रुद्रमा देवी

रुद्रमा देवी

मानव

लिंग	महिला
आडनाव	देवी
उत्कृष्ट पदवी	राणी
जन्म तारीख	1259
मृत्यू तारीख	1289
वैवाहिक जोडीदार	Virabhadra
कुटुंब	काकतीय
व्यवसाय	राजा
नंतरचे	Prataparudra
मागील	काकतीय

 

 From Wikidata

रुद्रमा देवी (शासनकाळ: १२६२ – नोव्हेंबर १२८९), ज्यांना त्यांच्या रुद्र-देव महाराज या राज्याभिषेकाच्या नावाने देखील ओळखले जाते, या काकतीय राजवंशाच्या एक सम्राज्ञी होत्या. त्यांनी दक्षिण भारतातील सध्याच्या तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेश या राज्यांच्या मोठ्या भूभागावर राज्य केले.

रुद्रमा देवी यांचे वडील आणि पूर्ववर्ती शासक गणपती यांना पुत्र नसल्यामुळे त्यांनी १२६० च्या सुमारास रुद्रमा यांची आपली सह-शासक म्हणून नियुक्ती केली होती. १२६३ पर्यंत त्या एकमेव शासक बनल्या, तरीही १२६९ पर्यंत त्यांचा औपचारिक राज्याभिषेक झाला नव्हता. त्यांच्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला त्यांना बंडाचा सामना करावा लागला, जो त्यांनी आपल्या निष्ठावंतांच्या मदतीने मोडून काढला. १२५० च्या उत्तरार्धात आणि १२६० च्या सुरुवातीस त्यांच्या दक्षिणेकडील शेजारी—पांड्यांनी—जिंकलेला काही प्रदेश त्यांनी पुन्हा हस्तगत केला. त्यांनी वायव्येकडून देवगिरीच्या यादवांचे आणि ईशान्येकडून गजपतींचे आक्रमण देखील परतवून लावले. १२७० आणि १२८० च्या दशकात, कायस्थ प्रमुख अंबादेव याने केलेल्या बंडामुळे रुद्रमा देवींनी आपला दक्षिणेकडील बराचसा प्रदेश गमावला आणि १२८९ मध्ये त्याच्याविरुद्ध झालेल्या संघर्षात बहुधा त्यांचा मृत्यू झाला. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचा नातू प्रतापरुद्र हा काकतीय सिंहासनावर बसला.

रुद्रमा देवींची कारकीर्द ही काकतीय सैन्यात अनेक बिगर-खानदानी योद्ध्यांच्या उदयासाठी उल्लेखनीय ठरली. त्यांनी वरंगळ किल्ल्याची आतील भिंत उंच करून आणि खंदकाने वेढलेली बाह्य भिंत बांधून तो अधिक मजबूत केला.

सुरुवातीचे जीवन

रुद्रमा-देवी, ज्यांना 'रुद्रंबा' म्हणूनही ओळखले जाते, त्या त्यांचे पूर्ववर्ती राजा गणपती-देव यांच्या कन्या होत्या. विद्यानाथांच्या 'प्रतापरुद्र-यशोभूषणम्' वरील आपल्या भाष्यात कुमार-स्वामी सोमपीठी यांनी असे नमूद केले आहे की, रुद्रमा या गणपती आणि राणी सोमांबा यांच्या कन्या होत्या. तथापि, याच ग्रंथात दुसऱ्या एका ठिकाणी त्यांनी चुकून रुद्रमा यांचा उल्लेख गणपतीची मुख्य राणी म्हणून केला आहे. व्हेनेशियन प्रवासी मार्को पोलो (ज्याने इसवी सन १२९३ च्या सुमारास काकतीय राज्याला भेट दिली होती) आणि १७ व्या शतकातील 'प्रताप-चरित्र' या ग्रंथासह इतर काही स्रोतांमध्येही रुद्रमा यांचे वर्णन गणपतीची पत्नी म्हणून चुकीच्या पद्धतीने करण्यात आले आहे. मात्र, समकालीन कोरीव लेखांमधील (शिलालेख) पुराव्यांवरून हे स्पष्ट होते की, रुद्रमा या गणपतीच्या पत्नी नसून कन्या होत्या.

रुद्रमा यांचा विवाह निडदवोलु येथील चालुक्य सामंत इंदू-शेखराचा मुलगा वीर-भद्र याच्याशी झाला होता. काकतीय सम्राटांनी पराभूत कुटुंबांना पुन्हा सत्तेवर बसवल्याची आणि त्यांच्याशी वैवाहिक संबंध प्रस्थापित केल्याची अनेक उदाहरणे आहेत: बहुधा १२४० मध्ये वेंगी विजयादरम्यान गणपतीने चालुक्यांच्या या शाखेला आपल्या अधिपत्याखाली आणले असावे. निडदवोलुच्या चालुक्यांची राजकीय निष्ठा सुरक्षित करण्यासाठी गणपतीने त्यानंतर लगेचच रुद्रमा यांचा विवाह लावून दिला असावा.

राज्यारोहण

१२५० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात, दक्षिणेकडील सीमेवर पांड्यांकडून पराभव पत्करावा लागल्यानंतर गणपती देव उघडपणे निवृत्त झाले. त्यांना कोणताही पुरुष वारस नव्हता, आणि त्यांनी रुद्रमाला आपला उत्तराधिकारी म्हणून नामनिर्देशित केले. तिने साधारण १२६० पासून 'रुद्र-देव महाराजा' या नावाने सह-शासक म्हणून राज्य करण्यास सुरुवात केली. गणपती बहुधा राज्य करण्यासाठी खूप वृद्ध आणि अशक्त झाले होते, त्यामुळे त्यांनी सरकार चालवण्याची जबाबदारी रुद्रमावर सोपवली होती. ती १२६३ मध्ये एकमेव शासक बनल्याचे दिसून येते. काकतिया 'महा-प्रधान' पेड्डा मल्लया प्रेगडा यांचा १२६६ इसवी सनचा त्रिपुरांतक शिलालेख 'महाराज' गणपती-देव यांचा सत्ताधारी सार्वभौम म्हणून उल्लेख करतो, रुद्रमाचा नाही. काकतिया अधीनस्थ जनिगा-देव यांचा १२६९ इसवी सनचा डुग्गी शिलालेख रुद्रमाचे वर्णन 'पट्टोद्धती' असे करतो. हे सूचित करते की १२६९ मध्ये गणपती जिवंत होते आणि रुद्रमाचा औपचारिकपणे सार्वभौम म्हणून राज्याभिषेक झाला नव्हता: अधिकृतपणे, ती अजूनही 'राणी नियुक्त' होती. शिलालेख पुराव्यावरून असे सुचते की १२६० च्या दशकात, काकतियांनी गणपतीच्या साम्राज्यातील अनेक प्रदेशांवरील नियंत्रण गमावले होते. दक्षिणेकडील प्रदेश पांड्यांनी जिंकले होते, पूर्वेकडील किनारपट्टी आंध्राचे काही भाग गजपतींनी घेतले होते, आणि वायव्येकडील तेलंगणाचे काही भाग सेउनांनी (यादवांनी) जिंकले होते. वेंगी प्रदेशात १२६२-१२७८ या काळातील कोणतेही काकतिया नोंदी सापडलेल्या नाहीत, जे सूचित करतात की त्यांचे माजी सामंत - कोना हैहय आणि चालुक्य प्रमुखांनी - आता काकतियांचे सार्वभौमत्व मान्य करणे बंद केले होते. हे शक्य आहे की काकतिया सम्राटाने निददावोलूच्या चालुक्यांना स्वायत्तता दिली असावी, कारण या कुटुंबातील वीर-भद्र हा रुद्रमाचा पती होता; तथापि, हे निश्चित नाही.

बंडखोरी

असे दिसते की काही उमराव आणि रुद्रमाच्या स्वतःच्या नातेवाईकांना एका महिलेचे सिंहासनावर नामनिर्देशन मंजूर नव्हते. १७ व्या शतकातील 'प्रताप-चरित्र' या ग्रंथानुसार हरी-हर आणि मुरारी-देव नावाच्या दोन व्यक्तींनी रुद्रमाविरुद्ध बंड केले होते. मजकूर त्यांचे वर्णन गणपतीच्या धाकट्या राण्यांपासून झालेले पुत्र असे करतो. त्यात नमूद केले आहे की त्यांनी काकतियांची राजधानी वारंगल काबीज केली आणि रुद्रमाला तिथून हाकलून दिले. त्यानंतर रुद्रमाने आपल्या समर्थकांना एकत्र केले, किल्ला पुन्हा जिंकला आणि आपल्या सावत्र भावांना मारून टाकले. या वृत्तांताला इतर कोणत्याही पुराव्याचा आधार नाही आणि इतर कोणताही स्त्रोत गणपतीच्या या कथित पुत्रांचा किंवा गणपतीला पुत्र असल्याचा उल्लेख करत नाही. गणपतीची बहीण मैलामा हिच्या त्रिपुरांतकम शिलालेखानुसार, हरी-हर हा प्रत्यक्षात गणपतीचा चुलता होता. 'प्रताप-चरित्र' मधील कथानकाची ऐतिहासिकता शंकास्पद असली तरी, त्यात रुद्रमाविरुद्ध झालेल्या बंडाची स्मृती जतन केलेली असावी. 'प्रताप-चरित्र' नुसार प्रसादादित्यने 'काकतिया-राज्य-स्थापन-आचार्य' (काकतिया साम्राज्याचा आधारस्तंभ) आणि 'राय-पितामहंक' या पदव्या धारण केल्या होत्या, ज्या काकतिया सत्ता पुन्हा प्रस्थापित करण्यात त्यांची भूमिका अधोरेखित करतात. हा प्रसादादित्यच्या कुटुंबाचा इतिहास असल्याने, यात रुद्रमाविरुद्धचे बंड दडपण्यात त्याच्या भूमिकेची अतिशयोक्ती केली असावी. इतरही अनेक प्रमुखांनी अशाच पदव्या धारण केल्या होत्या, ज्यावरून असे सुचते की त्यांनीही रुद्रमाला बंड दडपण्यास मदत केली असावी. उदाहरणार्थ:

• खालील काकतिया अधिनस्थांनी १२७५ ते १२९० इसवी सनच्या त्यांच्या शिलालेखांमध्ये 'राय-स्थापन-आचार्य' ही पदवी धारण केली होती:
  • 'महा-प्रधान' कन्नर-नायक (किंवा कंदर-नायक)
  • 'महा-प्रधान' गणपती-देव (किंवा गणपद-देव) 'महाराजुलु'
  • निश्शंक मल्लिकार्जुन 'नायक'
  • कायस्थ कुटुंबातील अंबादेव
• मलयाला प्रमुख गुंदया-नायक आणि मादाया-नायक यांनी 'स्वामी-द्रोहरा-गंड' ही बिरुदावली धारण केली होती.
• मचया नायकने 'स्वामी-द्रोहरा-गंड' आणि 'स्वामी-वंचकार-गंड' ही बिरुदे लावली होती.

१४ व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काही प्रमुखांनी, जसे की देवारी नायडू (कारकीर्द १३१३-१३१७) आणि काचया रेड्डी यांनी देखील अशाच पदव्या धारण केल्या होत्या, परंतु त्यांनी बहुधा रुद्रमासाठी लढा दिला नसावा; त्यांनी दिल्ली सल्तनताच्या आक्रमणांविरुद्ध लढल्यानंतर या पदव्या धारण केल्या असाव्यात.

मृत्यू

१२८९ इसवी सनचा चंदुपटला शिलालेख, ज्यात रुद्रमाच्या मृत्यूचा उल्लेख आहे.

नोव्हेंबर १२८९ मध्ये अंबा-देवाच्या सैन्याकडून रुद्रमा मारली गेल्याचे दिसून येते. या सिद्धांताला खालील पुराव्यांचा आधार आहे:

• २७ नोव्हेंबर १२८९ च्या चंदुपटला शिलालेखानुसार, पुव्वुला मुम्मदी या योद्ध्याने रुद्रमा (ज्याचा उल्लेख "काकती रुद्रमा-देवी" असा केला आहे) आणि तिचे सेनापती मल्लिकार्जुन-नायक यांच्या पुण्यार्थ सोम-नाथ-देव देवाला काही जमीन दान केली होती. त्यात नमूद केले आहे की, त्या दोघांनीही शिवलोक प्राप्त केला होता, म्हणजेच त्यांचा मृत्यू झाला होता. बहुधा हा मृत्यू शिलालेखाच्या तारखेच्या काही दिवस आधी झाला असावा.
• मल्लिकार्जुनचा मुलगा इम्मदी मल्लिकार्जुन-नायक याने १२९० इसवी सन मध्ये काढलेला एक शिलालेख पुष्टी करतो की मल्लिकार्जुन हा रुद्रमाचा सेनापती होता; हा शिलालेख "कुमार रुद्र-देव महाराजा" यांच्या पुण्यार्थ काढण्यात आला होता.
• हे शिलालेख असे सूचित करतात की रुद्रमा आणि तिचे सेनापती मल्लिकार्जुन यांचा मृत्यू एकाच वेळी झाला. इतिहासकार पी.व्ही.पी. शास्त्री यांच्या मते, त्यावेळी रुद्रमाचे वय खूप जास्त - सुमारे ऐंशी वर्षे - असावे आणि म्हणूनच तिने युद्धात सैन्याचे नेतृत्व केले नसावे. तथापि, सैन्याला प्रेरणा देण्यासाठी ती मल्लिकार्जुनच्या नेतृत्वाखालील सैन्यासोबत गेली असावी.
• अंबा-देवाच्या १२९० इसवी सनच्या त्रिपुरांतकम शिलालेखानुसार, त्याने मल्लिकार्जुन-पतीला सात अंगांपासून वंचित केले. हा मल्लिकार्जुन, ज्याचे वर्णन शिलालेख देव आणि ब्राह्मणांचा शत्रू म्हणून करतो, तो रुद्रमाचा सेनापती मल्लिकार्जुनच असल्याचे दिसून येते. या संदर्भात, "सात अंग" हे मल्लिकार्जुनच्या राजपदाच्या सात घटकांशी संबंधित असल्याचे दिसते, ज्याची व्याख्या अमर-कोषात "राजा, मंत्री, मित्र, कोष, राष्ट्र, दुर्ग आणि सैन्य" अशी केली आहे.
• १२८९ इसवी सनच्या सुमारास काकतिया साम्राज्यात अंबा-देवाचे बंड ही एकमेव ज्ञात राजकीय खळबळ होती. मल्लिकार्जुनला त्याच्या अधिपतीपासून (राज्याच्या अंगांपैकी एक) वंचित केल्याचा दावा करण्यासोबतच अंबा-देवाने सर्व 'आंध्र' राजांचा पराभव केल्याचाही दावा केला आहे. हे सूचित करते की रुद्रमाच्या मृत्यूला तोच जबाबदार होता: शास्त्री यांच्या मते, त्याने रुद्रमाला मारल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले नाही, कारण एका वृद्ध महिलेला मारल्याची बढाई मारणे एका योद्ध्यासाठी भूषणावह मानले गेले नसते.

२०१७ मध्ये, भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण चे पुरातत्वशास्त्रज्ञ डी. कन्ना बाबू यांनी बोलीकुंटा येथील पोचलम्मा मंदिरात दोन शिल्पे रुद्रमाची असल्याचे ओळखले. पहिल्या शिल्पात ती डाव्या हातात लगाम आणि उजव्या हातात तलवार घेऊन घोड्यावर स्वार झालेली दिसते; तिच्या डोक्यावर छत्र आहे - जे राजपद दर्शवते. दुसरे शिल्प तिला थकलेल्या अवस्थेत, दुःखी होऊन डावीकडे कललेले दाखवते; तिथे राजछत्र नाही, जे बहुधा तिने युद्धात गमावले असावे; आणि तिथे एक म्हैस आहे - जी मृत्यूची देवता यमाचे वाहन आहे. बाबू यांच्या व्याख्येनुसार, ही शिल्पे अंबा-देवाविरुद्धच्या युद्धात रुद्रमाच्या झालेल्या मृत्यूचे चित्रण करतात. सुमारे १२९१ मध्ये, रुद्रमाचा वारस प्रतापरुद्र याच्या कारकिर्दीत, काकतिया सैन्याने अंबा-देवाचा पराभव केला. पूर्वीच्या इतिहासकारांचा असा विश्वास होता की रुद्रमादेवीने १२९५ पर्यंत राज्य केले, कारण या वर्षापूर्वीच्या काही नोंदींमध्ये प्रतापरुद्राचा उल्लेख 'कुमार' (राजपुत्र) रुद्र असा आहे. तथापि, चंदुपटला शिलालेखाच्या शोधामुळे हे स्पष्ट झाले की रुद्रमादेवीचा मृत्यू २७ नोव्हेंबर १२८९ पूर्वी झाला होता. शिवाय, १२९५ पूर्वीच्या काही नोंदी (जसे की १२९२ चा इंकीराला शिलालेख) प्रतापरुद्राला 'महाराज' असे संबोधतात. असे दिसते की सिंहासनारूढ झाल्यानंतर काही वर्षे प्रतापरुद्राला 'कुमार' रुद्र म्हणूनच संबोधले गेले, कारण तो सवयीचा वापर होता.