रिचर्ड वेलस्ली (पहिला मार्क्वेस वेलस्ली)

रिचर्ड कॉली वेलस्ली, पहिला मार्क्वेस वेलस्ली अर्थात लॉर्ड वेलस्ली (जन्म: २० जून, इ.स. १७६० मृत्यू: २६ सप्टेंबर, इ.स. १८४२) हा आयरिश ब्रिटिश राजकारणी आणि वसाहतीय प्रशासक होता. रिचर्ड वेल्लेस्लीचा जन्म इ.स. १७६० मध्ये इंग्लंडच्या उमराव घराण्यात झाला.^[१] तो इ.स. १७९८ ते १८०५ च्या दरम्यान भारतात ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचा गव्हर्नर जनरल होता. त्याने तत्कालीन भारतीय राजकीय परिस्थितीचा पुरेपूर फायदा घेत ईस्ट इंडिया कंपनीला भारतातील सर्वश्रेष्ठ शक्ती बनवले आणि भारतात ब्रिटिश सत्तेची पाळमुळे आणखी घट्ट केली. यासाठी त्याने तैनाती फौजेच्या धोरणाचा अवलंब केला^[२]. त्याने शांततेच्या धोरणाचा त्याग करून सरळसरळ युद्धनीतीचा वापर केला. या त्याच्या कर्तृत्वामुळे ब्रिटिश भारतात बलशाली तर झालेच परंतु त्यामुळे नेपोलिअनच्या भारतावरील संभावित आक्रमणाची भीतीही कमी झाली.

प्रारंभीचे जीवन

वेलस्ली यांचा जन्म १७६० मध्ये आयर्लंडमधील काउंटी मीथ येथील डॅंगन किल्ल्यात झाला. त्यांचे कुटुंब प्रोटेस्टंट असेंडन्सीचा भाग होते, जो जुन्या अँग्लो-आयरिश अभिजात वर्गाशी संबंधित होता. त्यांनी आर्माघ येथील रॉयल स्कूल, तसेच हॅरो स्कूल आणि ईटन कॉलेज येथे शिक्षण घेतले, जिथे त्यांनी शास्त्रीय विषयांमध्ये विशेष प्रावीण्य मिळवले. पुढे त्यांनी ऑक्सफर्डमधील क्राइस्ट चर्च येथेही शिक्षण घेतले. हॅरो आणि ईटन या दोन्ही प्रतिष्ठित शाळांमध्ये शिक्षण घेणाऱ्या मोजक्या व्यक्तींमध्ये त्यांची गणना होते.^[३] १७८० साली, तो ट्रिम मतदारसंघाचा प्रतिनिधी म्हणून आयरिश हाऊस ऑफ कॉमन्समध्ये निवडून गेला.पुढील वर्षी त्याच्या वडिलांच्या निधनानंतर, तो मॉर्निंग्टनचा दुसरा अर्ल झाला आणि आयरिश हाऊस ऑफ लॉर्ड्समध्ये त्याने आपले स्थान ग्रहण केले.१७८२ साली त्याची आयर्लंडच्या ग्रँड लॉजचा ग्रँड मास्टर म्हणून निवड झाली आणि पुढील एक वर्ष त्याने हे पद भूषवले.^[४] त्याच्या वडिलांच्या आणि आजोबांच्या उधळपट्टीमुळे तो इतका कर्जबाजारी झाला की शेवटी त्याला आयर्लंडमधील सर्व मालमत्ता विकावी लागली. तथापि, १७८१ मध्ये त्याची मीथ येथील "कस्टोस रोटुलोरम" या प्रतिष्ठित पदावर नियुक्ती करण्यात आली.^[५] १७८४ मध्ये त्यांनी डेव्हनमधील बेरे अल्स्टन या ‘रॉटन बरो’चे प्रतिनिधी म्हणून ब्रिटिश हाऊस ऑफ कॉमन्समध्येही प्रवेश केला. त्यानंतर लवकरच विल्यम पिट द यंगर यांनी त्यांची ट्रेझरीचे लॉर्ड म्हणून नियुक्ती केली. १७९२ चा गुलाम व्यापार विधेयक हाऊस ऑफ कॉमन्समध्ये मंजूर झाले. पिट, अर्ल ऑफ मॉर्निंग्टन, एडवर्ड जेम्स एलियट आणि अटर्नी जनरल यांच्या बदल आणि दुरुस्त्यांमुळे ते विद्रूप आणि विकृत झाले होते, आणि ते अनेक वर्षे हाऊस ऑफ लॉर्ड्समध्ये प्रलंबित राहिले.^[६]^[७] १७९३ मध्ये तो भारतीय व्यवहारांच्या नियंत्रण मंडळाचा सदस्य झाला. १७९७ मध्ये त्याची भारताचा गव्हर्नर जनरल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.

भारत

१८०३ मध्ये, सेंट पॅट्रिक ऑर्डरचा तारा आणि पट्टा (सॅश) असलेला अधिकाऱ्याचा गणवेश परिधान केलेला, रॉबर्ट होम यांनी रंगवलेले चित्र.

प्रवास

वेलस्ली यांच्या चरित्रकारांच्या मते, भारताचा गव्हर्नर-जनरल म्हणून त्यांच्या कार्यकाळात भारतातील फ्रेंच शक्तीवर ब्रिटनने विजय मिळवणे ही त्यांची सर्वात मोठी प्राधान्याची गोष्ट होती.हा तो काळ होता ज्यात ब्रिटनने फ्रान्सविरुद्ध युरोपमध्ये अनेक लष्करी युती आयोजित केल्या.^[८] रॉबर्ट विल्यम ईस्टविक यांच्या चरित्रात त्यांच्या भारताच्या प्रवासाचा थोडक्यात उल्लेख आहे, कारण त्यांनी मद्रासहून कलकत्त्याला आर्थर वेलस्ली (पहिले ड्यूक ऑफ वेलिंग्टन) यांना रिचर्ड वेलस्ली यांची भेट घडवून आणण्यासाठी नेले होते. ^[९]

गव्हर्नर जनरल

म्हैसूर युद्ध

बाहेरच्या प्रवासादरम्यान त्याने दख्खनमधील फ्रेंच प्रभावावर नियंत्रण आणण्याची योजना तयार केली. एप्रिल १७९८ मध्ये भारतात पोहोचल्यानंतर लगेचच त्याला समजले की टिपू सुलतान आणि फ्रान्स यांच्यामध्ये युतीबाबत चर्चा सुरू आहे. लवकरच त्यांची १२ मे रोजी लॉर्ड कॉर्नवॉलिस यांच्या जागी बंगालचे गव्हर्नर-जनरल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. वेलस्ली यांनी सुलतानाच्या कारवाईपूर्वीच पाऊल उचलण्याचा निर्णय घेतला आणि युद्धाची तयारी करण्याचे आदेश दिले. पहिल्या टप्प्यात, हैदराबादच्या निजामाकडे कार्यरत असलेल्या फ्रेंच सैन्याला बरखास्त करण्याचे आदेश देण्यात आले. ^[१०]

म्हैसूरचा ताबा फेब्रुवारी १७९९ मध्ये घेण्यात आला आणि ४ मे १७९९ रोजी श्रीरंगपट्टणच्या जिंकण्याने ही मोहीम त्वरेने संपुष्टात आली. या लढाईदरम्यान टिपू सुलतान युद्धात मारला गेला. १७९९ मध्ये टिपू सुलतानाच्या पराभवानंतर वेलस्ली याने “स्त्रिया आणि सज्जनहो, मी भारताच्या प्रेतासाठी पेय अर्पण करतो” असे उद्गार काढल्याचे व्यापकपणे मानले जाते.^[११] इतिहासकारांच्या मते, हा वाक्यप्रचार आधुनिक काळातील कल्पित निर्मिती असून त्याची उत्पत्ती भगवान गिडवानी यांच्या १९७६ मधील ऐतिहासिक कादंबरी द स्वॉर्ड ऑफ टिपू सुलतान मधून झाली आहे..^[१२]^[१३] १८०३ मध्ये पेशवा बाजी राव द्वितीय यांच्या पुनर्स्थापनेमुळे ग्वाल्हेरचे दौलतराव शिंदे आणि बरार चे राजा रघोजी द्वितीय भोसले यांच्याविरुद्ध झालेल्या युद्धाची पार्श्वभूमी तयार झाली, ज्यामध्ये त्याचा भाऊ आर्थर वेलस्ली, पहिले ड्युक ऑफ वेलिंग्टन यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.

↑ "संग्रहित प्रत". 2020-08-06 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2014-12-09 रोजी पाहिले.
↑ "संग्रहित प्रत". 2014-06-23 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2014-12-09 रोजी पाहिले.
↑ "Richard Colley Wellesley, Marquis Wellesley (1760-1842)". www.historyhome.co.uk. 2026-03-22 रोजी पाहिले.
↑ Waite, Arthur Edward (2007). A New Encyclopedia of Freemasonry. I. Cosimo, Inc. p. 400. ISBN 978-1-60206-641-0.
↑ "WELLESLEY, Richard Colley, 2nd Earl of Mornington [I] (1760-1842), of Dangan Castle, co. Meath". History of Parliament. 6 August 2020 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 18 June 2014 रोजी पाहिले.
↑ "Parliamentary History". Corbett. 1817. p. 1293.
↑ "Journal of the House of Lords". H.M. Stationery Office 1790. 1790. p. 391 to 738.
↑ See, e.g., William McCullagh Torrens, The Marquess Wellesley: Architect of Empire (London: Chatto and Windus, 1880); P.E. Roberts, India Under Wellesley (London: G. Bell and Sons, 1929); M.S. Renick, Lord Wellesley and the Indian States (Agra: Arvind Vivek Prakashan, 1987).
↑ Compton, Herbert (1891). A MASTER MARINER. BEING THE LIFE AND ADVENTURES OF CAPTAIN ROBERT WILLIAM EASTWICK. London: T. Fisher Unwin. p. 118.
↑ "Hyderabad Treaty (Appendix F)", The Despatches, Minutes & Correspondence of the Marquess Wellesley During His Administration in India, ed. Robert Montgomery Martin, 5 vols (London: 1836–37), 1:672–675; Roberts, India Under Wellesley, chap. 4, "The Subsidiary Alliance System".
↑ Dalrymple, William (2019). The Anarchy: The Relentless Rise of the East India Company. Bloomsbury Publishing. p. 344.
↑ O'Keeffe, Eamonn (2021). "The Corpse of India, or a Cautionary Tale of Citogenesis". The Journal of the International Napoleonic Society.
↑ Gidwani, Bhagwan S. (1976). The Sword of Tipu Sultan. Allied Publishers.

[1] "संग्रहित प्रत". 2020-08-06 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2014-12-09 रोजी पाहिले.

[2] "संग्रहित प्रत". 2014-06-23 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2014-12-09 रोजी पाहिले.

[3] "Richard Colley Wellesley, Marquis Wellesley (1760-1842)". www.historyhome.co.uk. 2026-03-22 रोजी पाहिले.

[4] Waite, Arthur Edward (2007). A New Encyclopedia of Freemasonry. I. Cosimo, Inc. p. 400. ISBN 978-1-60206-641-0.

[5] "WELLESLEY, Richard Colley, 2nd Earl of Mornington [I] (1760-1842), of Dangan Castle, co. Meath". History of Parliament. 6 August 2020 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 18 June 2014 रोजी पाहिले.

[6] "Parliamentary History". Corbett. 1817. p. 1293.

[7] "Journal of the House of Lords". H.M. Stationery Office 1790. 1790. p. 391 to 738.

[8] See, e.g., William McCullagh Torrens, The Marquess Wellesley: Architect of Empire (London: Chatto and Windus, 1880); P.E. Roberts, India Under Wellesley (London: G. Bell and Sons, 1929); M.S. Renick, Lord Wellesley and the Indian States (Agra: Arvind Vivek Prakashan, 1987).

[9] Compton, Herbert (1891). A MASTER MARINER. BEING THE LIFE AND ADVENTURES OF CAPTAIN ROBERT WILLIAM EASTWICK. London: T. Fisher Unwin. p. 118.

[10] "Hyderabad Treaty (Appendix F)", The Despatches, Minutes & Correspondence of the Marquess Wellesley During His Administration in India, ed. Robert Montgomery Martin, 5 vols (London: 1836–37), 1:672–675; Roberts, India Under Wellesley, chap. 4, "The Subsidiary Alliance System".

[11] Dalrymple, William (2019). The Anarchy: The Relentless Rise of the East India Company. Bloomsbury Publishing. p. 344.

[12] O'Keeffe, Eamonn (2021). "The Corpse of India, or a Cautionary Tale of Citogenesis". The Journal of the International Napoleonic Society.

[13] Gidwani, Bhagwan S. (1976). The Sword of Tipu Sultan. Allied Publishers.

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]