग्रामीण विकास एवम चेतना संस्था' (GVCS) च्या अध्यक्षा आणि 'रुमा देवी फाउंडेशन' च्या संचालिका आहेत. ही संस्था महिला सक्षमीकरण, ग्रामीण उपजीविका आणि हस्तकला पुनरुज्जीवनासाठी काम करते. थार प्रदेशातील ५०,००० महिला कारागिरांना प्रशिक्षण आणि पाठिंबा दिल्यानंतर, त्या सध्या राजस्थान सरकारच्या अंतर्गत राजीविका/RAJEEVIKA (राजस्थान उपजीविका अभियान) च्या ब्रँड अँबेसेडर म्हणून काम करतात.^[१]

या योगदानाबद्दल रुमा देवी यांना २०१८ सालचा भारतातील महिलांसाठीचा सर्वोच्च नागरी सन्मान नारी शक्ती पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.^[२] महिला उद्योजकता आणि कारागीर उपजीविकेवर बोलण्यासाठी त्यांना हार्वर्ड विद्यापीठासारख्या संस्थांनी देखील आमंत्रित केले आहे.^[१]

त्यांच्या या संस्थांद्वारे, त्यांनी कौशल्य विकास, डिझाइन नवोन्मेष आणि ग्रामीण कारागिरांसाठी बाजारपेठेतील दुवे एकत्रित करणारे उपक्रम राबवले आहेत, ज्यामुळे शाश्वत उपजीविकेच्या संधी निर्माण होतात.^[३]

पश्चिम राजस्थानमध्ये तळागाळातील सामाजिक सक्षमीकरणात योगदान देण्यासाठी, विशेषतः महिलांचा आर्थिक समावेश, निर्णय घेण्याची क्षमता आणि सामुदायिक विकासात सहभाग वाढवण्यासाठीच्या या कार्याची मोठी दखल घेतली जाते.^[४]

जीवन

रुमा देवीचा जन्म १९८८ मध्ये झाला. त्यांचे बालपण राजस्थानातील बारमेर येथील रावतसर मध्ये गेले. आठवी इयत्तेत असताना त्यांनी शाळा सोडली होती.^[५] रुमा देवी यांनी बालपणी आपल्या आजीकडून भरतकाम शिकले होते. देवी यांचे लग्न १७ व्या वर्षी झाले.^[६]

सामाजिक कार्य आणि सक्रियता

शिक्षण, आरोग्य, महिला स्वच्छता, पायाभूत सुविधा आणि सांस्कृतिक संवर्धन या क्षेत्रातील रुमा देवी यांचे सामाजिक कार्य पुढील प्रमाणे आहे:^[७]

अक्षरा शिष्यवृत्ती : ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना, विशेषतः मुलींना, शैक्षणिक आणि व्यावसायिक विकासाला पाठिंबा देण्यासाठी दरवर्षी आर्थिक मदत आणि मार्गदर्शन दिले जाते.^[७]
ग्रामीण क्रीडा पायाभूत सुविधा : तरुणांना, विशेषतः मुलींना राज्य आणि राष्ट्रीय स्तरावरील खेळांसाठी प्रशिक्षित करण्याच्या उद्देशाने, अनेक कोटींच्या गुंतवणुकीसह बाडमेरमधील पहिल्या ग्रामीण बहु-क्रीडा संकुलाचे (सुगानी देवी क्रीडा संकुल) बांधकाम करण्यात आले.^[७]
दृश्यमानता आणि संस्कृती जतन : कलाकारांमध्ये लोक आणि पारंपारिक संगीताची ओळख करून देणारे वणी उत्सव सारखे कार्यक्रम; प्रदर्शनांद्वारे कारागीर कलाकृतींना प्रोत्साहन; लोककला परंपरांना पुनरुज्जीवित करणे.^[७]
मासिक पाळी स्वच्छता मोहीम आणि सॅनिटरी-पॅड वितरण : दुर्गम गावांमध्ये (उदा. बारमेर, बालोत्रा, तिलवाडा) मोफत सॅनिटरी पॅडचे वाटप केले जाते, त्यासोबत मासिक पाळी स्वच्छता, सुरक्षित वापर, विल्हेवाट आणि वर्ज्यांचे उल्लंघन याबद्दल जागरूकता सत्रे आयोजित केली जातात.^[७]
नेत्र तपासणी शिबिरे : टाळता येणारे दृष्टीदोष कमी करण्यासाठी डझनभर ग्रामपंचायतींमध्ये फिरते नेत्र तपासणी शिबिरे, कारागीर, मुले, वृद्धांना मोफत चष्मे दिले जातात. २०२०-२०२४ दरम्यान ६०,००० हून अधिक लोकांनी याचा लाभ घेतला आहे.^[७]
चिराग प्रकल्प : वीजेपासून वंचित भागातील घरांना सौरऊर्जेवर चालणाऱ्या दिव्यांचे वितरण, ज्यामुळे २००० हून अधिक ग्रामीण घरे प्रकाशित झाली.^[७]
मदत आणि अत्यावश्यक सेवा : कोविड-१९ दरम्यान, १६,५०० हून अधिक कुटुंबांना सॅनिटायझिंग किट, ३,००० हून अधिक कुटुंबांना रेशन किट, २५ हून अधिक प्राथमिक आरोग्य केंद्रे (पीएचसी) आणि सामुदायिक आरोग्य केंद्रांना (सीएचसी) ऑक्सिजन उपकरणे. दुष्काळग्रस्त गावांना पाण्याचा टँकर मदत इत्यादी पुरवण्यात आले.^[७]

महिला हक्कांसाठी रूमा देवी यांचे कार्य चांगले विस्तारलेले आहे, ज्यामध्ये लिंग समानता, सामाजिक न्याय आणि महिला सुरक्षिततेचा समावेश आहे. राजस्थानच्या बारमेर येथून आलेल्या महिलांना स्वयं-मदत गटांमध्ये एकत्रित करून आणि सार्वजनिक जीवनात त्यांच्या सहभागाला प्रोत्साहन देण्याचे काम केले आहे. यात पडदा, चूल आणि मूल यांच्या चक्रात अडकलेल्या महिलांना बाहेर काढणे जिकिरीचे होते.^[८] देवी यांनी मुलींच्या शिक्षणासाठी विशेष प्रयत्न केले. विशेषतः शाळा सोडलेल्यांना, प्रोत्साहन देण्यासाठी शिष्यवृत्ती आयोजित केली.^[८]^[९]

कारकीर्द

रुमा देवी यांनी घर चालवण्यासाठी कामे करायला सुरुवात केली. २००६ मध्ये गावातील १० महिलांचे समुपदेशन करून त्यांनी एक बचत गट सुरू केला. प्रत्येक महिलेकडून १०० रुपयांच्या योगदानाने, महिलांनी कुशन आणि बॅग बनवण्यासाठी सेकंड हँड शिलाई मशीन, कापड, धागे आणि प्लास्टिक रॅपर खरेदी केले.^[१०]

या कामातील यशामुळे त्यांचा बाडमेर येथील ग्रामीण विकास एवम चेतना संस्थेशी संपर्क झाला.^[११] लवकरच २००८ मध्ये प्रथम त्या सदस्य म्हणून सामील झाल्या आणि २०१० मध्ये या गैर-सरकारी संस्थेच्या अध्यक्षा झाल्या.^[१२] २०१० मध्ये दिल्लीतील रफी मार्ग येथे त्यांचे पहिले प्रदर्शन आणि २०१६ मध्ये राजस्थान हेरिटेज वीकमध्ये तिचा पहिला फॅशन शो आयोजित केला गेला.^[१३] देवी आता संपूर्ण भारतातील आदिवासी कारागीर आणि अल्पसंख्याकांच्या कलाकृतींना प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि त्यांच्या कलाकृतींना आणि हस्तकलेमागील हातांना मान्यता देण्यासाठी काम करत आहे.^[१४]

पुरस्कार आणि सन्मान

भारताचे राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्या हस्ते नारी शक्ती पुरस्कार (२०१८) प्रदान करण्यात आला]] .
कोन बनेगा करोडपती शोमध्ये (२० सप्टेंबर २०१९) अमिताभ बच्चन आणि सोनाक्षी सिन्हा यांच्यासोबत स्टेज शेअर केला.^[१५]^[१६]
हार्वर्ड विद्यापीठ, बोस्टन, यूएसए ने त्यांच्या १७ व्या अखिल भारतीय परिषदेत (१५-१६ फेब्रुवारी २०२०) पॅनेलचा सदस्य म्हणून आमंत्रित केले आहे.^[१७]
खलीज टाईम्स, दुबई मध्ये वैशिष्ट्यीकृत.^[१८]
महिला दिनाच्या विशेष भागात (१० जुलै २०२१) भारतीय गायन रिअॅलिटी शो 'इंडियन आयडॉल' मध्ये वैशिष्ट्यीकृत.^[१९]^[२०]
'TFI डिझायनर ऑफ द इयर २०१९' हा किताब जिंकला.^[२१]^[२२]
२०१८ मध्ये इंडिया टुडे मासिकाच्या वर्धापन दिनाच्या आवृत्तीत 'द न्यू भारत' या शीर्षकासह मुखपृष्ठावर वैशिष्ट्यीकृत.^[२३]
ट्राइब्स इंडियाचे सदिच्छा दूत आणि मुख्य डिझायनर.^[२४]
राज्य ब्रँड अ‍ॅम्बेसेडर, राजीविका.^[२५]^[२६]
जयपूर येथील महात्मा ज्योती राव फुले विद्यापीठाने कला आणि वस्त्रोद्योग क्षेत्रात डॉक्टरेट पदवी देऊन सन्मानित.^[२७]
श्रीलंका सरकारचा शिल्पा अभिमानी पुरस्कार: हस्तकलेचा प्रचार^[२७]
महिला ऑन विंग्स नेदरलँड्स कडून सन्मान (२०१६)^[२७]

संदर्भ

1 2 Raja, Vidya. "Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women". thebetterindia.com (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.
↑ "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}
↑ "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}
↑ "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}
↑ "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2026-01-03 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2025-11-08 रोजी पाहिले.
↑ Raja, Vidya. "Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women". thebetterindia.com (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.
1 2 3 4 5 6 7 8 "What We Do". Ruma Devi Foundation (इंग्रजी भाषेत). 2025-10-10 रोजी पाहिले.
1 2 Moneycontrol.com. "Ruma Devi: Empowering Women & Taking Traditional Rajasthani Handicrafts To The World". 2022-11-02 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 2025-10-10 रोजी पाहिले.
↑ "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2026-01-03 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2025-11-08 रोजी पाहिले.
↑ Khan, Shoeb (February 26, 2019). "Ruma Devi: From school dropout to changing fortunes of 22,000 women". The Times of India (इंग्रजी भाषेत). 2020-07-15 रोजी पाहिले.
↑ "A Stitch in Time | The Social Warriors". India Today (इंग्रजी भाषेत). 23 December 2018. 2022-10-10 रोजी पाहिले.
↑ "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}
↑ Raja, Vidya. "Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women". thebetterindia.com (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.
↑ "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2026-01-03 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2025-11-08 रोजी पाहिले.
↑ "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}
↑ Raja, Vidya. "Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women". thebetterindia.com (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.
↑ "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}
↑ "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2026-01-03 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2025-11-08 रोजी पाहिले.
↑ "इंडियन आइडल शो में दिखेगी बाड़मेर की रूमा देवी: लेडीज स्पेशल एपिसोड में होगी गेस्ट, बुधवार को शूट पूरा हुआ, शनिवार को होगा टेलीकास्ट, अनु मलिक बोले: सेट पर आना हमारे लिए गौरव". Dainik Bhaskar. 8 July 2021.
↑ "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}
↑ Raja, Vidya. "Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women". thebetterindia.com (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.
↑ "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2026-01-03 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2025-11-08 रोजी पाहिले.
↑ "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2026-01-03 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2025-11-08 रोजी पाहिले.
↑ "आदि महोत्सव में छाया बाड़मेर की रूमा देवी का कलेक्शन, ट्राइब्स इंडिया ने बनाया 'गुड विल एंबेसडर'". Zee News Hindi. 2019-11-26. 2020-07-15 रोजी पाहिले.
↑ Iqbal, Mohammed (2021-12-17). "₹2,400-crore shot in the arm for women's SHGs". The Hindu (इंग्रजी भाषेत). ISSN 0971-751X. 2024-05-23 रोजी पाहिले.
↑ Raja, Vidya. "Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women". thebetterindia.com (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.
1 2 3 "Ruma Devi | President | Gramin Vikas Evam Chetna Sansthan". fibre2fashion (इंग्रजी भाषेत). २८ डिसेंबर २०२५ रोजी पाहिले.

[tbi-1] 1 2 Raja, Vidya. "Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women". thebetterindia.com (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.

[2] "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}

[3] "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}

[4] "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}

[5] "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2026-01-03 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2025-11-08 रोजी पाहिले.

[6] Raja, Vidya. "Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women". thebetterindia.com (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.

[:8-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 "What We Do". Ruma Devi Foundation (इंग्रजी भाषेत). 2025-10-10 रोजी पाहिले.

[:9-8] 1 2 Moneycontrol.com. "Ruma Devi: Empowering Women & Taking Traditional Rajasthani Handicrafts To The World". 2022-11-02 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 2025-10-10 रोजी पाहिले.

[9] "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2026-01-03 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2025-11-08 रोजी पाहिले.

[:3-10] Khan, Shoeb (February 26, 2019). "Ruma Devi: From school dropout to changing fortunes of 22,000 women". The Times of India (इंग्रजी भाषेत). 2020-07-15 रोजी पाहिले.

[:4-11] "A Stitch in Time | The Social Warriors". India Today (इंग्रजी भाषेत). 23 December 2018. 2022-10-10 रोजी पाहिले.

[12] "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}

[13] Raja, Vidya. "Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women". thebetterindia.com (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.

[14] "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2026-01-03 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2025-11-08 रोजी पाहिले.

[15] "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}

[16] Raja, Vidya. "Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women". thebetterindia.com (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.

[17] "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}

[18] "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2026-01-03 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2025-11-08 रोजी पाहिले.

[:7-19] "इंडियन आइडल शो में दिखेगी बाड़मेर की रूमा देवी: लेडीज स्पेशल एपिसोड में होगी गेस्ट, बुधवार को शूट पूरा हुआ, शनिवार को होगा टेलीकास्ट, अनु मलिक बोले: सेट पर आना हमारे लिए गौरव". Dainik Bhaskar. 8 July 2021.

[20] "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}

[21] Raja, Vidya. "Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women". thebetterindia.com (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.

[22] "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2026-01-03 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2025-11-08 रोजी पाहिले.

[23] "About Ruma Devi". Ruma Devi (इंग्रजी भाषेत). 2026-01-03 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2025-11-08 रोजी पाहिले.

[:5-24] "आदि महोत्सव में छाया बाड़मेर की रूमा देवी का कलेक्शन, ट्राइब्स इंडिया ने बनाया 'गुड विल एंबेसडर'". Zee News Hindi. 2019-11-26. 2020-07-15 रोजी पाहिले.

[:6-25] Iqbal, Mohammed (2021-12-17). "₹2,400-crore shot in the arm for women's SHGs". The Hindu (इंग्रजी भाषेत). ISSN 0971-751X. 2024-05-23 रोजी पाहिले.

[26] Raja, Vidya. "Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women". thebetterindia.com (इंग्रजी भाषेत). 2025-11-08 रोजी पाहिले.

[f2f-27] 1 2 3 "Ruma Devi | President | Gramin Vikas Evam Chetna Sansthan". fibre2fashion (इंग्रजी भाषेत). २८ डिसेंबर २०२५ रोजी पाहिले.

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]

[१४]

[१५]

[१६]

[१७]

[१८]

[१९]

[२०]

[२१]

[२२]

[२३]

[२४]

[२५]

[२६]

[२७]

ब च सं नारी शक्ती पुरस्कार विजेते
१९९९	• के.व्ही. राबिया • चिन्ना पिल्लई • किंकरी देवी
२०१३	• मानसी प्रधान • एम वेंकय्या • बीना शेठ लष्करी • टी. राधा के.प्रशांती • वर्तिका नंदा • सीमा साखरे
२०१४	• रश्मी आनंद • नंदिता कृष्णा • लक्ष्मी गौतम • नेहा किरपाल • लतिका ठुकराल • साईलक्ष्मी बालीजेपल्ली • पी. कौसल्या • स्वराज विद्वान
२०१५	• लुसी कुरियन • सौरभ सुमन • बसंती देवी (पर्यावरणतज्ज्ञ) • सुपर्णा बक्षी गांगुली • मीना शर्मा • प्रिती पाटकर • उत्तरा पडवार • पोलूमती विजया निर्मला • वासु प्रिमलानी • सुजाता साहू • ज्योती म्हापसेकर • सुमिता घोष • अंजली शर्मा (पशु प्रेमी) • कृष्णा यादव • शकुंतला मजुमदार
२०१६	• राजस्थान • छांव फाउंडेशन • मिझो हमेईछे इन्सुइहखावम पॉल • साधना महिला संघ • शिक्षित रोजगार केंद्र प्रबंधक समिती • त्रिपुनिथुरा कथकली केंद्रम लेडीज टृप • अमृता पाटील • अमला अक्किनेनी • अनत्ता सोनी • अनोयारा खातून • बी. कोदैनायगी • बानो हरालू • दीपा माथुर • दिव्या रावत • इल्से कोहलर-रोलेफसन • जानकी वसंत • कल्पना शंकर • कल्याणी बालकृष्णन • मुमताज काझी • नंदिता शाह • पल्लवी फौजदार • पामेला मल्होत्रा • कमर डागर • रीमा साठे • रिंग्युइचोन वशुम • संगीता अय्यर • स्मिता तंडी • सुमित्रा हजारिका • सुनीता सिंग चोकन • सुभा वारियर • तियासा अध्या • व्ही. नानम्मल • झुबोनी हुम्त्सो
२०१७	• गार्गी गुप्ता • सिंधुताई सपकाळ • गौरी मौलेखी • नाविका सागर परिक्रमा • मालविका अय्यर • रेवन्ना उमादेवी नागराज • थिनलास कोरोल • एस. शिवा सत्या • भारती कश्यप बेटी जिंदाबाद बेकरी • मित्तल पटेल • साबरमती टिकी • जयम्मा बंडारी • श्यामला कुमारी • वनस्त्री • लिझीमोल फिलीपोस पामाडीकंडथिल • चिरोम इंदिरा • उर्मिला आपटे • दीपिका कुंडाजी • पूर्णिमा देवी बर्मन • अनिता भारद्वाज • अंबिका बेरी • पुष्पा गिरिमाजी • अवनी • श्रुजन • सी.के. दुर्गा • रेखा मिश्रा • मेहविश मुश्ताक • करूणा सोसायटी फॉर अनिमल्स ॲण्ड नेचर • वन स्टॉप सेंटर, रायपूर • मिलेट नेटवर्क ऑफ इंडिया • पंजाब • मधु जैन • जेटसन पेमा • एम.एस. सुनील • शीला बालाजी • अनुराधा कृष्णमूर्ती आणि नम्रता सुंदरेसन • गीता मित्तल
२०१८	• ए. सीमा • अंशु खन्ना • अनु मल्होत्रा • अनुराधा नाईक • चेतना सिन्हा • दर्शना गुप्ता • कोल्लक्कयिल देवकी अम्मा • दिदी कॉन्ट्रॅक्टर • गौरी कामाक्षी • हेकानी जाखलू केन्से • इप्सिता बिस्वास • इति त्यागी • कग्गनपल्ली राधा देवी • कल्पना सरोज • ललिता वकील • माधुरी बडथवाल • मंजू मणिकुट्टन • मीनाक्षी पाहुजा • मिनी वासुदेवन • मुनुस्वामी शांती • नीलम शर्मा • नोमिता कामदार • पामेला चॅटर्जी • प्रज्ञा प्रसुन • प्रियंवदा सिंग • एन.एम. पुष्पा • राहीबाई पोपेरे • रजनी रजक • रेश्मा निलोफर नाहा • रिया मजुमदार सिंघल • रुमा देवी • सीमा मेहता • सीमा राव • शिवानी वर्मा • स्मृती मोरर्का • स्नेहलता नाथ • सोनिया जब्बार • सुजाता मोहन (डॉक्टर) • सुनीता देवी • ट्विंकल कालिया • उर्मी बसू • वन स्टॉप सेंटर, रायपूर • कसाब-कच्छ क्राफ्टस्वूमन प्रोड्यूसर कंपनी लि. • सोशल वेलफेयर ॲण्ड न्यूट्रीशनल मील प्रोग्राम डिपार्टमेंट, तमिलनाडू
२०१९	• आरिफा जान • अवनी चतुर्वेदी • भागीरथी अम्मा • भावना कंठ • बीना देवी • चामी मुर्मू • कलावती देवी • कार्त्यायनी अम्मा • कौशिकी चक्रवर्ती • मोहना सिंग • निलझा वांगमो • पदला भुदेवी • रश्मी उर्ध्वरेषे • मान कौर • ताशी आणि नुंगशी मलिक
२०२०	• अनिता गुप्ता • उषाबेन वसावा • नासिरा अख्तर • संध्या धर • निवृत्ती राय • टिफनी ब्रार • पद्मा यांगचान • जोधइया बाई बैगा • सायली नंदकिशोर आगवणे • वनिता बोराडे • मीरा ठाकूर • जया मुत्थू, तेजम्मा (एकत्रित) • एला लोध • आरती राणा
२०२१	• सथुपति प्रसन्ना श्री • तागे रीता • मधुलिका रामटेके • निरंजनाबेन कलार्थी • पूजा शर्मा • अंशुल मल्होत्रा • शोभा गस्ती • राधिका मेनन • कमल कुंभार • श्रुती महापात्रा • बतूल बेगम • तारा रंगस्वामी • नीरजा माधव • नीना गुप्ता (गणितज्ञ)