रामायणातील पात्रांची यादी

रामायणातील पात्रे - सिंहासनावर विराजमान राम आणि सीता, ऋषी वशिष्ठ आणि रामाचे भाऊ लक्ष्मण, भरत, शत्रुघ्न यांच्याभोवती रामाच्या चरणी बसलेला हनुमान.

रामायण हे हिंदू साहित्यातील दोन प्रमुख संस्कृत प्राचीन महाकाव्यांपैकी ( इतिहास ) एक आहे. ते ऋषी वाल्मिकी यांनी रचले होते. या महाकाव्यातील महत्त्वाच्या व्यक्तींची ही यादी आहे जी वर्णक्रमानुसार मांडलेली आहे.

अ

रामाने अहल्याला शापातून सोडवले. लक्ष्मण आणि ऋषी विश्वामित्र उपस्थित आहेत.

• अगस्त्य - पुलस्त्य ऋषींचा मुलगा आणि विश्रवा ऋषींचा भाऊ. तो रावणाचा काका होता. अगस्त्य आणि त्याची पत्नी लोपामुद्रा हे वनवासात राम, सीता आणि लक्ष्मण यांना भेटले आणि त्यांना एक दिव्य धनुष्यबाण दिले.
• अहल्या - गौतम महर्षींची पत्नी. अनेक हिंदू धर्मग्रंथांमध्ये असे म्हटले आहे की तिला इंद्राने मोहात पाडले होते, तिच्या पतीने तिला अविश्वासूपणासाठी शाप दिला होता आणि रामाने शापातून मुक्त केले होते.
• अकंपन - रावणाचा मामा. तो सुमाली आणि केतुमतीच्या दहा मुलांपैकी एक होता. त्याला चार बहिणी होत्या. तो शूर्पणखासह खर आणि दुषण यांच्यातील युद्धातून वाचलेल्यांपैकी एक होता. प्राणघातक हत्याकांडातून सुटल्यानंतर, त्याने रावणाला सीतेचे अपहरण करण्यास प्रवृत्त केले, ज्यामुळे तो अप्रत्यक्षपणे युद्धामागील सूत्रधारांपैकी एक बनला. नंतर हनुमानाने त्याला युद्धात मारले.
• अक्षयकुमार - रावण आणि मंदोदरीचा सर्वात धाकटा मुलगा. अशोक वाटिकेत झालेल्या चकमकीत हनुमानाने त्याला मारले.
• अंगद - एक वानर आणि वाली आणि तारा यांचा मुलगा. अंगदने रामाला त्याची पत्नी सीता शोधण्यास आणि तिचा अपहरणकर्ता रावणाशी लढण्यास मदत केली.
• अंजनी - हनुमानाची आई. एका आख्यायिकेनुसार, ही पुंजिकस्तला नावाची एक अप्सरा होती, जिचा जन्म पृथ्वीवर वानर राजकुमारी म्हणून झाला आणि तिने वानर प्रमुख केसरीशी लग्न केले. काही शैव परंपरेत, वायू, याने शिवाची दैवी शक्ती अंजनाच्या गर्भात नेली आणि अशा प्रकारे हनुमानाचा जन्म शिवाच्या अवतार म्हणून झाला.
• अतिकाय - रावण आणि त्याची दुसरी पत्नी धन्यमालिनी यांचा मुलगा. इंद्राच्या सांगण्यावरून वायुने अतिकायाला ब्रह्माचे एक अजिंक्य कवच दिले होते, जे फक्त ब्रह्मास्त्रानेच छेदू शकत असे. लक्ष्मणाने ब्रह्मास्त्राने त्याचा वध केला.

इ

• इंद्रजित (मेघनाद) - मंदोदरी व रावणाचा मोठा मुलगा आणि लंकेचा राजकुमार. त्याचे वर्णन एक महान योद्धा आणि भ्रमांचा स्वामी असे केले आहे. त्याला इंद्रारी म्हणूनही ओळखले जाते.

ऊ

• ऊर्मिला - राजा जनक आणि राणी सुनयना यांची धाकटी मुलगी आणि सीतेची धाकटी बहीण. तिने लक्ष्मणाशी लग्न केले आणि त्यांना अंगद आणि चंद्रकेतू असे दोन पुत्र झाले. गर्ग संहितेत तिला नागलक्ष्मीचा अवतार असल्याचे म्हटले आहे.

श्र

• श्रुतकीर्ती - राजा कुशध्वज आणि राणी चंद्रभागा यांची कन्या. ती सीता आणि उर्मिला यांची चुलत बहीण होती. तिला एक मोठी बहीण मांडवी देखील होती. श्रुतकीर्तीचा विवाह रामाचा भाऊ शत्रुघ्नशी झाला होता.
• ऋष्यश्रृंग - राजा दशरथाने पुत्रप्राप्तीसाठी केलेल्या यज्ञाचे अध्यक्षपद या ऋषींनी भूषवले होते. त्याचा विवाह दशरथाची मुलगी शांता हिच्याशी झाला होता.

क

• कबंध - ऋषी शुतुलशिर यांनी शाप दिलेला एक गंधर्व, ज्याचे डोके किंवा मान नसून पोटात तोंड होते आणि छातीवर एक अग्निमय डोळा होता आणि त्याचे हात खूप लांब होते. राम आणि लक्ष्मण यांनी त्याचे हात कापले आणि जेव्हा त्याचे दहन केले तेव्हा तो शापातून मुक्त झाला.
• कैकसी (निकाशा, मालिनी, सुकेशी) - विश्रवा ऋषींची पत्नी आणि रावण, कुंभकर्ण, विभीषण आणि शूर्पणखा यांची आई. ती राक्षस राजा सुमाली व पत्नी केतुमती/केतुमाली हिची मुलगी होती. तिच्या मोठ्या बहिणी, राका आणि पुष्पोत्कट या देखील विश्रवाच्या पत्नी होत्या.
• कैकेयी - राजा दशरथाची तिसरी आणि सर्वात अनुकूल पत्नी आणि भरताची आई. युद्धात दशरथाचे प्राण वाचवल्यानंतर, त्याने तिला वरदान दिले. नंतर ती भरताला राजा बनवण्याची आणि रामाला वनात पाठवण्याची विनंती करते.
• कौशल्या - रामाची आई आणि राजा दशरथाची पहिली पत्नी. तिला राजाची आवडती पत्नी असेही म्हटले जाते.
• कुंभकर्ण - विश्रवा आणि कैकसी यांचा दुसरा मुलगा. तो रावणाचा धाकटा भाऊ आणि विभीषण आणि शूर्पणखा यांचा मोठा भाऊ होता. त्याच्या अवाढव्य आकार आणि प्रचंड भूक व झोपमुळे तो ओळखला जात असे.
• कुश - राम आणि सीतेच्या दोन पुत्रांपैकी एक.

ख

• खर - एक नरभक्षक राक्षस. तो दुषणाचा जुळा भाऊ, रावणाचा धाकटा चुलत भाऊ आणि कैकेसीची बहीण राकाचा मुलगा आहे. शूर्पणखेच्या अपमानानंतर रामावर हल्ला करताना राम आणि लक्ष्मणाने त्याला मारले.

ग

• गंगा - नदी देवी आणि हिमवानची कन्या. भागीरथाच्या विनंतीनुसार, तिने नदीचे रूप धारण केले आणि शिवाच्या मदतीने पृथ्वीवर वाहून आली आणि गंगा नदी बनली.
• गुहा - निषादांचे राष्ट्र आणि रामाच्या मित्रांपैकी एक असलेल्या श्रृंगीवरपुराचा राजा. तो रामाला वनवासात गंगा नदी ओलांडण्यास मदत करतो.

च

• चंद्रभागा - जनकाचा धाकटा भाऊ कुशध्वज याची पत्नी. चंद्रभागाच्या दोन मुली मांडवी आणि श्रुतकीर्ती होत्या ज्यांचे लग्न अनुक्रमे भरत आणि शत्रुघ्न यांच्याशी झाले होते.

ज

• जांबवंत - अस्वलांचा राजा. रावणाशी लढण्यात रामाला मदत करण्यासाठी ब्रह्मदेवाने त्याची निर्मिती केली होती.
• जनक - मिथिलाचा राजा आणि सीता आणि उर्मिला यांचे वडील.
• जंबुमाली - लंकेचा सेनापती प्रहस्ताच्या आठ पुत्रांपैकी एक. अशोक वाटिकेतील चकमकीत हनुमानाने त्याला मारले.
• जटायू - एक दिव्य पक्षी आणि अरुणाचा धाकटा मुलगा. तो दशरथाचा (रामाचा पिता) जुना मित्र होता. सीतेच्या अपहरणादरम्यान जटायुने तिला वाचवण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा त्याचे पंख तोडण्यात आले आणि रावणाने त्याला मारले.

त

• तारा - वालीची पत्नी आणि अंगदाची आई. ती किष्किंधाची राणी होती आणि तिला पंचकन्यांपैकी एक मानले जाते.
• त्राटिका - एक सुंदर स्त्री जी एकदा अगस्त्य ऋषींना मोहात पाडण्याचा प्रयत्न करत होती, तिचे रूपांतर राक्षसात झाले. रामाने तिला मारून तिचा शाप मोडला.
• त्रिजटा - अपहरण केलेल्या सीतेचे रक्षण करण्याचे काम ह्या राक्षसीवर सोपवण्यात आले होते. रामायणाच्या नंतरच्या रूपांतरांमध्ये, तिचे वर्णन विभीषणाची कन्या म्हणून केले आहे.
• त्रिशिर - रावणाचा मुलगा. त्याला हनुमानाने मारले.

द

राजा दशरथ आणि त्याच्या तीन राण्यांसोबत राम आणि त्याचे भाऊ.

• दशरथ - अयोध्येचा राजा. त्याला तीन राण्या होत्या, कौशल्या, कैकेयी आणि सुमित्रा आणि चार मुलं राम, भरत आणि जुळे लक्ष्मणव शत्रुघ्न. दशरथाला शांता नावाची एक मुलगी देखील होती.
• देवांतक - रावणाचा एक मुलगा ज्याचे वर्णन चाकू वापरणारा योद्धा म्हणून केले आहे. हनुमानाने त्याला द्वंद्वयुद्धात मारले.
• धन्यमालिनी - रावणाची दुसरी पत्नी. तिचे मूळ अज्ञात आहे परंतु काही कथांमध्ये तिला मयाची मुलगी आणि मंदोदरीची बहीण म्हणून संबोधले जाते. ती अतिकायची आई होती.
• दुषण - एक नरभक्षक राक्षस. तो रावणाचा धाकटा चुलत भाऊ आणि कैकेसीची बहीण राकाचा मुलगा. हा खर राक्षसाचा जुळा भाऊ आहे. ते दंडकारण्यावर राज्य करणारे राक्षस होते. लक्ष्मणाने शूर्पणखेचे नाक आणि कान कापून तिचा अपमान केल्यानंतर, खर आणि दुषण लक्ष्मण आणि राम यांच्याविरुद्ध युद्धाला निघाले. या युद्धादरम्यान, रामाने दुषणाचा वध केला.

ध

• धुम्रक्ष - रावणाचा मामा आणि सुमालीच्या दहा पुत्रांपैकी एक. हनुमानाने त्याला मारले.

न

• नल - रावणाशी युद्धात रामाला मदत करणारा एक वानर. त्याला रामसेतूचा अभियंता म्हणून श्रेय दिले जाते. तो विश्वकर्माचा मुलगा आणि नीलाचा जुळा भाऊ होता.
• नरांतक - रावणाचा मुलगा. त्याला अंगदाने मारले.
• नील - रावणाशी झालेल्या रामाच्या युद्धात वानर सैन्याचा सेनापती. त्याचा जुळा भाऊ नला सोबत, त्याला रामसेतू बांधण्याचे श्रेय दिले जाते. नील हा अग्निचा मुलगा आहे.
• निर्वाणी - एक यक्षिणी होती जी यक्ष राजा सुकेतूची भाची.

प

• परशुराम - विष्णूचा सहावा अवतार, रामायणात शिवाच्या तुटलेल्या धनुष्य पिनाकावरून रामाशी झालेल्या संघर्षात आणि क्षत्रिय राजांना मारण्याच्या प्रतिज्ञेमुळे उपस्थित होता. त्याने रामाला विष्णूचे धनुष्य वाकवण्याचे आव्हान दिले आणि जेव्हा हे पूर्ण झाले तेव्हा त्याने राम हा विष्णूचा अवतार असल्याचे मान्य केले आणि तपश्चर्येला निघून गेला.
• प्रहस्त - रावणाचा मामा आणि लंकेच्या सैन्याचा प्रमुख सेनापती. तो सुमाली आणि केतुमतीचा मुलगा होता.

भ

• भरत - दशरथाचा दुसरा मुलगा, कैकेयीपासून जन्मलेला आणि रामाचा धाकटा सावत्र भाऊ. त्याचे लग्न सीतेची चुलत बहीण मांडवीशी झाले होते जिच्यापासून त्याला दोन मुले होती.

म

• माल्यवान - रावणाचे आजोबा. तो सुकेशाच्या तीन मुलांपैकी एक होता . त्याला सुमाली आणि माली असे दोन धाकटे भाऊ होते. माल्यवानाच्या पत्नीचे नाव सुंदरी होते. त्याला सात मुले होती - वज्रमुष्ठी, विरुपाक्ष, दुर्मुख, सुप्तघ्न, यज्ञकोप, मत्त, उन्मत्त आणि अनला नावाची एक मुलगी.
• मांडवी - राजा कुशध्वज आणि राणी चंद्रभागा यांची मुलगी. ती सीता आणि उर्मिला यांची चुलत बहीण होती. तिला श्रुतकीर्ती नावाची एक धाकटी बहीण देखील होती. मांडवीचा विवाह रामाचा भाऊ भरत याच्याशी झाला. रामायणानंतर, ती गांधारची राणी बनली आणि तिला दोन मुले झाली, पुष्कला आणि तक्ष, ज्यांनी अनुक्रमे पेशावर (त्यावेळचे पुरुषपुर) आणि तक्षशिला यांची स्थापना केली.
• मंदोदरी - रावणाची प्रमुख पत्नी. महाकाव्यात तिचे वर्णन सुंदर, धार्मिक आणि नीतिमान असे केले आहे. मंदोदरी ही मायासुराची आणि हेमा नावाची अप्सरा यांची कन्या होती. मंदोदरीला दोन मुले आहेत: मेघनाद (इंद्रजित) आणि अक्षयकुमार.
• मंथरा - कैकेयीची दासी. ती कुबडी व दिसायला कुरूप असल्याचे म्हटले जाते. रामाच्या राज्याभिषेकानंतर कैकेयीचे तिने कान फुंकले व रामाला वनवासात पाठवण्याची युक्ती सांगीतली.
• मारिच - एक राक्षस सोन्याच्या हरणाचे रूप धारण करून सीताच्या अपहरणात भूमिका बजावतो. त्याची आई त्राटिका आणि भाऊ सुबाहू होते, ज्यांना कथेच्या सुरुवातीला रामाने मारले होते.

र

• राम - या महाकाव्याचा नायक. तो विष्णूचा अवतार आहे. तो कोसल राज्याचा राजा दशरथ आणि त्याची ज्येष्ठ पत्नी कौशल्या यांचा मुलगा होता. त्याला न्याय आणि धर्माचे मूर्त स्वरूप मानले जाते. तो मिथिलाची राजकुमारी सीता हिच्याशी लग्न करतो.
• रावण - लंकेचा राक्षस राजा. तो महाकाव्याचा मुख्य विरोधी पात्र आहे. तो विश्रवा आणि कैकशीचा मुलगा होता. रामाची पत्नी सीतेचे त्याने केलेले अपहरण ही महाकाव्याची मध्यवर्ती घटना आहे.
• रुमा - सुग्रीवाची पत्नी. महाकाव्याच्या चौथ्या पुस्तकात (किष्किंधा कांड) तिचा उल्लेख आहे.

ल

• लक्ष्मण - राजा दशरथाचा तिसरा मुलगा आणि रामाचा सावत्र भाऊ. तो शत्रुघ्नाचा जुळा भाऊ होता, दोघेही राणी सुमित्राच्या पोटी जन्माला आले होते. काही परंपरांमध्ये, त्याला शेषाचा अवतार मानले जाते. त्याचे लग्न सीतेची धाकटी बहीण उर्मिलाशी झाले होते.
• लव - राम आणि सीतेच्या दोन मुलांपैकी एक.
• लंकिनी - ती एक शक्तिशाली राक्षसी होती. तिच्या नावाचा शब्दशः अर्थ "लंकेची स्त्री" असा होतो कारण ती शहराची स्त्री रूप होती आणि लंकेची संरक्षक होती.

व

• वाली - किष्किंधाचा हा एक वानर राजा होता. तो इंद्राचा आध्यात्मिक पुत्र होता, जो वृक्षराजाचा जैविक पुत्र होता, सुग्रीवाचा मोठा भाऊ, ताराचा पती आणि अंगदाचा पिता होता. रामाने त्याला मारले.
• वशिष्ठ - राजा दशरथाचे एक ऋषी आणि गुरु, जो राजा आणि राजघराण्याला धार्मिक सल्ला देत असे.
• विभीषण - रावणाचा धाकटा भाऊ. जरी तो स्वतः राक्षस असला तरी, विभीषण हा एक उदात्त स्वभावाचा होता. जेव्हा रावणाने सीतेचे अपहरण केले तेव्हा त्याने रावणाला तिला तिच्या पती रामाकडे सुव्यवस्थितपणे आणि त्वरित परत करण्याचा सल्ला दिला, जो रावणाने नाकारला. जेव्हा रावणाने त्याला राज्याबाहेर हाकलून लावले, तेव्हा विभीषण रामाच्या सैन्यात सामील झाला. रावणाच्या पराभवानंतर रामाने विभीषणाला लंकेचा राजा म्हणून राज्याभिषेक केला.
• विद्युतजीव - एक दानव आणि रावणाची बहीण शूर्पणखेचा पती.
• विश्रवा - अगस्त्य ऋषींचा भाऊ पुलत्स्य यांचा मुलगा. त्याची पहिली पत्नी इलविदा होती ज्यापासून त्याला कुबेर नावाचा मुलगा होता. नंतर, त्याने राक्षस राजकुमारी कैकसीशी लग्न केले ज्यापासून त्याला तीन मुले (रावण, कुंभकर्ण आणि विभीषण) आणि एक मुलगी (शूर्पणखा) झाली.
• विश्वामित्र - एके काळी राजा असलेले एक ऋषी. दीर्घ ध्यानधारणेद्वारे त्यांना अनेक आध्यात्मिक शक्ती प्राप्त झाल्या.

श

• शांता - राजा दशरथ आणि त्याची मोठी पत्नी कौशल्या यांची मुलगी. नंतर तिला अंगाचा राजा रोमपाद याने दत्तक घेतले. तिचा विवाह ऋषी ऋष्यश्रृंग यांच्याशी झाला.
• शबरी - एक वृद्ध तपस्वी जी रामाची भक्त होती. तिच्या गुरू मतंगाने तिला रामाची पूजा करण्याची सूचना दिल्यामुळे, ती अनेक वर्षे त्याची वाट पाहत राहिली. सीतेच्या अपहरणानंतर शबरीची अखेर रामाशी भेट झाली.
• शत्रुघ्न - राजा दशरथाचा सर्वात धाकटा मुलगा. तो राणी सुमित्राच्या पोटी जन्मला होता आणि लक्ष्मणाचा जुळा भाऊ होता. त्याचे लग्न सीतेची चुलत बहीण श्रुतकीर्तीशी झाले होते ज्यांच्यापासून त्याला दोन मुले झाली.
• शूर्पणखा - विश्रवा आणि कैकेसी यांची कन्या; आणि रावणाची धाकटी बहीण. पंचवटीच्या वनात ती रामाला भेटली आणि त्याच्या सौंदर्याने लगेच मोहित झाली. दरम्यान, रामाने तिच्या प्रस्तावांना दयाळूपणे नकार दिला आणि तिला सांगितले की तो त्याची पत्नी सीतेशी विश्वासू आहे आणि म्हणून कधीही दुसरी पत्नी करणार नाही. नाकारल्यानंतर, शूर्पणखा नंतर त्याचा धाकटा भाऊ लक्ष्मणाकडे गेली, ज्याने तिलाही नाकारले, अपमानित आणि मत्सरी शूर्पणखेने सीतेवर हल्ला केला परंतु लक्ष्मणाने तिला हाणून पाडले, ज्याने तिचे नाक आणि कान कापले आणि तिला लंकेला परत पाठवले.

स

• संपाती - रामाचा समर्थक. तो जटायूचा भाऊ आणि अरुणाचा मुलगा होता. त्याने आपल्या दिव्य दृष्टीने सीतेचा शोध घेतला आणि रामाला सांगितले की सीता लंकेत आहे.
• सीता - महाकाव्यातील प्रमुख स्त्री व्यक्तिरेखा. वेदवतीचा पुनर्जन्म, सीतेला मिथिलाचा राजा जनक याने स्वतःच्या मुलीप्रमाणे वाढवले. तिने अयोध्येच्या रामाशी लग्न केले आणि त्याच्या वनवासात त्याच्यासोबत गेली. ती तिच्या सद्गुण आणि सौंदर्यासाठी प्रसिद्ध आहे आणि तिला लक्ष्मीचा अवतार मानले जाते.
• सुबाहु - एक राक्षस जो त्याची आई, त्राटिकातोबत जंगलातील मुनींना, विशेषतः विश्वामित्रांना, त्यांच्या यज्ञांमध्ये रक्त आणि मांसाचा वर्षाव करून त्रास देण्यात खूप आनंद घेत असे. यांच्या पासून मुक्त होण्यासाठी विश्वामित्रांनी दशरथांकडे मदत मागितली. जेव्हा सुबाहू आणि मारिचने पुन्हा ऋषींच्या यज्ञावर मांस आणि रक्ताचा वर्षाव करण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा रामाने सुबाहूला मारले.
• सुग्रीव - एक वानर. तो वालीचा धाकटा भाऊ होता, ज्याच्यानंतर तो किष्किंधाच्या वानर राज्याचा शासक बनला. रुमा ही त्याची पत्नी होती. तो सूर्याचा आध्यात्मिक पुत्र होता.
• सुकेतू - एक यक्ष ज्याने हजार हत्तींइतके बलवान वारस मिळविण्यासाठी यज्ञ केला. विधीनंतर त्याला त्राटिका नावाची मुलगी झाली.
• सुमाली - राक्षस राजा सुकेश आणि गंधर्व राजकन्या देववती यांचा मुलगा. त्याला माल्यवान आणि माली असे दोन भाऊ होते. सुमालीचा विवाह केतुमतीशी झाला जिच्यापासून त्याला दहा मुलं (प्रहस्त, अकंपना, विकटा, कालिकामुख, धुम्रक्षा, दंड, सुप्रस्व, संह्रदी, प्रघासा आणि भास्करण) आणि चार मुली (राका, पुस्पोत्कट, कैकाशी, कुंभनाशी) होत्या. त्यांची एक मुलगी कैकशी हिचा विवाह विश्रवा ऋषीशी झाला ज्याने नंतर रावण, कुंभकर्ण, विभीषण आणि शूर्पणखा यांना जन्म दिला.
• सुमंत्र - अयोध्येच्या दरबारातील पंतप्रधान. तो राजा दशरथाचा सर्वात विश्वासू मंत्री होता. त्याने रामाला त्याच्या वनवासात मदत केली.
• सुमित्रा - अयोध्येचा राजा दशरथची दुसरी पत्नी. ती लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न या जुळ्या मुलांची आई होती.
• सुनयना - मिथिलाची राणी, राजा जनकाची पत्नी आणि सीता आणि उर्मिला यांची आई.

ह

• हनुमान - एक दिव्य वानर आणि रामाचा भक्त व रामायणातील मध्यवर्ती व्यक्तिरेखांपैकी एक. तो ब्रह्मचारी आणि चिरंजीवी आहे. काही आवृत्त्यांमध्ये, त्याचे वर्णन शिवाचा अवतार म्हणून केले आहे.
• हेमा: इंद्राच्या दरबारातील एक अप्सरा. जेव्हा मायासुराने स्वर्गाला भेट दिली तेव्हा तिच्याशी लग्न केले. त्यांना मायावी आणि दुंदुभी ही दोन मुले आणि मंदोदरी नावाची एक मुलगी होती. नंतर हेमा त्यांना सोडून स्वर्गात परतली.